Νέα ευρήματα υποδεικνύουν ότι το ανθρώπινο σώμα μπορεί να περιορίζει τον αριθμό των θερμίδων που καίγονται κατά την άσκηση, γεγονός που εξηγεί γιατί η απώλεια βάρους είναι συχνά μικρότερη από τις αρχικές προσδοκίες. Η κλασική λογική λέει: κινήσου περισσότερο, κάψε περισσότερες θερμίδες, ζύγιζε λιγότερο. Ωστόσο, για πολλούς ανθρώπους, τα μαθηματικά δεν βγαίνουν.
Σε ελεγχόμενες μελέτες, η άσκηση οδηγεί συχνά σε λιγότερη απώλεια βάρους από όση προβλέπουν τα θερμιδικά μοντέλα. Ακόμη και όταν προστίθενται αερόβιες δραστηριότητες όπως περπάτημα, τρέξιμο και ποδηλασία, οι περισσότεροι χάνουν κατά μέσο όρο μόλις 1,6 κιλά μέσα σε έξι μήνες. Αυτό αποτελεί μια μέτρια απόδοση σε σχέση με τον χρόνο και την προσπάθεια που απαιτούνται—και έχει προβληματίσει τους ειδικούς.
Μέρος της εξήγησης είναι γνωστό: η άσκηση αυξάνει την όρεξη, διευκολύνοντας να αναπληρώσουμε τις θερμίδες που κάψαμε. Όμως οι ειδικοί εξετάζουν και ένα πιο αντιφατικό φαινόμενο.
Μια ανάλυση του 2025 έδειξε ότι οι άνθρωποι έκαιγαν μόνο περίπου το ένα τρίτο των επιπλέον θερμίδων που θεωρητικά απαιτούσε η άσκησή τους. Δηλαδή, ένα τρέξιμο που θα έπρεπε να κάψει 500 θερμίδες πρόσθετε μόλις 165 θερμίδες στο ημερήσιο ενεργειακό ισοζύγιο. Το σώμα φαίνεται να αντισταθμίζει την αυξημένη δραστηριότητα μειώνοντας την ενέργεια που δαπανάται σε άλλες λειτουργίες—αλλά το πώς ακριβώς συμβαίνει αυτό παραμένει «ένα μυστήριο», λέει ο Vincent Careau, εξελικτικός βιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Οτάβα.
Η νέα αυτή ιδέα, γνωστή ως «ενεργειακή αντιστάθμιση», αμφισβητεί μια βαθιά ριζωμένη πεποίθηση στη φιλοσοφία της φυσικής κατάστασης: ότι η άσκηση αποτελεί απλό μονοπάτι για απώλεια βάρους. Αντίθετα, φαίνεται πως είναι πιο αποτελεσματική στη διατήρηση του βάρους και στην προστασία της μακροχρόνιας υγείας.
Οι κρυφές ενεργειακές ισορροπίες του σώματος
Η ιδέα της «αντιστάθμισης» προέκυψε μετά από μια πρωτοποριακή μελέτη του 2012, όπου διαπιστώθηκε ότι ένας κυνηγοσυλλεκτικός πληθυσμός στην Τανζανία έκαιγε σχεδόν τον ίδιο αριθμό θερμίδων με έναν μέσο καθιστικό άνθρωπο σε ανεπτυγμένες χώρες—παρότι περπατούσε πολύ περισσότερα χιλιόμετρα καθημερινά.
Αυτό το παράδοξο εξηγείται από το μοντέλο της «περιορισμένης ενεργειακής δαπάνης», σύμφωνα με το οποίο το σώμα μειώνει την ενέργεια που ξοδεύει σε άλλες φυσιολογικές διαδικασίες όταν γυμνάζεται. Έτσι διατηρεί τη συνολική ημερήσια δαπάνη ενέργειας—δηλαδή το σύνολο των θερμίδων για κυκλοφορία αίματος, πέψη τροφής, μετακινήσεις και εκούσια άσκηση—σε σχετικά στενά πλαίσια.
Αυτή η «λεπτή ρύθμιση» μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους, εξηγεί η Leanne Redman, ειδικός στη φυσιολογία και ισορροπία ενέργειας στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ. Σε δική της μελέτη του 2021, όσοι έκαιγαν περίπου 1.800 θερμίδες την εβδομάδα μέσω άσκησης έχασαν μόνο τα μισά κιλά από όσα προέβλεπαν τα μοντέλα. Οι αλλαγές στη γενική κινητικότητα ίσως παίζουν ρόλο—όμως τα ευρήματα δεν ήταν σταθερά. «Κάποιοι μπορεί να πάρουν έναν υπνάκο επειδή κουράστηκαν, να περπατήσουν πιο αργά ή να πάρουν ταξί αντί για λεωφορείο», σχολιάζει η Redman.
Οι προσαρμογές όμως ίσως δεν περιορίζονται στη συμπεριφορά. Υπάρχουν ενδείξεις ότι μετά την άσκηση το σώμα αφιερώνει λιγότερη ενέργεια σε μη-σχετιζόμενες δραστηριότητες, όπως ασυναίσθητες κινήσεις (fidgeting), βόλτες ενώ μιλούμε στο τηλέφωνο ή νευρικό χτύπημα του ποδιού. Άλλες έρευνες συνδέουν την άσκηση με μείωση της λειτουργίας του ανοσοποιητικού ή των ορμονών θυρεοειδούς και αναπαραγωγής—όλες διαδικασίες που καταναλώνουν ενέργεια.
Παράλληλα, δεν αντισταθμίζουν όλοι με τον ίδιο τρόπο—ή καθόλου. Σε επόμενες αναλύσεις της Redman, μόνο περίπου οι μισοί συμμετέχοντες εμφάνιζαν ξεκάθαρα σημάδια αντιστάθμισης. Όταν συνέβαινε αυτό, θεωρείται πως οφειλόταν στη μεγαλύτερη αποδοτικότητα των μυών και κυττάρων στην ίδια προσπάθεια με λιγότερο «καύσιμο». Επίσης, όσοι είχαν υψηλότερη αρχική ενεργειακή δαπάνη ήταν πιο πιθανό να παρουσιάσουν αντιστάθμιση.
Διαφωνίες στην επιστημονική κοινότητα
Δεν συμφωνούν όμως όλοι ότι συμβαίνει πραγματικά αντιστάθμιση. Πρόσφατη μελέτη υπό τη Kristen Howard στο Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα, εξέτασε καθιστικούς εθελοντές αλλά και υπερ-δρομείς που κάλυπταν πάνω από 70 χιλιόμετρα εβδομαδιαίως.
Και στις δύο ομάδες, η συνολική ημερήσια ενεργειακή δαπάνη αυξανόταν γραμμικά με τη σωματική δραστηριότητα—όπως ακριβώς προέβλεπαν τα παραδοσιακά μοντέλα κατανάλωσης θερμίδων. «Είδαμε ακριβώς αυτό που θα περίμενε κανείς ιστορικά—μια ευθεία γραμμή», λέει η Howard. Δεν παρατηρήθηκαν αντισταθμιστικές αλλαγές στη συμπεριφορά ή στους δείκτες λειτουργίας του ανοσοποιητικού/θυρεοειδούς είτε στους δραστήριους είτε στους λιγότερο δραστήριους.
Αυτό συνάδει με προηγούμενα ευρήματα σε ηλικιωμένους: περισσότερη δραστηριότητα οδηγεί γενικά σε περισσότερες καμένες θερμίδες. Ωστόσο, σε όσους βρίσκονταν σε αρνητικό ενεργειακό ισοζύγιο—δηλαδή έχαναν βάρος λόγω θερμιδικού ελλείμματος—η συνολική ενεργειακή δαπάνη σταθεροποιήθηκε γύρω στις 2.500 θερμίδες, ανεξάρτητα από το πόσο γυμνάζονταν. Δηλαδή η αντιστάθμιση φάνηκε να συμβαίνει όταν οι θερμίδες ήταν περιορισμένες· όταν όμως υπήρχε επάρκεια ή πλεόνασμα, δεν υπήρχε αντιστάθμιση.
Άλλα δεδομένα δείχνουν επίσης πως το ενεργειακό ισοζύγιο ίσως εξηγεί γιατί κάποιοι εμφανίζουν αντιστάθμιση και άλλοι όχι. «Έχουμε μια έμφυτη ικανότητα να ταιριάζουμε την πρόσληψη με τις ανάγκες μας—αν δεν την είχαμε θα παίρναμε ή θα χάναμε βάρος μαζικά κάθε χρόνο», σημειώνει η Howard.
Ακόμη και στη συγκεκριμένη μελέτη κανείς δεν ξεπέρασε συνολική ημερήσια δαπάνη πάνω από 2,5 φορές τον βασικό μεταβολισμό τους—το θεωρητικό ανώτατο όριο σύμφωνα με το μοντέλο της περιορισμένης δαπάνης. Οι περισσότεροι κινούνται έως διπλάσιο αυτού του ρυθμού, κάτι που δείχνει πως υπάρχει πραγματικό «ταβάνι», έστω κι αν είναι δύσκολο να παρατηρηθεί στην πράξη. Όπως λέει η Redman: «Μάλλον δεν υπάρχει απεριόριστος αριθμός θερμίδων που μπορεί να κάψει ένας άνθρωπος».
Προς το παρόν οι ειδικοί εκτιμούν ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου ανάμεσα στα δύο μοντέλα, αλλά προειδοποιούν να μην εξαχθούν λάθος συμπεράσματα: «Μην χρησιμοποιείτε την ανησυχία για την αντιστάθμιση ως δικαιολογία ότι η άσκηση δεν θα σας ωφελήσει», δηλώνει η Howard.
Αν και ίσως δεν οδηγεί σε μεγάλη απώλεια βάρους από μόνη της, η άσκηση βοηθά στη διατήρηση των κιλών μέσω βελτίωσης της ευαισθησίας στην ινσουλίνη και πολλών άλλων οφελών: καλυτέρα επίπεδα χοληστερόλης και χαμηλότερη φλεγμονή συνδέονται με μικρότερο κίνδυνο ασθενειών αργότερα στη ζωή.
«Όποιος ασχολείται επιστημονικά με το θέμα θα ήθελε να τονίσει τα τεράστια οφέλη της άσκησης και της σωματικής δραστηριότητας», καταλήγει η Howard.
Με πληροφορίες από National Geographic
