Ο ΠΟΥ προειδοποιεί ότι η ανθρωπότητα βρίσκεται στο χείλος μιας ακόμη πιο καταστροφικής πανδημίας. Γιατί το λένε αυτό και τι πρέπει να γνωρίζουμε.
Οι ειδικοί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) προειδοποιούν ότι ο κίνδυνος μιας νέας παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης αυξάνεται δραματικά, την ώρα που οι επενδύσεις και τα μέτρα πρόληψης παραμένουν στάσιμα ή υποχωρούν. Όπως επισημαίνουν, ο πλανήτης βρίσκεται ξανά μπροστά σε μια σοβαρή απειλή. Ο κίνδυνος εμφάνισης μιας νέας πανδημίας, πιθανόν ακόμη πιο καταστροφικής από όσες έχει ζήσει η ανθρωπότητα τις τελευταίες δεκαετίες, αυξάνεται με ανησυχητικούς ρυθμούς. Παρ’ όλα αυτά, η παγκόσμια ετοιμότητα δεν ακολουθεί τον ίδιο ρυθμό, σύμφωνα με νέα έκθεση ομάδας ειδικών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
Δυστυχώς, ο κόσμος δεν είναι πιο ασφαλής μετά την COVID
Η έκθεση, με τίτλο “A World on the Edge: Priorities for a Pandemic-Resilient Future”, συντάχθηκε από το Global Preparedness Monitoring Board (GPMB), έναν ανεξάρτητο μηχανισμό του ΠΟΥ που δημιουργήθηκε μετά την κρίση του Έμπολα στη Δυτική Αφρική. Στόχος του ήταν να διασφαλίσει ότι ο κόσμος δεν θα βρεθεί ξανά απροετοίμαστος απέναντι σε μια τόσο σοβαρή υγειονομική καταστροφή. Ωστόσο, οι επιστήμονες καταλήγουν σε ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό συμπέρασμα: «Ο κόσμος δεν είναι πιο ασφαλής».
Η υγειονομική κρίση του Έμπολα ανέδειξε τις σοβαρές αδυναμίες των συστημάτων προετοιμασίας απέναντι σε επιδημικές εξάρσεις και οδήγησε σε μεταρρυθμίσεις με στόχο την καλύτερη αντιμετώπιση μελλοντικών πανδημιών. Ωστόσο, οι επενδύσεις και τα μέτρα που εφαρμόστηκαν τα τελευταία χρόνια αποδείχθηκαν ανεπαρκή. Από την κρίση του Έμπολα το 2016 μέχρι σήμερα, ο κόσμος έχει βρεθεί αντιμέτωπος με πέντε μεγάλες παγκόσμιες υγειονομικές κρίσεις, ανάμεσά τους και η Covid-19, η μεγαλύτερη πανδημία του 21ου αιώνα.
Τα τελευταία χρόνια δημιουργήθηκαν νέες πρωτοβουλίες και μηχανισμοί για την αντιμετώπιση σύγχρονων υγειονομικών απειλών, όπως το Pandemic Fund και η συμφωνία του ΠΟΥ για τις πανδημίες. Παρ’ όλα αυτά, οι ειδικοί αναγνωρίζουν ότι σήμερα ζούμε «σε έναν κόσμο με μεγαλύτερη αστάθεια, αβεβαιότητα, κατακερματισμό και αλληλένδετα σοκ με εκτεταμένες συνέπειες» σε σχέση με πριν από μία δεκαετία. Μάλιστα, κάνουν λόγο για «ανησυχητικές ενδείξεις» ότι, παρά τις πρόσφατες επενδύσεις, η ανθεκτικότητα των συστημάτων υγείας ενδέχεται να αποδυναμώνεται αντί να ενισχύεται.
Συχνότερες επιδημίες και ανησυχητική κόπωση απέναντι στην ισότητα
Οι επιστήμονες παρατηρούν ότι οι επιδημικές εξάρσεις λοιμωδών νοσημάτων εμφανίζονται ολοένα συχνότερα και με μεγαλύτερη ένταση, προκαλώντας περισσότερα κρούσματα και θανάτους. Παράλληλα, το οικονομικό κόστος των υγειονομικών κρίσεων, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα, αυξάνεται διαρκώς, ενώ μειώνεται η ισότιμη πρόσβαση στα μέτρα προστασίας και αντιμετώπισης των επιδημιών. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η έκθεση, εμφανίζεται μια «ανησυχητική κόπωση απέναντι στην ισότητα», η οποία αποτυπώνεται όχι μόνο στη μείωση της πολιτικής και οικονομικής δέσμευσης, αλλά και στη φθίνουσα προσπάθεια διατήρησης της ισότιμης πρόσβασης ως παγκόσμιας προτεραιότητας.
Η παγκόσμια κινητοποίηση απέναντι στην πανδημία Covid-19, που οδήγησε για παράδειγμα στη χρηματοδότηση και ανάπτυξη εμβολίων σε χρόνο-ρεκόρ, αποδείχθηκε τελικά μια προσωρινή και εύθραυστη μορφή διεθνούς ενότητας. Σύμφωνα με τους ειδικούς, η αναπτυξιακή βοήθεια που κατευθύνεται στον τομέα της υγείας έχει επιστρέψει πλέον στα επίπεδα του 2009. «Οι επενδύσεις στην ετοιμότητα ενισχύθηκαν μετά την Covid-19, όμως οι μεταβαλλόμενες γεωπολιτικές προτεραιότητες απειλούν τώρα να υπονομεύσουν αυτή την πρόοδο», επισημαίνουν οι συντάκτες της έκθεσης.
Βασίζεται το μέλλον στην αντίληψη «One Health»;
Κατά τους επιστήμονες, οι σημερινές τάσεις διαμορφώνουν ένα μέλλον όπου οι πανδημίες και οι άλλες υγειονομικές κρίσεις ενδέχεται να γίνουν συχνότερες, πιο αποσταθεροποιητικές και δυσκολότερες στη διαχείριση, σε έναν κόσμο πιο ευάλωτο, πιο αβέβαιο και με διαρκώς αυξανόμενες ανισότητες και μειωμένη εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Προειδοποιούν επίσης ότι χωρίς μια ριζική αλλαγή στην ικανότητα των συστημάτων υγείας να αντιμετωπίζουν τις αιτίες που οδηγούν σε πανδημίες και χωρίς ουσιαστική δέσμευση υπέρ της ισότητας, «ο κόσμος κινδυνεύει να εισέλθει σε έναν φαύλο κύκλο επιταχυνόμενων υγειονομικών κρίσεων, όπου κάθε νέο σοκ θα διαβρώνει ακόμη περισσότερο την ανθεκτικότητα και θα βαθαίνει τα ήδη υπάρχοντα ρήγματα».
Οι συντάκτες της έκθεσης επισημαίνουν ακόμη ότι η προσέγγιση One Health, η οποία αναγνωρίζει τη στενή διασύνδεση ανάμεσα στην υγεία του περιβάλλοντος, των ζώων και των ανθρώπων, παραμελείται ολοένα περισσότερο. Την ίδια στιγμή, η εμπιστοσύνη και η ισότητα, που αποτελούν θεμέλια της πρόληψης και του ελέγχου των ασθενειών, αποδυναμώνονται. Για τον λόγο αυτό ζητούν άμεσες παρεμβάσεις με στόχο την ενίσχυση μιας «ευρείας και διαρκούς εμπιστοσύνης», την προώθηση της «βιώσιμης ισότητας» και την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης.
Πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό; Οι ειδικοί προτείνουν τη δημιουργία «ενός ανεξάρτητου μηχανισμού παρακολούθησης του κινδύνου πανδημιών», τη διασφάλιση ισότιμης πρόσβασης στα υγειονομικά μέτρα σε περιόδους κρίσης, μια «σταθερή και αταλάντευτη πολιτική δέσμευση» για την προετοιμασία απέναντι σε πανδημίες, καθώς και βιώσιμη χρηματοδότηση ήδη από τη λεγόμενη «Ημέρα 0», δηλαδή από την πρώτη ημέρα εμφάνισης μιας νέας υγειονομικής απειλής.
Μια απειλή που μεγαλώνει
Η έξαρση του hantavirus που καταγράφηκε πριν από μερικές εβδομάδες σε κρουαζιερόπλοιο το οποίο διέσχιζε τον Ατλαντικό προκάλεσε παγκόσμια ανησυχία και επανέφερε τον φόβο μιας νέας πανδημίας. Αν και το περιστατικό φαίνεται προς το παρόν να έχει περιοριστεί, λειτούργησε ως υπενθύμιση μιας απειλής που γίνεται ολοένα μεγαλύτερη για την ανθρωπότητα: των ζωονόσων, δηλαδή των λοιμωδών νοσημάτων που μεταδίδονται από τα ζώα στον άνθρωπο. Τα περιστατικά αυτών των λοιμώξεων έχουν αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες, κυρίως λόγω της κλιματικής αλλαγής και της αυξανόμενης ανθρώπινης παρέμβασης στα οικοσυστήματα των ζώων.
Η επιστημονική κοινότητα εκτιμά ότι, όπως συνέβη και με τον hantavirus, υπάρχουν περίπου 10.000 ιοί – οι περισσότεροι ακόμη άγνωστοι και «σιωπηλά» παρόντες σε άγρια θηλαστικά – που έχουν τη δυνατότητα να μολύνουν τον άνθρωπο. Δεν σημαίνει ότι όλοι διαθέτουν πανδημικό δυναμικό. Ωστόσο, αρκεί ένας μόνο ιός με στοιχειώδη ικανότητα μετάδοσης, όπως συνέβη με τον SARS-CoV-2 που προκαλεί την Covid-19, για να παραλύσει ολόκληρος ο πλανήτης.
Ο ΠΟΥ παρακολουθεί ήδη στενά περίπου δώδεκα ιούς, είτε λόγω της πιθανής πανδημικής τους δυναμικής είτε επειδή δεν υπάρχουν επαρκή μέσα αντιμετώπισής τους. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η Covid-19, ο αιμορραγικός πυρετός Κριμαίας-Κονγκό, ο Έμπολα, ο ιός Marburg, ο πυρετός Lassa, ο κορονοϊός MERS, ο SARS, ο ιός Nipah, οι henipaviruses, ο ιός του πυρετού RiftValley και ο Ζίκα. Η τελευταία θέση στη λίστα παραμένει αφιερωμένη στη λεγόμενη «DiseaseX», έναν όρο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα άγνωστο μέχρι σήμερα παθογόνο που θα μπορούσε να προκαλέσει μια σοβαρή διεθνή επιδημία.
«Οι ιοί χρειάζονται έναν ξενιστή για να επιβιώσουν. Και μεταλλάσσονται, εξελίσσονται. Μπορεί κάποιος από αυτούς να περάσει στον άνθρωπο και να προκαλέσει νόσο ή και να μην προκαλέσει συμπτώματα. Μπορεί επίσης να προκύψει μετάδοση από έναν παράγοντα που ακόμη δεν γνωρίζουμε. Αυτό μπορεί να συμβεί, αλλά πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτή την πιθανότητα χωρίς πανικό. Το κρίσιμο είναι να διατηρούμε ισχυρά συστήματα επιτήρησης και άμεσης ανταπόκρισης», τονίζει η María Paz Sánchez Seco, ερευνήτρια του Ciberinfec στο Εθνικό Κέντρο Μικροβιολογίας του Ινστιτούτου Υγείας CarlosIII στη Μαδρίτη.
