Μία διαφορετική θεώρηση για το ageism, τις ηλικιακές διακρίσεις, αποκαλύπτει ότι η θετική στάση απέναντι στον χρόνο που περνάει μπορεί να μας κάνει να νιώθουμε νεότεροι και να ζούμε περισσότερο.
Μία νέα επιστημονική διαπίστωση δείχνει ότι η στάση που υιοθετούμε απέναντι στη γήρανση δεν επηρεάζει μόνο τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας, αλλά και το πόσο καλά ζούμε. Μάλιστα, υπάρχουν στοιχεία ότι οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν θετικά το πέρασμα του χρόνου νιώθουν νεότεροι και ζουν περισσότερο. Για να συμβεί αυτό, όμως, χρειάζεται πρώτα να αναγνωρίσουμε και να αντιμετωπίσουμε ένα φαινόμενο που επηρεάζει βαθιά τις κοινωνίες μας: τον ηλικιακό ρατσισμό, γνωστό διεθνώς ως ageism.
«Ο ηλικιακός ρατσισμός μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας», σημειώνει η Παγκόσμια Έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τον Ηλικιακό Ρατσισμό. Σύμφωνα με την έκθεση, ο ηλικιακός ρατσισμός ή ageism αφορά σε προκαταλήψεις, στερεότυπα ή διακρίσεις που βασίζονται στην ηλικία και επηρεάζουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε ή συμπεριφερόμαστε απέναντι στους άλλους αλλά και στον ίδιο μας τον εαυτό.Η αντιμετώπιση αυτής της προκατάληψης θεωρείται κρίσιμη για μια πιο δίκαιη κοινωνία. Επιπλέον, οι μελέτες δείχνουν ότι η αποδόμηση των στερεοτύπων γύρω από την ηλικία μπορεί να έχει και σημαντικά οφέλη για την υγεία.
Ένα φαινόμενο που αφορά όλες τις ηλικίες
Ο ηλικιακός ρατσισμός δεν αφορά αποκλειστικά τους ηλικιωμένους. Μπορεί να επηρεάσει ανθρώπους κάθε ηλικίας. Για παράδειγμα, η Gen-Z, δηλαδή όσοι γεννήθηκαν μεταξύ 1997 και 2012, συχνά χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερες γενιές ως «τεμπέλικη». Παρόλα αυτά, η μεγαλύτερη επίδραση καταγράφεται στους ηλικιωμένους και οι περισσότερες επιστημονικές έρευνες επικεντρώνονται σε αυτούς.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ένας στους τρεις ανθρώπους δηλώνει ότι έχει βιώσει προκατάληψη ή διάκριση λόγω ηλικίας. Σε αμερικανική μελέτη με 2.000 ενήλικες ηλικίας 50 έως 80 ετών, το 93% ανέφερε ότι έχει βιώσει κάποια μορφή ηλικιακού ρατσισμού. Η πιο συνηθισμένη μορφή ήταν ο εσωτερικευμένος ηλικιακός ρατσισμός, δηλαδή όταν οι ίδιοι οι άνθρωποι υιοθετούν αρνητικές αντιλήψεις για την ηλικία τους. Ο Parminder Raina, επιστημονικός διευθυντής του McMaster Institute for Researchon Aging στον Καναδά, επισημαίνει μια ενδιαφέρουσα διάσταση του φαινομένου:«Το παράδοξο είναι ότι ο άνθρωπος που εκφράζει ηλικιακές προκαταλήψεις θα φτάσει και ο ίδιος κάποια στιγμή σε μεγαλύτερη ηλικία. Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι δεν αντιλαμβάνονται τον ηλικιακό ρατσισμό ως ένα προσωπικό ζήτημα».
Σύμφωνα με τις δημογραφικές προβλέψεις, μέχρι το 2030 ένας στους έξι ενήλικες παγκοσμίως θα είναι άνω των 60 ετών.
Πώς δημιουργούνται τα στερεότυπα για την ηλικία
Οι αρνητικές αντιλήψεις για τη γήρανση διαμορφώνονται συχνά από πολύ νωρίς. Έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να ξεκινούν ήδη από την ηλικία των τριών ετών, μέσα από επιρροές της οικογένειας, των μέσων ενημέρωσης ή ακόμη και από τις μνήμες και τις εμπειρίες που καταγράφονται ασυνείδητα. Για τον λόγο αυτό, αρκετοί ερευνητές θεωρούν σημαντικό τα παιδιά να μαθαίνουν από μικρή ηλικία τι σημαίνει γήρανση και πώς εντάσσεται στον φυσικό κύκλο της ζωής. Ο τρόπος που μιλάμε για την ηλικία παίζει επίσης σημαντικό ρόλο. Στη δημόσια συζήτηση συχνά χρησιμοποιούνται όροι όπως «γκρίζο τσουνάμι» για να περιγράψουν τη γήρανση του πληθυσμού. Όπως εύστοχα σχολιάζει ο Raina, «το τσουνάμι είναι μια καταστροφική δύναμη. Η γήρανση δεν είναι καταστροφική. Αντίθετα, αποτελεί ένα εντυπωσιακό επίτευγμα των σύγχρονων συστημάτων δημόσιας υγείας».
Όταν τα στερεότυπα γίνονται πραγματικότητα
Ο ηλικιακός ρατσισμός μπορεί να οδηγήσει τους ανθρώπους στο να υιοθετήσουν οι ίδιοι τα στερεότυπα που τους αποδίδονται. Για παράδειγμα, ένας ηλικιωμένος μπορεί να αποφεύγει νέες εμπειρίες μάθησης επειδή θεωρεί ότι «είναι πλέον μεγάλος για αυτά», ακόμη κι αν έχει πλήρη ικανότητα να τα καταφέρει.Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται από την θεωρία ενσωμάτωσης στερεοτύπων. Σύμφωνα με αυτή, οι κοινωνικές αντιλήψεις για την ηλικία απορροφώνται ασυνείδητα και επηρεάζουν τη συμπεριφορά, τη λειτουργικότητα και τελικά την υγεία. Με απλά λόγια, μπορεί να λειτουργήσει ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Παράλληλα, υπάρχει και το φαινόμενο της «απειλής στερεοτύπου». Έρευνες δείχνουν ότι όταν υπενθυμίζουμε σε κάποιον την ηλικία του πριν εκτελέσειμία δραστηριότητα, συχνά αποδίδει χειρότερα. Η ψυχολόγος Hannah Swift από το Πανεπιστήμιο του Kent εξηγεί ότι αυτό σχετίζεται με το άγχος που προκαλεί η προσδοκία ότι θα αξιολογηθεί αρνητικά.
Δεν είναι όλοι οι ηλικιωμένοι αδύναμοι
Ένα από τα πιο διαδεδομένα στερεότυπα είναι ότι όλοι οι ηλικιωμένοι είναι αδύναμοι ή εύθραυστοι.«Αυτό απέχει πολύ από την πραγματικότητα», τονίζει ο Raina. «Οι περισσότεροι μεγαλύτεροι άνθρωποι ζουν ανεξάρτητοι, συμμετέχουν στις κοινότητές τους και προσφέρουν μέσα από τον εθελοντισμό ή άλλες δραστηριότητες».Αν και ένα ποσοστό αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα υγείας, αυτό είναι σαφώς μικρότερο από τον αριθμό εκείνων που γερνούν λειτουργικά και με καλή ποιότητα ζωής.Πολλά από τα στερεότυπα γύρω από την ηλικία είναι κοινωνικά κατασκευασμένα. Για παράδειγμα, ποιος αποφασίζει ότι κάποιος είναι «πολύ μεγάλος για να σπουδάζει»;
Η αντίληψη της ηλικίας επηρεάζει τη ζωή μας
Οι επιστήμονες μελετούν συχνά τη λεγόμενη «υποκειμενική ηλικία», δηλαδή την ηλικία που νιώθει κάποιος σε σύγκριση με τη βιολογική του ηλικία. Σχετική έρευνα έδειξε ότι όσοι είχαν θετική στάση απέναντι στη γήρανση ένιωθαν νεότεροι από την πραγματική τους ηλικία. Άλλη δεκαετής μελέτη στις ΗΠΑ κατέδειξε ότι όσοι αισθάνονταν «μεγαλύτεροι» από την ηλικία τους είχαν χαμηλότερα επίπεδα ικανοποίησης από τη ζωή.
Η θετική στάση μπορεί να παρατείνει τη ζωή
Ο ηλικιακός ρατσισμός και τα στερεότυπα μπορούν να επηρεάσουν την υγεία μας καθώς έχουν συνδεθεί με μειωμένη σωματική απόδοση, χειρότερη γνωστική λειτουργία, καθώς και με συμπτώματα όπως άγχος και κατάθλιψη. Η επιδημιολόγος και ψυχολόγος BeccaLevy από τη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Yale διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι με θετικές πεποιθήσεις για τη γήρανση έζησαν κατά μέσο όρο επτάμισι χρόνια περισσότερο από όσους είχαν αρνητικές αντιλήψεις.Επιπλέον, παρουσίαζαν καλύτερη μνήμη και χαμηλότερα επίπεδα βιολογικών δεικτών που σχετίζονται με τη νόσο Alzheimer.
Η γήρανση ως προνόμιο
Σε πολλές κουλτούρες η ηλικία συνδέεται με σεβασμό και σοφία. Στην Ιαπωνία, για παράδειγμα, γιορτάζεται κάθε Σεπτέμβριο η Ημέρα Σεβασμού προς τους Ηλικιωμένους, ενώ σε πολλές παραδοσιακές κοινωνίες οι μεγαλύτεροι θεωρούνται φορείς γνώσης και εμπειρίας. «Στη σύγχρονη εποχή έχουμε το δώρο να ζούμε περισσότερο και καλύτερα», λέει ο Raina. «Κι όμως, πολλές φορές το σπαταλάμε ανησυχώντας για τη γήρανση».
Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τον ηλικιακό ρατσισμό
Οι ειδικοί τονίζουν ότι τα στερεότυπα για την ηλικία πρέπει να αμφισβητηθούν τόσο σε κοινωνικό όσο και σε προσωπικό επίπεδο.Η επαφή μεταξύ διαφορετικών γενεών, για παράδειγμα, έχει αποδειχθεί ότι μειώνει σημαντικά τον ηλικιακό ρατσισμό. Σε περιοχές του κόσμου όπου οι άνθρωποι ζουν συχνά πάνω από 100 χρόνια, όπως στις λεγόμενες BlueZones, όπου ανήκει και η Ικαρία, η πολυγενεακή συμβίωση και τα ισχυρά κοινωνικά δίκτυα θεωρούνται βασικοί παράγοντες μακροζωίας.
Η BeccaLevy προτείνει μια απλή μέθοδο τριών βημάτων, γνωστή ως ABCMethod, για να καλλιεργήσει κανείς πιο θετικές αντιλήψεις για την ηλικία.
• A – Awareness (Επίγνωση): καταγράφουμε τις πεποιθήσεις που συναντάμε καθημερινά γύρω από την ηλικία.
• B – Blame (Απόδοση ευθύνης): αναγνωρίζουμε πότε ένα πρόβλημα οφείλεται σε ηλικιακή προκατάληψη και όχι στη γήρανση.
• C – Challenge (Αμφισβήτηση): εξετάζουμε αν ένα στερεότυπο είναι πράγματι αληθινό.
Έρευνες δείχνουν, για παράδειγμα, ότι η συνεχής εκμάθηση νέων δεξιοτήτων μπορεί να ενισχύσει τη μνήμη και τη γνωστική λειτουργία ακόμη και σε μεγαλύτερες ηλικίες.
Μια προκατάληψη που αφορά όλους
Σε αντίθεση με πολλές άλλες μορφές διάκρισης, ο ηλικιακός ρατσισμός είναι πιθανό να επηρεάσει σχεδόν όλους κάποια στιγμή στη ζωή τους.Η αντιμετώπισή του δεν αφορά μόνο μια κοινωνική ομάδα. Η επιστήμη δείχνει ότι μπορεί να ωφελήσει όλους μας – τόσο στην ποιότητα ζωής όσο και στη διάρκεια της.
