Η αποχή από το φαγητό για αρκετές ημέρες δεν αναγκάζει απλώς το σώμα να κάψει λίπος. Νέα έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Nature Metabolism έδειξε ότι η παρατεταμένη νηστεία προκαλεί εκτεταμένες βιολογικές αλλαγές σε όλο το σώμα, συμπεριλαμβανομένων μεταβολών που σχετίζονται με τον εγκέφαλο, τον μεταβολισμό και το ανοσοποιητικό σύστημα.
Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι πολλά από τα σημαντικότερα αποτελέσματα δεν εμφανίζονται αμέσως. Αντίθετα, το σώμα φαίνεται να εισέρχεται σε μια εντελώς διαφορετική βιολογική κατάσταση μετά από περίπου τρεις ημέρες χωρίς τροφή. Τα ευρήματα προσφέρουν μια από τις πιο ξεκάθαρες εικόνες μέχρι σήμερα για το τι συμβαίνει στο ανθρώπινο σώμα σε μοριακό επίπεδο κατά τη διάρκεια παρατεταμένης νηστείας. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η εργασία αυτή θα μπορούσε στο μέλλον να οδηγήσει στην ανάπτυξη θεραπειών που μιμούνται τις ευεργετικές επιδράσεις της νηστείας χωρίς να απαιτείται πολυήμερη αποχή από το φαγητό.
Τι συμβαίνει στο σώμα κατά την παρατεταμένη νηστεία
Ο άνθρωπος εξελίχθηκε ώστε να μπορεί να επιβιώσει σε περιόδους έλλειψης τροφής. Όταν η τροφή δεν είναι διαθέσιμη, το σώμα μεταβαίνει από τη χρήση γλυκόζης που λαμβάνει από τα γεύματα στην αξιοποίηση των αποθεμάτων λίπους για ενέργεια.
Η νηστεία εφαρμόζεται εδώ και χιλιάδες χρόνια για θρησκευτικούς, πολιτιστικούς και ιατρικούς λόγους. Τα τελευταία χρόνια έχει προσελκύσει ακόμη περισσότερο ενδιαφέρον λόγω ερευνών που τη συνδέουν με απώλεια βάρους, βελτίωση του μεταβολισμού και διαδικασίες κυτταρικής ανανέωσης.
Ωστόσο, μέχρι πρόσφατα οι επιστήμονες είχαν περιορισμένη κατανόηση για τον ακριβή τρόπο με τον οποίο το σώμα αντιδρά σε παρατεταμένες περιόδους νηστείας. Για να μελετήσουν το φαινόμενο, ερευνητές από το Queen Mary University of London’s Precision Healthcare University Research Institute (PHURI) και τη Norwegian School of Sports Sciences παρακολούθησαν 12 υγιείς εθελοντές κατά τη διάρκεια μιας επταήμερης νηστείας μόνο με νερό. Καθημερινά συλλέγονταν δείγματα αίματος πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη νηστεία.
Χρησιμοποιώντας προηγμένη τεχνολογία πρωτεωμικής, η ομάδα κατέγραψε περίπου 3.000 πρωτεΐνες που κυκλοφορούσαν στο αίμα. Αυτές οι πρωτεΐνες παρέχουν πολύτιμες ενδείξεις για το τι συμβαίνει στα όργανα και τους ιστούς ολόκληρου του σώματος.
Μεγάλες αλλαγές ξεκινούν μετά την τρίτη ημέρα
Όπως ήταν αναμενόμενο, το σώμα στρέφεται γρήγορα από την καύση γλυκόζης στην καύση λίπους μέσα στις πρώτες δύο έως τρεις ημέρες νηστείας.
Οι συμμετέχοντες έχασαν κατά μέσο όρο 5,7 κιλά, συμπεριλαμβανομένου τόσο λίπους όσο και άλιπης μάζας. Μετά την επανέναρξη της διατροφής για τρεις ημέρες, η περισσότερη άλιπη μάζα επανήλθε ενώ η απώλεια λίπους διατηρήθηκε σε μεγάλο βαθμό.
Ωστόσο, οι ερευνητές εντόπισαν κάτι πιο απρόσμενο: Οι μεγάλες αλλαγές στη δραστηριότητα των πρωτεϊνών σε όλο το σώμα δεν ξεκίνησαν αμέσως, αλλά έγιναν πολύ πιο εμφανείς μετά από περίπου τρεις ημέρες χωρίς θερμίδες.
Περισσότερο από το ένα τρίτο των πρωτεϊνών που μετρήθηκαν άλλαξαν σημαντικά κατά τη διάρκεια της νηστείας. Ιδιαίτερα έντονες ήταν οι μεταβολές στις πρωτεΐνες που σχετίζονται με τη δομή του εξωκυττάριου πλέγματος, το οποίο παρέχει δομική υποστήριξη στους ιστούς και τα όργανα – συμπεριλαμβανομένων των νευρώνων στον εγκέφαλο.
Οι αλλαγές στις πρωτεΐνες ήταν εξαιρετικά συνεπείς μεταξύ των εθελοντών, γεγονός που υποδηλώνει ότι το σώμα ακολουθεί μια πολύ συντονισμένη αντίδραση στην παρατεταμένη νηστεία.
“Για πρώτη φορά μπορούμε να δούμε τι συμβαίνει σε μοριακό επίπεδο σε όλο το σώμα όταν νηστεύουμε,” δήλωσε η Claudia Langenberg, διευθύντρια του PHURI.
“Η νηστεία, όταν γίνεται με ασφάλεια, αποτελεί αποτελεσματική παρέμβαση για την απώλεια βάρους. Δημοφιλείς δίαιτες που περιλαμβάνουν διαλείπουσα νηστεία υπόσχονται οφέλη πέρα από την απώλεια βάρους. Τα αποτελέσματά μας παρέχουν στοιχεία για αυτά τα οφέλη – αλλά έγιναν ορατά μόνο μετά από τρεις ημέρες πλήρους αποχής από θερμίδες, αργότερα απ’ ό,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα.”
Πιθανά οφέλη πέρα από την απώλεια βάρους
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν γενετικά δεδομένα από μεγάλες μελέτες στον άνθρωπο για να εξετάσουν πώς οι αλλαγές στις πρωτεΐνες κατά τη νηστεία μπορεί να επηρεάσουν τη μακροπρόθεσμη υγεία.
Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν πιθανούς συσχετισμούς με βελτίωση σε αρκετές βιολογικές οδούς που σχετίζονται με τον κίνδυνο ασθενειών και φλεγμονής. Εντοπίστηκαν επίσης μεταβολές σε πρωτεΐνες που σχετίζονται με τη δομική υποστήριξη του εγκεφάλου.
Τα ευρήματα ενισχύουν το ενδιαφέρον για το αν η νηστεία θα μπορούσε στο μέλλον να οδηγήσει στην ανάπτυξη θεραπειών για παθήσεις που σχετίζονται με τον μεταβολισμό, τη γήρανση, τη φλεγμονή ή την υγεία του νευρικού συστήματος.
Το ενδιαφέρον για τη σχετική έρευνα έχει αυξηθεί ακόμη περισσότερο μετά τη δημοσίευση της μελέτης το 2024. Νεότερες ανασκοπήσεις συνδέουν πλέον τη διαλείπουσα νηστεία με βελτιωμένη ευαισθησία στην ινσουλίνη, καλύτερα λιπιδαιμικά προφίλ και πιθανή ενίσχυση της εγκεφαλικής και καρδιαγγειακής λειτουργίας. Άλλες πρόσφατες μελέτες δείχνουν πως κατά την πολυήμερη νηστεία ο οργανισμός εισέρχεται σε βαθιά κετογονική κατάσταση αλλάζοντας δραστικά τον τρόπο που τα κύτταρα χρησιμοποιούν ενέργεια.
Πιθανοί κίνδυνοι και προφυλάξεις
Παρά τις δυνητικά ευεργετικές βιολογικές επιδράσεις της νηστείας, οι επιστήμονες προειδοποιούν πως η παρατεταμένη αποχή από τροφή δεν στερείται κινδύνων.
Mεταγενέστερη μελέτη πρωτεωμικής σχετικά με πολυήμερη νηστεία μόνο με νερό εντόπισε αύξηση της φλεγμονής, ενεργοποίηση αιμοπεταλίων και μεταβολές στις οδούς πήξης του αίματος κατά τις εκτεταμένες περιόδους νηστείας. Οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτές οι αντιδράσεις μπορεί να αποτελούν προσωρινές καταστάσεις στρες, αλλά επισημαίνουν την ανάγκη περαιτέρω έρευνας σχετικά με τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της ακραίας νηστείας στην υγεία.
Οι ειδικοί σημειώνουν επίσης ότι η πολυήμερη νηστεία αυξάνει τον κίνδυνο αφυδάτωσης, διαταραχών ηλεκτρολυτών, ζάλης, μυϊκής απώλειας και επιπλοκών για άτομα με προϋπάρχουσες παθήσεις.
Γι’ αυτό τον λόγο η παρατεταμένη νηστεία δεν θα πρέπει να επιχειρείται χωρίς ιατρική καθοδήγηση, ιδιαίτερα από άτομα με διαβήτη, διατροφικές διαταραχές, καρδιαγγειακά προβλήματα ή άλλες χρόνιες παθήσεις.
Γιατί οι επιστήμονες ενθουσιάστηκαν με τα ευρήματα
Οι ερευνητές θεωρούν πως ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα αφορά τον χρόνο αντίδρασης του οργανισμού στη νηστεία.
Αν και πολλές δημοφιλείς προσεγγίσεις στηρίζονται σε μικρότερα παράθυρα αποχής από τροφή, η συγκεκριμένη μελέτη δείχνει πως κάποιες από τις πιο δραστικές μοριακές αλλαγές απαιτούν αρκετές ημέρες πλήρους στέρησης θερμίδων.
“Τα ευρήματά μας παρέχουν βάση για αρχαίες γνώσεις σχετικά με τους λόγους που η νηστεία χρησιμοποιείται ως θεραπευτικό μέσο,” εξηγεί ο Maik Pietzner, επικεφαλής του PHURI Health Data Chair και συν-επικεφαλής της Computational Medicine Group στο Berlin Institute of Health at Charité.
“Αν και η νηστεία μπορεί να είναι ωφέλιμη για κάποιες καταστάσεις υγείας, συχνά δεν αποτελεί επιλογή για ασθενείς με σοβαρά προβλήματα υγείας. Ελπίζουμε τα ευρήματα αυτά να βοηθήσουν στην κατανόηση των μηχανισμών πίσω από τα οφέλη της νηστείας ώστε να αναπτυχθούν θεραπείες προσβάσιμες στους ασθενείς.”
