Ο ανεπαίσθητος σεξισμός που διαπερνά την καθημερινότητα συχνά προσπερνάται ως ασήμαντος. Ωστόσο, η έρευνα αποκαλύπτει ότι μπορεί να έχει μακροχρόνιες ψυχολογικές επιπτώσεις – συμπεριλαμβανομένης της «λέπτυνσης» συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου.
Αν έχετε δεχθεί ποτέ ανεπιθύμητα σχόλια ή παρενόχληση στον δρόμο, πιθανόν να γνωρίζετε το άγχος που προκαλεί. Η άμυνα σας αυξάνεται, αισθάνεστε ευάλωτοι και συχνά επιστρέφετε στο σπίτι κρατώντας τα κλειδιά σφιχτά στο χέρι σας. Πολλές γυναίκες έχουν ζήσει ανάλογες εμπειρίες, μερικές μάλιστα μαθαίνουν αυτοάμυνα για να νιώσουν πιο ασφαλείς.
Όταν η ανεπιθύμητη σεξουαλική προσοχή δεν είναι άμεσα απειλητική, συχνά αγνοείται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν αφήνει ψυχολογικό αποτύπωμα. Σύγχρονες μελέτες δείχνουν πως ακόμη και καθημερινές μορφές σεξισμού έχουν συνέπειες που επηρεάζουν το σώμα και τη ζωή των ανθρώπων.
«Στην ουσία έχει να κάνει με τον τρόπο που η εξουσία, το κύρος και οι πόροι κατανέμονται άνισα μεταξύ ανδρών και γυναικών», εξηγεί η Patricia Homan, κοινωνιολόγος από το Florida State University.
Η δομή του σεξισμού και οι επιπτώσεις στην υγεία
Το κίνημα για τα δικαιώματα των γυναικών έχει σημειώσει σημαντικές επιτυχίες τον τελευταίο αιώνα. Σε πολλές χώρες η ισότητα αμοιβής είναι πλέον νομικά κατοχυρωμένη, ενώ η διάκριση λόγω φύλου απαγορεύεται. Στο Ηνωμένο Βασίλειο υπήρξαν τρεις γυναίκες πρωθυπουργοί και οι γυναίκες σε ηγετικές θέσεις αυξάνονται διεθνώς.
Ωστόσο, υπάρχουν ανησυχίες ότι η ισότητα των φύλων έχει φτάσει σε αδιέξοδο ή ακόμη και υποχωρεί. Τα στοιχεία για το μισθολογικό χάσμα παραμένουν ανησυχητικά, ενώ η βία κατά γυναικών και κοριτσιών αυξάνεται παγκοσμίως – σχεδόν μία στις τρεις γυναίκες έχει υποστεί σωματική ή σεξουαλική βία.
Υπάρχουν επίσης πιο λεπτές μορφές σεξισμού, όπως ο υποτιμητικός ή «ευγενικός» σεξισμός (π.χ. τα στερεότυπα ότι οι γυναίκες είναι πιο ευγενικές ή συναισθηματικές). Αυτές οι αντιλήψεις ενισχύουν την υποδεέστερη θέση των γυναικών.
Στις ΗΠΑ, σύμφωνα με έκθεση της The Lancet, διαγράφηκαν πρόσφατα πληροφορίες για την υγεία των γυναικών από κυβερνητική ιστοσελίδα. Το περιεχόμενο που αφαιρέθηκε σχετιζόταν με τη μητρική και αναπαραγωγική φροντίδα, ενώ προστέθηκαν δεδομένα που παρουσιάζουν τα γυναικεία σώματα ως αδύναμα και τους τρανς ανθρώπους ως απειλή.
Όλα αυτά αποτελούν παραδείγματα του λεγόμενου «δομικού σεξισμού», που σύμφωνα με τη Homan είναι η συστηματική ανισότητα ισχύος και πόρων μεταξύ ανδρών και γυναικών, ενσωματωμένη στους κοινωνικούς θεσμούς.
Ο «ουλώδης ιστός» στον εγκέφαλο από τον σεξισμό
Οι επιπτώσεις στην υγεία των γυναικών μπορεί να είναι σοβαρές αλλά όχι πάντα ορατές. Μεγάλη μελέτη με περισσότερες από 7.800 μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλου από 29 χώρες έδειξε ότι οι κοινωνικές ανισότητες μεταξύ των φύλων αλλάζουν φυσικά τον εγκέφαλο των γυναικών.
Συγκεκριμένα, γυναίκες που ζουν σε χώρες με μεγαλύτερη ανισότητα είχαν λεπτότερο φλοιό εγκεφάλου σε περιοχές που σχετίζονται με τον έλεγχο συναισθημάτων, την ανθεκτικότητα και διαταραχές όπως κατάθλιψη ή μετατραυματικό στρες.
Ο ψυχίατρος Nicolas Crossley, από το Pontifical Catholic University of Chile, επισημαίνει πως η ανισότητα αφήνει «ουλή» στον εγκέφαλο των γυναικών μέσω της νευροπλαστικότητας – δηλαδή της ικανότητας του εγκεφάλου να προσαρμόζεται στις εμπειρίες. Το χρόνιο στρες εξασθενεί αυτή την προσαρμοστικότητα.
Αυτές οι διαφορές στον εγκέφαλο μειώνονται σημαντικά σε χώρες με μεγαλύτερη ισότητα φύλων και δεν παρατηρούνται στον ίδιο βαθμό στους άνδρες – αν και κι εκείνοι εμφανίζουν αλλαγές στις πιο άνισες κοινωνίες. Όπως τονίζει ο Crossley: «Αν βελτιώσουμε την ισότητα των φύλων, θα βελτιωθεί η υγεία όλων».
Ψυχική υγεία και διακρίσεις λόγω φύλου
Άλλες μελέτες εντοπίζουν επιπτώσεις στην ψυχική υγεία λόγω διακρίσεων. Έρευνα στο Ηνωμένο Βασίλειο με σχεδόν 3.000 γυναίκες, έδειξε ότι όσες βίωσαν σεξισμό είχαν τριπλάσιες πιθανότητες να εμφανίσουν ψυχολογική δυσφορία τέσσερα χρόνια αργότερα.
Οι εμπειρίες κυμαίνονταν από αίσθημα ανασφάλειας μέχρι προσβολές ή σωματική επίθεση. Επίσης, διαπιστώθηκε χαμηλότερη ικανοποίηση από τη ζωή στις ίδιες γυναίκες.
Η ψυχολόγος υγείας Ruth Hackett, επικεφαλής της έρευνας στο Kings College London, εξηγεί: «Η επαναλαμβανόμενη έκθεση στο στρες οδηγεί στη φθορά του σώματος και αυτό συνδέεται με προβλήματα ψυχικής ευεξίας». Σε μεταγενέστερη έρευνα της Hackett σε γυναίκες άνω των 52 ετών, όσες ανέφεραν διακρίσεις λόγω φύλου είχαν χειρότερη ψυχική υγεία έξι χρόνια μετά, μεγαλύτερη μοναξιά και χαμηλότερη ποιότητα ζωής.
Αντίθετα, γυναίκες που ζουν σε κοινωνίες με μεγαλύτερη ισότητα ή έχουν ισότιμες σχέσεις εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά κατάθλιψης.
Iατρικές ανισότητες στη φροντίδα υγείας
Πέρα από την ψυχική υγεία, υπάρχει σοβαρό ζήτημα άνισης ιατρικής μεταχείρισης. Οι ανησυχίες για τη σωματική υγεία των γυναικών λαμβάνονται λιγότερο σοβαρά στα νοσοκομεία.
Έρευνα του 2024 αποκάλυψε ότι οι γυναίκες στα επείγοντα λαμβάνουν λιγότερο συχνά ισχυρά παυσίπονα (οπιοειδή) συγκριτικά με τους άνδρες – ακόμη κι όταν τα συμπτώματα πόνου είναι ίδια. Οι συγγραφείς της μελέτης αναφέρουν: «Υπάρχει συστηματική διάκριση στη διαχείριση του πόνου βάσει φύλου».
Ο φαύλος κύκλος του δομικού σεξισμού – Επιπτώσεις στους άνδρες
Ο δομικός σεξισμός περιορίζει την πρόσβαση των γυναικών σε βασικούς πόρους όπως δίκαιη αμοιβή ή αυτονομία, ενώ αυξάνει τον κίνδυνο βίας ή χρόνιου στρες, εξηγεί η Homan. Υπάρχουν όμως αρνητικές συνέπειες και για τους άνδρες: τα στερεότυπα αρρενωπότητας ενθαρρύνουν επικίνδυνες συμπεριφορές, κατάχρηση ουσιών και αποφυγή ιατρικής φροντίδας.
Μεγάλη μετα-ανάλυση με πάνω από 19.000 συμμετέχοντες έδειξε ότι άνδρες που υιοθετούν χαρακτηριστικά κυριαρχίας έναντι των γυναικών ή αναζητούν διαρκώς κύρος αντιμετωπίζουν περισσότερα προβλήματα ψυχικής υγείας. Όπως σημειώνουν οι ερευνητές: «Ο σεξισμός δεν αποτελεί μόνο κοινωνική αδικία αλλά έχει αρνητικές συνέπειες στην ψυχική υγεία ακόμη κι εκείνων που τον εκφράζουν».
Επιπλέον, όταν οι άνδρες βιώνουν αίσθηση αδυναμίας ή απώλειας ελέγχου, αυξάνεται η πιθανότητα να εκδηλώσουν παρενοχλητικές συμπεριφορές όταν αποκτήσουν προσωρινή εξουσία – γεγονός που επηρεάζει αρνητικά τις γυναίκες γύρω τους.
Λύσεις: Προσωπικές στάσεις & κοινωνικές πολιτικές
Για αλλαγή απαιτείται τόσο προσωπική όσο και συλλογική δράση. Οι γονείς μπορούν να μιλούν στα παιδιά τους για τα στερεότυπα ήδη από μικρή ηλικία – καθώς αυτά αρχίζουν να επιβάλλονται ακόμα και από τριών μηνών.
Στο σπίτι είναι σημαντικό να αμφισβητούνται οι προκαταλήψεις ενώ πολιτικές όπως η άδεια πατρότητας για όλους έχουν εφαρμοστεί επιτυχώς στις σκανδιναβικές χώρες – ενθαρρύνοντας τους άνδρες να συμμετέχουν στη φροντίδα του παιδιού αλλάζοντας σταδιακά τις αντιλήψεις περί αρρενωπότητας («caring masculinities»).
Όταν οι γυναίκες ενδυναμώνονται, ολόκληρη η κοινωνία ωφελείται: αυξάνονται οι επενδύσεις στην υγειονομική περίθαλψη, την εκπαίδευση και το κοινωνικό κράτος προς όφελος όλων – όπως εξηγεί η Homan. Αντίθετα, ο δομικός σεξισμός μειώνει αυτές τις επενδύσεις προς ζημία όλων ανεξαρτήτως φύλου.
Η δημόσια συζήτηση γύρω από τις συνέπειες του σεξισμού βοηθά στην ενημέρωση και προσφέρει υποστήριξη στα θύματα διακρίσεων. Παρόλα αυτά πρέπει να αναγνωριστεί πως το πρόβλημα είναι βαθιά δομικό και δεν λύνεται μόνο ατομικά.
Η πραγματικότητα παραμένει δύσκολη: χρειάζεται ακόμη πολλή δουλειά ώστε οι γυναίκες να νιώσουν πραγματικά ασφαλείς —και να μην επηρεάζεται η υγεία τους από τον θεσμικά εδραιωμένο σεξισμό. Η αλλαγή όμως είναι εφικτή εφόσον περισσότεροι μιλήσουμε ανοιχτά για το τι διακυβεύεται.
