Δεν έχει σημασία μόνο τι τρώμε, αλλά και πώς το σκεφτόμαστε. Η σύνδεση νου-σώματος μπορεί να διαμορφώσει την όρεξή μας, καθώς η προσδοκία για το φαγητό που καταναλώσαμε επηρεάζει το πώς ο εγκέφαλός μας αντιλαμβάνεται την πείνα και τον κορεσμό.
Αν βρεθείτε μπροστά σε μια λαχταριστή σοκολάτα ή μια εναλλακτική χαμηλών θερμίδων με φυσικά γλυκαντικά, τι θα επιλέγατε; Οι περισσότεροι γνωρίζουμε λογικά ότι πρέπει να διαλέξουμε το δεύτερο, όμως οι γλυκές λιχουδιές είναι δύσκολο να αποφευχθούν, δυσκολεύοντας έτσι όσους προσπαθούν να χάσουν βάρος να τηρήσουν τη δίαιτά τους.
Η έλξη για πλούσια σε ενέργεια γλυκά είναι εν μέρει εξελικτική, αφού οι πρόγονοί μας βασίζονταν σε αυτά. Το πρόβλημα γίνεται μεγαλύτερο επειδή το περιβάλλον μας είναι γεμάτο με υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα υψηλών θερμίδων, τα οποία όταν τα καταναλώνουμε αυξάνουν το αίσθημα ενοχής γύρω από τις διατροφικές μας συνήθειες.
«Τα υπερ-επεξεργασμένα προϊόντα μοιάζουν με συναυλία heavy metal – έχουν σχεδιαστεί για να καλύπτουν τα πάντα. Είναι πολύ δύσκολο για κάποιον να “ακούσει” τη διακριτική κλασική μουσική ενός φρούτου ή λαχανικού», εξηγεί η Ashley Gearhardt, καθηγήτρια ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν.
Ωστόσο, έρευνες δείχνουν ότι για να διατηρήσουμε ένα υγιές βάρος, δεν πρέπει να εστιάζουμε μόνο στο τι τρώμε, αλλά και στη νοοτροπία μας σχετικά με το φαγητό. Η απόλαυση του φαγητού έχει οφέλη για την υγεία, επειδή η προσδοκία του τι έχουμε φάει διαμορφώνει το αίσθημα της πείνας.
Η δύναμη της προσδοκίας στο αίσθημα κορεσμού
Σε ένα διάσημο πείραμα πριν από 15 χρόνια, επιστήμονες απέδειξαν πως η πεποίθηση για το τι τρώμε επηρεάζει την αντίδραση του σώματος. Η ομάδα της Alia Crum, ψυχολόγου στο Πανεπιστήμιο Stanford, έδειξε ότι αν οι συμμετέχοντες πίστευαν ότι κατανάλωναν ένα απολαυστικό milkshake υψηλών θερμίδων, η ορμονική τους αντίδραση διέφερε ανάλογα με αυτό που νόμιζαν – όχι με τις πραγματικές θερμίδες.
Στο πείραμα δόθηκε στους συμμετέχοντες το ίδιο milkshake αλλά παρουσιάστηκε είτε ως «υγιεινό» με 140 θερμίδες είτε ως «απολαυστικό» με 620 θερμίδες. Στην πραγματικότητα είχε 380 θερμίδες. Όταν νόμιζαν ότι έπιναν το «απολαυστικό» milkshake, παρουσίαζαν μεγαλύτερη μείωση της ορμόνης γκρελίνης που προκαλεί την όρεξη – ενώ όταν πίστευαν πως ήταν υγιεινό, η μείωση ήταν μικρότερη.
Αυτό αποδεικνύει πως η νοοτροπία και οι προσδοκίες αλλάζουν τις σωματικές αντιδράσεις μας. «Το να πιστεύεις ότι έχεις φάει αρκετά κάνει το σώμα σου να αντιδρά σαν να έχεις χορτάσει», λέει η Crum. Αυτό έχει σημασία για τη διατήρηση υγιούς βάρους, γιατί η γκρελίνη επηρεάζει τον μεταβολισμό. Όταν δεν νιώθουμε χορτάτοι και ο μεταβολισμός πέφτει, καίμε λιγότερη ενέργεια.
Μια νοοτροπία στέρησης μπορεί τελικά να εμποδίσει την απώλεια βάρους. «Αν προσπαθείτε να χάσετε βάρος μειώνοντας ζάχαρη και λίπος αλλά έχετε διαρκώς την αίσθηση στέρησης, αυτό μπορεί να εμποδίσει τα αποτελέσματα», σημειώνει η Crum. Παρόμοια αποτελέσματα παρατηρούνται και όταν οι άνθρωποι ενημερώνονται ότι έχουν γονίδια που τους κάνουν να νιώθουν πιο εύκολα χορτάτοι – ακόμη κι αν δεν τα διαθέτουν πραγματικά.
Ο ρόλος της επισήμανσης τροφίμων
Σημαντικό ρόλο παίζει και η επισήμανση των τροφών. Σε άλλη έρευνα, συμμετέχοντες κατανάλωσαν μια μπάρα πρωτεΐνης που παρουσιαζόταν είτε ως «νόστιμη» είτε ως «υγιεινή», αν και είχαν τις ίδιες θρεπτικές αξίες. Μια τρίτη ομάδα βαθμολόγησε μόνο την εμφάνιση της μπάρας.
Όσοι έφαγαν τη «υγιεινή» μπάρα ένιωσαν λιγότερο ικανοποιημένοι και πιο πεινασμένοι, καταναλώνοντας τελικά περισσότερο φαγητό – ακόμα και σε σύγκριση με εκείνους που δεν έφαγαν καθόλου τη μπάρα. Αυτό δείχνει πως οι ετικέτες υγείας μειώνουν την προσδοκία ευχαρίστησης και μπορεί να μας αφήσουν λιγότερο ικανοποιημένους.
Η επισήμανση υγιεινών τροφών ώστε να τονίζεται η γεύση και η ευχαρίστηση αντί για τη θρεπτική αξία έχει βρεθεί ότι αυξάνει τις πιθανότητες κάποιος να τις απολαύσει. Αντίθετα, όσοι αισθάνονται ενοχές τρώγοντας κάτι απολαυστικό – όπως σοκολατένιο κέικ – συχνά δυσκολεύονται περισσότερο στην απώλεια βάρους.
Η σημασία της ισορροπίας στη δίαιτα
Συνολικά, αυτές οι έρευνες έχουν πρακτικές συνέπειες για όσους θέλουν να χάσουν βάρος. Όπως αναλύει εκτενώς ο συνάδελφος David Robson στο βιβλίο του The Expectation Effect, το να στερείται κανείς λιχουδιές δεν σημαίνει απαραίτητα λιγότερες συνολικά θερμίδες· συχνά οδηγεί αργότερα σε υπερκατανάλωση.
Η Crum προτείνει να εμπιστευόμαστε το σώμα μας και να αποφεύγουμε περιγραφές τροφών που υποδηλώνουν στέρηση όπως «light», «χαμηλό» ή «μειωμένο». Η αίσθηση πως δεν παίρνετε αρκετό μπορεί ουσιαστικά να αναιρεί τα αποτελέσματα της δίαιτας. Η Gearhardt συμφωνεί: συμφέρει να βλέπουμε το φαγητό ως απόλαυση κι όχι μόνο ως σύνολο θρεπτικών συστατικών ή θερμίδων.
Μπορούμε λοιπόν να προσεγγίσουμε τη διατροφή με μια «νοοτροπία απόλαυσης», όπως υποστηρίζει και η Crum: δίνετε στο σώμα σας αυτό που χρειάζεται χωρίς υπερβολικό περιορισμό. «Εμπιστευτείτε τον εαυτό σας και το σώμα σας ότι θα ζητήσει όσα χρειάζεται τη σωστή στιγμή», συμβουλεύει. Το περιστασιακό κέρασμα μέσα σε μια ισορροπημένη διατροφή μπορεί ξεκάθαρα να βοηθήσει στη διατήρηση ενός υγιούς βάρους.
