Για δεκαετίες, η διατροφική πυραμίδα αποτελούσε σχεδόν «ευαγγέλιο» για γιατρούς, διατροφολόγους και πολίτες, τοποθετώντας τα σιτηρά και τους υδατάνθρακες στη βάση της καθημερινής διατροφής. Σήμερα, όμως, η παγκόσμια έκρηξη της παχυσαρκίας και του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 υποχρεώνει την επιστήμη να επανεξετάσει όσα θεωρούσε δεδομένα. Μήπως οι καλές προθέσεις του παρελθόντος δεν συμβαδίζουν πλέον με τον σύγχρονο τρόπο ζωής;
Ο παθολόγος με εξειδίκευση στον Σακχαρώδη Διαβήτη, Ευάγγελος Φουστέρης, μιλά στο fortuno.gr για τη ριζική αλλαγή φιλοσοφίας στη διατροφή, τον ρόλο της ινσουλινοαντοχής, την επιστροφή στο «πραγματικό φαγητό» και το γιατί η ανατροπή της πυραμίδας στο πιάτο μας δεν είναι μόδα, αλλά αναγκαιότητα δημόσιας υγείας.
· Ήταν τελικά λάθος οι πολλές μερίδες υδατανθράκων;
Ο κ. Φουστέρης εξηγεί ότι οι διατροφικές οδηγίες κάθε εποχής αντανακλούν τον τρόπο ζωής της. Σε περιόδους έντονης σωματικής καταπόνησης και αγροτικής εργασίας, οι υδατάνθρακες ήταν απαραίτητοι για την επιβίωση. Ωστόσο, η μετάβαση στη βιομηχανική κοινωνία, η καθιστική εργασία και οι ατελείωτες ώρες μπροστά σε οθόνες μείωσαν δραματικά τη δαπάνη ενέργειας.
Από τη δεκαετία του 1990 και μετά, η αυξημένη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων σε συνδυασμό με τη χαμηλή φυσική δραστηριότητα οδήγησε σε έκρηξη της παχυσαρκίας και, κατ’ επέκταση, του διαβήτη τύπου 2. Υπό τις σημερινές συνθήκες, οι παλαιότερα συνιστώμενες 11 ημερήσιες μερίδες υδατανθράκων λειτουργούν σαν «λάδι στη φωτιά» ενός ήδη επιβαρυμένου μεταβολισμού, προκαλώντας συνεχή υπερπροσφορά γλυκόζης στο αίμα.
· Γιατί η πρωτεΐνη μπαίνει ξανά στο επίκεντρο
Η πρωτεΐνη, όπως τονίζει ο κ. Φουστέρης, έχει υποτιμηθεί άδικα. Είναι το πιο χορταστικό μακροθρεπτικό συστατικό, με υψηλή θερμική επίδραση, καθώς το σώμα καταναλώνει ενέργεια για την πέψη της. Για άτομα με παχυσαρκία ή διαβήτη, λειτουργεί προστατευτικά: επιβραδύνει την απορρόφηση της γλυκόζης, διατηρεί τη μυϊκή μάζα – το βασικό «εργοστάσιο» καύσης γλυκόζης – και συμβάλλει στον καλύτερο γλυκαιμικό έλεγχο.
Παρότι οι νέες οδηγίες προτείνουν έως και 1,8 γρ. πρωτεΐνης ανά κιλό σωματικού βάρους ημερησίως, ο κ. Φουστέρης σημειώνει ότι απαιτούνται περισσότερα δεδομένα για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, κυρίως στα λιπίδια και τη νεφρική λειτουργία.
· Οι επίσημες οδηγίες και τα άτομα υψηλού κινδύνου
Οι παλαιότερες συστάσεις δεν στόχευαν στη βλάβη της υγείας, επισημαίνει, καθώς οι υδατάνθρακες που προτείνονταν προέρχονταν από φρούτα, λαχανικά και όσπρια. Το πρόβλημα προέκυψε από τη μαζική κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, τόσο υδατανθράκων όσο και πρωτεϊνών.
Η Μεσογειακή Διατροφή, πλούσια σε ελάχιστα επεξεργασμένα τρόφιμα και καλά λιπαρά, έχει αποδεδειγμένα μεταβολικά οφέλη σε άτομα με προδιαβήτη και μεταβολικό σύνδρομο και παραμένει διατροφικό πρότυπο αναφοράς.
· Η κλινική πράξη είχε ήδη προηγηθεί
Όπως παραδέχεται, εδώ και τουλάχιστον μία δεκαετία, οι γιατροί προσαρμόζουν τις διατροφικές οδηγίες εξατομικευμένα. Μελέτες για κετογονικές δίαιτες και διαλειμματική νηστεία ανέδειξαν μεταβολικά οφέλη, καθώς το σύγχρονο «παχυσαρκογόνο» περιβάλλον έχει καταστήσει τις παλιές γενικές οδηγίες αναποτελεσματικές.
«Δεν είναι όλες οι θερμίδες ίδιες», τονίζει χαρακτηριστικά, επισημαίνοντας τη σαφή συσχέτιση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων με παχυσαρκία, διαβήτη και καρκίνο.
· Διατροφή, βιομηχανία και δυσπιστία
Ο ίδιος δεν αποδίδει την παλιά πυραμίδα σε συμφέροντα, αλλά βλέπει τις νέες οδηγίες ως θαρραλέα προσαρμογή στον σύγχρονο τρόπο ζωής, κυρίως στις ΗΠΑ. Κεντρικό μήνυμα: «Φάτε πραγματικό φαγητό!». Αν ένα προϊόν περιέχει συστατικά που δεν αναγνωρίζουμε ή δεν υπάρχουν στην παραδοσιακή κουζίνα, το σώμα δυσκολεύεται να το διαχειριστεί.
· Το τίμημα της δαιμονοποίησης των λιπαρών
Η αντικατάσταση των λιπαρών με ζάχαρη και άμυλο από τη δεκαετία του ’70 είχε σοβαρές συνέπειες: αύξηση παχυσαρκίας, ινσουλινοαντοχής, διαβήτη, χρόνιας φλεγμονής και καρδιαγγειακών νοσημάτων. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η ζάχαρη και οι επεξεργασμένοι υδατάνθρακες βλάπτουν τα αγγεία περισσότερο από τα φυσικά λιπαρά.
· Ινσουλινοαντοχή: Ο κρυφός μηχανισμός
Η ινσουλινοαντοχή αποτελεί φυσιολογική απάντηση του οργανισμού στην υπερπροσφορά ενέργειας. Η συνεχής κατανάλωση επεξεργασμένων υδατανθράκων προκαλεί μεταγευματικές αιχμές γλυκόζης και υπερινσουλιναιμία, οδηγώντας τελικά σε μεταβολική απορρύθμιση, παχυσαρκία και διαβήτη. Το πρόβλημα δεν ήταν οι οδηγίες, αλλά η στρεβλή εφαρμογή τους.
· Πότε φαίνονται τα πρώτα οφέλη
Ο μεταβολισμός είναι εξαιρετικά «πλαστικός». Με τον περιορισμό των επεξεργασμένων υδατανθράκων και την επιστροφή στο πραγματικό φαγητό, βελτιώσεις σε ινσουλίνη και τριγλυκερίδια παρατηρούνται μέσα σε λίγες εβδομάδες, ενώ η απώλεια βάρους έρχεται φυσικά.
· Το πρώτο βήμα για τον πολίτη
Η επανεκπαίδευση είναι δύσκολη, αλλά το πρώτο βήμα απλό: Το πιάτο να βασίζεται στα λαχανικά και την πρωτεΐνη, όχι στο άμυλο. Αντικατάσταση ψωμιού ή ρυζιού με πράσινα λαχανικά, προσθήκη ποιοτικής πρωτεΐνης και ελαιόλαδου. Έτσι, «αντιστρέφεται» πρακτικά η πυραμίδα.
· Η παχυσαρκία ως πανδημία και το επόμενο βήμα
Η παχυσαρκία έχει λάβει πανδημικές διαστάσεις, πυροδοτώντας μηχανικά, μεταβολικά και ψυχικά νοσήματα, αλλά και καρκίνο. Η αντιμετώπισή της απαιτεί δράση σε τρία επίπεδα: επιστημονική κοινότητα, κοινωνία και πολιτεία, με εκπαίδευση, πρόληψη, ρύθμιση της βιομηχανίας τροφίμων και ισότιμη πρόσβαση στην υγεία.
«Η μάχη άρχισε», καταλήγει ο κ. Φουστέρης. «Αλλά είμαστε ακόμη στην αρχή για να δαμάσουμε το μεταβολικό τσουνάμι της παχυσαρκίας!».
