Για δεκαετίες, οι γιατροί συνιστούσαν την άσκηση σε ασθενείς με καρκίνο για να αντιμετωπίσουν τις παρενέργειες της θεραπείας και να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής τους. Ωστόσο, μια νέα, πρωτοποριακή μελέτη αποκαλύπτει ότι η άσκηση δεν βοηθά απλώς τους ασθενείς να αισθάνονται καλύτερα, αλλά ίσως μειώνει και τον κίνδυνο επανεμφάνισης του καρκίνου.
Η μελέτη CHALLENGE Trial 2025, που δημοσιεύθηκε στο New England Journal of Medicine, είναι η πρώτη μεγάλη τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη έρευνα που εξέτασε αν ένα οργανωμένο πρόγραμμα άσκησης μπορεί να βελτιώσει τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα για ασθενείς με καρκίνο του παχέος εντέρου μετά από χειρουργείο και χημειοθεραπεία. Με διάμεση παρακολούθηση οκτώ ετών, οι ασθενείς με σταδίου 2 και 3 καρκίνο που συμμετείχαν στο πρόγραμμα είχαν 28% χαμηλότερο κίνδυνο υποτροπής, νέου πρωτοπαθούς καρκίνου ή θανάτου, σε σύγκριση με όσους έλαβαν μόνο ενημέρωση για την άσκηση. Επιπλέον, είχαν 37% χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία.
Σύμφωνα με τους συγγραφείς της μελέτης, το όφελος στην επιβίωση είναι συγκρίσιμο με εκείνο πολλών εγκεκριμένων αντικαρκινικών φαρμάκων. Τα ευρήματα αυτά σηματοδοτούν σημείο καμπής για τον ταχέως αναπτυσσόμενο τομέα της ογκολογίας της άσκησης. Αν και κανείς δεν προτείνει η άσκηση να αντικαταστήσει τις καθιερωμένες θεραπείες, τα δεδομένα υποδεικνύουν ότι πρέπει να ενσωματωθεί στη βασική φροντίδα των ογκολογικών ασθενών, όπως επισημαίνει η Sharlene Gill, ογκολόγος στο Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας και συν-συγγραφέας της μελέτης.
«Οι παραδοσιακοί πυλώνες της αντικαρκινικής θεραπείας είναι το χειρουργείο, η ακτινοβολία και η χημειοθεραπεία, με όλα τα υπόλοιπα να θεωρούνται υποστηρικτικά», δηλώνει η Gill. «Πλέον, η άσκηση δεν αποτελεί απλώς υποστήριξη, αλλά έχει τη δυνατότητα να αλλάξει την έκβαση της μάχης αυτής».
Τα αποτελέσματα χαρακτηρίζονται «εντυπωσιακά» από τη Melinda L. Irwin, αναπληρώτρια διευθύντρια του Yale Cancer Center. Όπως εξηγεί, η μελέτη όχι μόνο απέδειξε στατιστικά σημαντικό όφελος, αλλά και αντίκτυπο αρκετά μεγάλο ώστε να βελτιώσει ουσιαστικά τη ζωή των ασθενών.
Η νέα εποχή της ογκολογίας της άσκησης
Η στροφή αυτή έχει προκαλέσει αυξανόμενο ενδιαφέρον για την ογκολογία της άσκησης. Το 2024 ιδρύθηκε η The International Society of Exercise Oncology, ενώ όλο και περισσότερα κέντρα διεθνώς προσφέρουν οργανωμένα προγράμματα άσκησης σε ογκολογικούς ασθενείς.
Ορισμένοι ειδικοί προβλέπουν ότι στο μέλλον η «συνταγή» για άσκηση θα αποτελεί τυπικό μέρος κάθε θεραπευτικού πλάνου για τον καρκίνο.
Πώς βοηθά η άσκηση στην καταπολέμηση του καρκίνου
Οι ερευνητές προσπαθούν ακόμη να κατανοήσουν πλήρως πώς επηρεάζει η άσκηση τα αποτελέσματα του καρκίνου. Ένα βασικό πρόβλημα είναι πως τα καρκινικά κύτταρα έχουν μεγάλη ικανότητα να διαφεύγουν από το ανοσοποιητικό σύστημα. Ωστόσο, όλο και περισσότερα στοιχεία δείχνουν ότι η σωματική δραστηριότητα επηρεάζει βιολογικές οδούς που καθιστούν το σώμα λιγότερο φιλόξενο για τους όγκους.
Όπως εξηγεί η Irwin, «δεν πρόκειται να ‘θεραπεύσει’ μόνη της τον καρκίνο, αλλά μπορεί να δημιουργήσει ένα φυσιολογικό περιβάλλον που δεν ευνοεί την ανάπτυξη όγκων και ενισχύει τις φυσικές αντι-νεοπλασματικές άμυνες του οργανισμού».
Η άσκηση φαίνεται να ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα αυξάνοντας τη δραστηριότητα κυττάρων όπως τα φυσικά φονικά κύτταρα (natural killer cells) και τα Τ-λεμφοκύτταρα που εντοπίζουν και καταστρέφουν ανώμαλα κύτταρα. Μια έρευνα υπέθεσε ότι η άσκηση μπορεί να μεταβάλλει το μικροπεριβάλλον των όγκων, καθιστώντας τα καρκινικά κύτταρα λιγότερο ικανά στο να αποκλείουν τα ανοσοκύτταρα.
Επιπλέον, η σωματική δραστηριότητα μειώνει τη χρόνια φλεγμονή—παράγοντα που ευνοεί την ανάπτυξη των όγκων—καθώς περιορίζει κυτοκίνες όπως οι IL-6 και TNF-α. Αυτή η μείωση των φλεγμονωδών σημάτων δημιουργεί ένα περιβάλλον λιγότερο ευνοϊκό για την εξέλιξη του καρκίνου.
Η άσκηση μπορεί επίσης να επηρεάσει τύπους καρκίνου που σχετίζονται με ορμονικούς και μεταβολικούς μηχανισμούς, όπως ο καρκίνος του μαστού που συνδέεται με αυξημένα επίπεδα οιστρογόνων. Η συστηματική αερόβια άσκηση μειώνει τα επίπεδα κυκλοφορούντων οιστρογόνων σε γυναίκες πριν και μετά την εμμηνόπαυση και συμβάλλει στη μείωση του λιπώδους ιστού—κύρια πηγή παραγωγής οιστρογόνων μετά την εμμηνόπαυση.
Επιπλέον, βοηθά στη ρύθμιση του ινσουλινοειδούς αυξητικού παράγοντα IGF-1, μιας ορμόνης που όταν βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου. Η φυσική δραστηριότητα βελτιώνει επίσης την ευαισθησία στην ινσουλίνη, βοηθώντας στην αντιμετώπιση ενός μεταβολικού προφίλ που συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο και χειρότερη πρόγνωση.
Οι επιστήμονες σκοπεύουν να εμβαθύνουν στους μηχανισμούς αυτούς στη νέα φάση της CHALLENGE Trial, αναλύοντας δείγματα αίματος των συμμετεχόντων για βιολογικές αλλαγές που σχετίζονται με την άσκηση.
Τι παραμένει ακόμη ασαφές στους επιστήμονες
Παρά τον ενθουσιασμό γύρω από την ογκολογία της άσκησης, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι πολλά κρίσιμα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα.
Ένα βασικό ζήτημα είναι ποιο είδος άσκησης προσφέρει το μεγαλύτερο όφελος. Οι περισσότερες έως τώρα έρευνες επικεντρώνονται στην αερόβια δραστηριότητα—μια μελέτη έδειξε ότι η μέτριας έντασης αντοχή είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική κατά των μεταστάσεων—όμως υπάρχουν περιορισμένα δεδομένα για τα οφέλη της προπόνησης αντίστασης ή συνδυαστικών προγραμμάτων.
Εξίσου ασαφής παραμένει η ιδανική «δόση» άσκησης. Οι συμμετέχοντες στη CHALLENGE Trial εκτελούσαν περίπου 150 λεπτά μέτριας έντασης κάθε εβδομάδα. Δεν γνωρίζουμε ακόμα αν μικρότερες ποσότητες θα είχαν παρόμοιο αποτέλεσμα.
Τέλος, είναι ανοιχτό ποιοι τύποι και στάδια καρκίνου ωφελούνται περισσότερο από την άσκηση. Μέχρι στιγμής οι έρευνες αφορούν κυρίως εντοπισμένο καρκίνο παχέος εντέρου, μαστού ή προστάτη. «Μπορούν αυτά τα αποτελέσματα να εφαρμοστούν σε άλλους τύπους καρκίνου; Δεν γνωρίζουμε ακόμη», σημειώνει η Gill. «Όταν όμως πρόκειται για πιο προχωρημένη νόσο ή μεταστάσεις, είναι δύσκολο να πούμε αν ισχύουν τα ίδια».
Πρόοδος αλλά και εμπόδια στην πρόσβαση στα προγράμματα
Στο Memorial Sloan Kettering Cancer Center της Νέας Υόρκης, οι ασθενείς μπορούν να παραπεμφθούν σε εξειδικευμένο πρόγραμμα μόλις διαγνωστούν με καρκίνο, όπως αναφέρει η Jessica Scott, διευθύντρια του προγράμματος exercise oncology του κέντρου. Εκεί αναπτύσσονται εξατομικευμένα πλάνα που προσαρμόζονται ανάλογα με τη φυσική κατάσταση, τους παράγοντες κινδύνου και τις ανάγκες κάθε ασθενούς κατά τη διάρκεια της θεραπείας και ανάρρωσης.
Παρόμοια προγράμματα γίνονται ολοένα πιο συνηθισμένα: Υπολογίζεται ότι στις ΗΠΑ λειτουργούν περίπου 2.100 προγράμματα ειδικά για ασθενείς με καρκίνο σε νοσοκομεία ή κοινοτικά κέντρα. Παρ’ όλα αυτά, η πρόσβαση παραμένει σημαντική πρόκληση.
Η American Society of Clinical Oncology συστήνει στους ασθενείς τακτική αερόβια και προπόνηση αντίστασης κατά τη διάρκεια των θεραπειών. Όμως στις ΗΠΑ αυτό δεν έχει ακόμη ενσωματωθεί στις επίσημες οδηγίες φροντίδας—αντίθετα με την Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ιατρικής Ογκολογίας που υιοθέτησε φέτος την άσκηση ως θεραπεία-οδηγία για τον εντοπισμένο καρκίνο παχέος εντέρου.
Αυτό σημαίνει πως συνήθως τα ασφαλιστικά ταμεία δεν καλύπτουν τέτοια προγράμματα—οι ασθενείς στηρίζονται είτε σε χρηματοδότηση ιδρυμάτων είτε πληρώνουν οι ίδιοι το κόστος. Η αλλαγή αυτή πιθανότατα θα χρειαστεί χρόνια μέχρι να γίνει πραγματικότητα σε ευρεία κλίμακα.
Ωστόσο, όπως επιμένει η Gill, οι ασθενείς δεν χρειάζεται να περιμένουν τις αλλαγές στα συστήματα υγείας: «Όλοι μπορούν να ελέγξουν αυτό το κομμάτι της πορείας τους απλώς περπατώντας γρήγορα ή κάνοντας οποιαδήποτε δραστηριότητα αγαπούν για 150 λεπτά την εβδομάδα».
Ίσως δεν γίνει αύριο πραγματικότητα, αλλά στόχος είναι οι συνεδρίες ογκολογικής άσκησης να γίνουν τόσο τυπικές όσο είναι σήμερα τα προγράμματα αποκατάστασης καρδιοπαθών. «Το όνειρό μου», λέει η Scott, «είναι κάθε ασθενής διαγνωσμένος με καρκίνο να έχει πρόσβαση σε πρόγραμμα εξατομικευμένης άσκησης».
