Όταν ένα τεστ εγκυμοσύνης βγει θετικό, όλα τα βλέμματα στρέφονται στη μέλλουσα μητέρα: για τη δική της υγεία και του παιδιού που έρχεται, της συστήνεται να μην καπνίζει, να αποφεύγει το αλκοόλ, ορισμένες τροφές και το άγχος. Ωστόσο, η ομαλή εξέλιξη της κύησης και η ευημερία των επόμενων γενεών δεν ξεκινούν μόνο από εκεί ούτε εξαρτώνται αποκλειστικά από τη γυναίκα.
Η πατρική υγεία και το ιστορικό ζωής του πατέρα έχουν επίσης σημαντική επίδραση. Μια διεπιστημονική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε τη Δευτέρα στο περιοδικό The Lancet εμβαθύνει στις συνέπειες του πατρικού κύκλου ζωής στην εγκυμοσύνη και την υγεία του παιδιού. Δείχνει πως ιατρικοί, συμπεριφορικοί και ψυχοκοινωνικοί παράγοντες του άνδρα μπορούν να επηρεάσουν την κύηση και την ανάπτυξη της επόμενης γενιάς.
Η έρευνα αμφισβητεί την παραδοσιακή προσέγγιση της προγεννητικής φροντίδας που επικεντρώνεται αποκλειστικά στη μητέρα, προτείνοντας μια κοινή ευθύνη κατά την εγκυμοσύνη. Παράγοντες όπως η ποιότητα του σπέρματος, οι συνήθειες ή η ηλικία του πατέρα μπορούν να καθορίσουν την πορεία της κύησης και την ανάπτυξη του παιδιού.
Υπάρχουν επίσης κοινωνικοπολιτισμικές μεταβλητές που σχετίζονται με τη συμπεριφορά του πατέρα, τη σχέση του με τη μέλλουσα μητέρα ή τον τρόπο ανατροφής. Αυτές λειτουργούν σαν ντόμινο, επηρεάζοντας τελικά την ευημερία της εγκύου και του μωρού. Για παράδειγμα, οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η υποστήριξη από τον πατέρα συνδέεται με μεγαλύτερη συμμετοχή της μητέρας στην προγεννητική φροντίδα, λιγότερη κατανάλωση αλκοόλ και καπνού από μέρους της, λιγότερες περιπτώσεις χαμηλού βάρους γέννησης και υψηλότερα ποσοστά θηλασμού.
Η σημασία της υγείας του σπέρματος
Η υγεία του σπέρματος αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για μια επιτυχημένη σύλληψη. Οι ερευνητές υπενθυμίζουν ότι οι καθημερινές συνήθειες μπορούν να προκαλέσουν επιγενετικές αλλαγές στο σπέρμα. Δηλαδή, το σωματικό βάρος, η άσκηση, η έκθεση σε τοξικές ουσίες ή το ψυχολογικό τραύμα προκαλούν μεταβολές στο DNA που επηρεάζουν τη λειτουργία του σπέρματος χωρίς να αλλάζουν τη γενετική αλληλουχία.
Αν και τα στοιχεία προέρχονται κυρίως από μελέτες σε ζώα, δεν υπάρχουν ακόμη σαφείς συστάσεις για το αν αλλαγές όπως καλύτερη διατροφή ή μειωμένη καθιστική ζωή μπορούν να αναστρέψουν τις επιγενετικές βλάβες στο σπέρμα. Οι επιστήμονες τονίζουν ότι για την υγεία του σπέρματος δεν μετρούν μόνο οι συνήθειες κατά τη σύλληψη. Παρά την ταχεία ανανέωση των σπερματοζωαρίων, ο άνδρας κουβαλά ένα «βιογραφικό ζωής» που μπορεί να προκαλέσει διαρκείς επιγενετικές αλλαγές στα αναπαραγωγικά του κύτταρα και να επηρεάσει τους απογόνους.
Ενδεικτικά, σουηδική μελέτη σε πάνω από 11.000 άνδρες έδειξε ότι η υπερφαγία στην παιδική ηλικία (9-12 ετών) συσχετίστηκε με αυξημένο κίνδυνο θανάτου από διαβήτη στους γιους τους.
Η ηλικία του πατέρα και ο ρόλος στη σχέση
«Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας ενός άνδρα –όπως το στρες, η σωματική και ψυχική υγεία, το περιβάλλον και η εκπαίδευση– επηρεάζουν την υγεία του κατά τα αναπαραγωγικά χρόνια», συνοψίζει η Danielle Schoenaker, συγγραφέας της μελέτης.
Η ηλικία του πατέρα είναι επίσης κρίσιμη για τα αποτελέσματα υγείας των απογόνων. Οι συγγραφείς αναφέρουν ότι προχωρημένη ηλικία κατά τη σύλληψη σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εμβρυϊκού θανάτου, συγγενών ανωμαλιών, σχιζοφρένειας και διαταραχών αυτιστικού φάσματος (ΔΑΦ). Άλλη μετα-ανάλυση έδειξε ότι πατρότητα μετά τα 45 έτη συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο για ΔΑΦ.
Οι ερευνητές εξετάζουν πέρα από τους βιολογικούς παράγοντες τον ρόλο του άνδρα μέσα στη σχέση και πώς αυτός επηρεάζει τη μητρική υγεία. Έγκυες γυναίκες ανέφεραν πιο υγιεινές διατροφικές συνήθειες όταν οι σύντροφοί τους συμμετείχαν ενεργά στο μαγείρεμα και τις αγορές τροφίμων αντί απλώς να δίνουν συμβουλές.
Επιπλέον, όσες ένιωθαν τον σύντροφό τους υποστηρικτικό είχαν χαμηλότερα επίπεδα περιγεννητικής κατάθλιψης και άγχους. Αντίθετα, οι αποφευκτικοί τρόποι αντιμετώπισης των ανδρών σχετίζονται με αυξημένα ποσοστά μητρικής κατάθλιψης – κάτι σημαντικό αφού η ψυχική υγεία της μητέρας στην εγκυμοσύνη επηρεάζει τις γνωστικές και κοινωνικοσυναισθηματικές δεξιότητες των παιδιών.
Ο φαύλος κύκλος των εμπειριών ζωής
Οι επιστήμονες εστιάζουν σε έναν φαύλο κύκλο: η ανάπτυξη των εκτελεστικών λειτουργιών – δηλαδή των γνωστικών διεργασιών αυτοελέγχου – είναι απαραίτητη ώστε ένας σύντροφος να είναι υποστηρικτικός. Όμως αρνητικές εμπειρίες στην παιδική ηλικία, όπως φτώχεια ή κακοποίηση, μπορεί να μειώσουν αυτές τις ικανότητες.
Αυτό οδηγεί σε άνδρες με λιγότερο αυτοέλεγχο και τάση για αποφευκτικές συμπεριφορές όπως κατανάλωση αλκοόλ όταν βιώνουν αρνητικά συναισθήματα. Τέτοιες συμπεριφορές μπορούν τελικά να επηρεάσουν τη χρήση αλκοόλ από τη μητέρα ή άλλους κινδύνους – ακόμη και να οδηγήσουν σε ενδοοικογενειακή βία.
«Τα ελλείμματα στις εκτελεστικές λειτουργίες αυξάνουν την ένταση στη σχέση, ενισχύοντας τα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους στις εγκύους αλλά και τα προβλήματα σωματικής ή ψυχικής υγείας», σημειώνουν οι συγγραφείς.
Οι μακροχρόνιες συνέπειες στον πατέρα και το παιδί
Το αποτύπωμα της ζωής ενός άνδρα στην υγεία μητέρας-παιδιού είναι τεράστιο. Οι ειδικοί υπενθυμίζουν πως οι αρνητικές εμπειρίες στην παιδική ηλικία συμβάλλουν στην εμφάνιση άγχους ή κατάθλιψης στην εφηβεία που συχνά διαρκούν μέχρι τα αναπαραγωγικά χρόνια – κι επιδεινώνονται στη μετάβαση προς την πατρότητα.
Σε μια 20ετή έρευνα παρακολούθησης ενηλίκων ανδρών διαπιστώθηκε ότι όσοι είχαν συμπτώματα κατάθλιψης ή άγχους στην εφηβεία είχαν πενταπλάσια πιθανότητα να εμφανίσουν ψυχολογική δυσφορία κατά την εγκυμοσύνη της συντρόφου τους συγκριτικά με όσους δεν είχαν ιστορικό ψυχικών δυσκολιών ως παιδιά.
Τι λένε οι ειδικοί για τα όρια της επιστήμης
Ο ερευνητής Manel Esteller, ειδικός στην επιγενετική, συμφωνεί πως μέχρι τώρα η προσοχή έχει δοθεί κυρίως στη μητέρα όσον αφορά την κληρονομικότητα. Ωστόσο σημειώνει ότι η επίδραση στο επιγονιδίωμα κάποιων παραμέτρων που διερευνά αυτή η ανασκόπηση είναι «δύσκολο να αξιολογηθεί» καθώς υπάρχουν περιορισμένα στοιχεία.
Όπως εξηγεί ο επικεφαλής της Ομάδας Επιγενετικής Καρκίνου στο Ινστιτούτο Έρευνας Sant Pau στη Βαρκελώνη, «η ηλικία του πατέρα ή οι τοξικές συνήθειες πράγματι επηρεάζουν το σπέρμα». Ωστόσο παραμένει επιφυλακτικός ως προς το αν βιώματα όπως ένα τραύμα στην παιδική ηλικία μπορούν όντως να προκαλέσουν επιγενετικές αλλαγές που θα κληρονομήσουν οι απόγονοι: «Τέτοιες καταστάσεις ίσως αποτυπωθούν στο DNA αλλά είναι εξαιρετικά δύσκολο να μετρηθούν. Για να μεταβιβαστούν πρέπει να επηρεαστούν συγκεκριμένα τα αναπαραγωγικά κύτταρα – κι αυτή η επιστημονική τεκμηρίωση δεν είναι ακόμη ισχυρή», καταλήγει.
