Τα τελευταία χρόνια, οι επιστήμονες αρχίζουν να θέτουν ένα ερώτημα που μέχρι πρόσφατα θα φαινόταν σχεδόν αιρετικό: τι θα γινόταν αν η νόσος Αλτσχάιμερ δεν ήταν απλώς μια νόσος του εγκεφάλου;
Μέχρι σήμερα, αυτό γνωρίζουμε: Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της νόσου Αλτσχάιμερ, της συχνότερης μορφής άνοιας που επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως, είναι η συσσώρευση πρωτεϊνών στον εγκέφαλο, οι οποίες σχηματίζουν αμυλοειδείς πλάκες και νευροϊνιδιακά πλέγματα tau. Η συσσώρευση αυτή ακολουθείται από τον θάνατο νευρώνων, με αποτέλεσμα απώλεια μνήμης, διαταραχές της διάθεσης και αλλαγές στη συμπεριφορά.
Ωστόσο, εδώ και δεκαετίες, ερευνητές και γιατροί παρατηρούσαν ένα παράδοξο φαινόμενο: οι ασθενείς με καρκίνο φαίνονταν να έχουν σαφώς μικρότερο κίνδυνο να εμφανίσουν Αλτσχάιμερ, ενώ όσοι έπασχαν από Αλτσχάιμερ σπάνια είχαν ιστορικό καρκίνου. Το εύρημα αυτό επιβεβαιώθηκε από αρκετές επιδημιολογικές μελέτες, χωρίς όμως να έχει αποσαφηνιστεί η αιτία του.
Αλτσάιμερ και καρκίνος: Μελέτη φωτίζει τον συσχετισμό
Σε πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cell, ερευνητές εντόπισαν έναν πιθανό μηχανισμό, ανακαλύπτοντας μια κοινή βιολογική οδό μεταξύ καρκίνου και νόσου Αλτσχάιμερ. «Ο καρκίνος και η νόσος Αλτσχάιμερ βρίσκονται στα δύο άκρα ορισμένων βασικών βιολογικών διεργασιών», εξηγεί ο Jordan Weiss, ερευνητής μακροζωίας στο Τμήμα Ιατρικής Ακριβείας και στο Ινστιτούτο Optimal Aging του NYU Grossman School of Medicine, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη.
«Η υπερβολή σε κάτι προδιαθέτει προς τη μία κατεύθυνση, ενώ η έλλειψή του προς την άλλη».
Οι κοινές αυτές διεργασίες σχετίζονται με το ανοσοποιητικό σύστημα και με τον τρόπο που ο οργανισμός απομακρύνει τις πρωτεΐνες ώστε να μην συσσωρεύονται. Η νέα μελέτη προσφέρει επιπλέον ενδείξεις ότι το ανοσοποιητικό σύστημα ενδέχεται να διαδραματίζει μεγαλύτερο ρόλο στην ανάπτυξη της νόσου Αλτσχάιμερ απ’ ό,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα. «Πλέον βλέπουμε τη νόσο Αλτσχάιμερ ως μια νόσο αποτυχίας της ανοσολογικής ομοιόστασης στον γηράσκοντα εγκέφαλο», σημειώνει ο Weiss.
Ένα υπερδραστήριο ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο και την καταστροφή των νευρώνων που παρατηρείται στους ασθενείς με Αλτσχάιμερ, ενώ ένα υποδραστήριο ανοσοποιητικό σύστημα επιτρέπει την επιβίωση καρκινικών κυττάρων. Αντίστοιχα, η υπερβολικά επιθετική απομάκρυνση πρωτεϊνών μπορεί να καταστρέψει πρωτεΐνες χρήσιμες για την υγεία του οργανισμού, ενώ η ανεπαρκής απομάκρυνση οδηγεί στη συσσώρευση πρωτεϊνών στον εγκέφαλο, δηλαδή στις πλάκες, προκαλώντας βλάβη στους νευρώνες.
Η σχέση μεταξύ καρκίνου και μειωμένου κινδύνου Αλτσχάιμερ
Η συσχέτιση ανάμεσα στον καρκίνο και τον χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ έχει παρατηρηθεί εδώ και χρόνια. Μία μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2012 έδειξε ότι οι επιζώντες από καρκίνο είχαν σημαντικά μειωμένο κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ, ενώ τα άτομα με Αλτσχάιμερ είχαν μικρότερη πιθανότητα να διαγνωστούν με καρκίνο. Μια ακόμη μεγαλύτερη μελέτη, που δημοσιεύθηκε το 2024 και περιέλαβε περισσότερα από τρία εκατομμύρια άτομα, διαπίστωσε ότι οι επιζώντες από καρκίνο είχαν 25% χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Τρίτη μελέτη, το 2025, έδειξε ότι το γονίδιο APOE, παράγοντας κινδύνου για τη νόσο Αλτσχάιμερ, συνδέεται επίσης με μειωμένο κίνδυνο καρκίνου.
Μία από τις πρώτες θεωρίες για το φαινόμενο αυτό υποστήριζε ότι η θεραπεία του καρκίνου συμβάλλει με κάποιον τρόπο στην πρόληψη της ανάπτυξης της νόσου Αλτσχάιμερ. Η άποψη αυτή ενισχύεται από μελέτες που δείχνουν ότι η εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ συνδέεται με αλλαγές στη δραστηριότητα του ανοσοποιητικού συστήματος.«Δίνεις σε κάποιον χημειοθεραπεία για να καταστρέψεις τα καρκινικά κύτταρα, αλλά ταυτόχρονα το ανοσοποιητικό σύστημα μειώνει τη δραστηριότητά του για αρκετό διάστημα», εξηγεί ο Paul Schulz, νευρολόγος στο UT Health Houston, κάτι που θεωρήθηκε ότι ενδέχεται να επιβραδύνει την εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ.
Ωστόσο, η νέα μελέτη ενισχύει μια διαφορετική θεωρία, σύμφωνα με την οποία η σύνδεση αυτή σχετίζεται περισσότερο με τη βιολογική αλληλοεπικάλυψη μεταξύ καρκίνου και νόσου Αλτσχάιμερ και με τον τρόπο που αλληλεπιδρούν με το ανοσοποιητικό σύστημα.
Η νόσος Αλτσχάιμερ και το ανοσοποιητικό σύστημα
Για χρόνια, η έρευνα για το Αλτσχάιμερ επικεντρωνόταν κυρίως στις αμυλοειδείς πλάκες, θεωρώντας ότι αποτελούν την κύρια αιτία της νόσου. Όπως όμως δείχνουν τα νεότερα δεδομένα, οι πλάκες αυτές δεν είναι απαραίτητα επιβλαβείς από μόνες τους. Το πρόβλημα φαίνεται να προκύπτει από την αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος απέναντί τους, η οποία καταστρέφει τους νευρώνες.
«Υπάρχουν άνθρωποι που εμφανίζουν Αλτσχάιμερ στα 50 τους, άλλοι στα 90 τους, και κάποιοι πεθαίνουν έχοντας περισσότερες αμυλοειδείς πλάκες στον εγκέφαλό τους από όλους αυτούς, χωρίς ποτέ να εκδηλώσουν τη νόσο», λέει ο Schulz. «Η υπόθεση είναι ότι οι πρωτεΐνες αμυλοειδές και tau δεν προκαλούν άμεσα βλάβη στους νευρώνες. Η βλάβη προκαλείται όταν αντιδρά το ανοσοποιητικό σύστημα». Ως αποτέλεσμα, ερευνητές και κλινικοί γιατροί αρχίζουν να αντιμετωπίζουν τη νόσο Αλτσχάιμερ ως μια «νόσο απορρύθμισης της εγκεφαλικής ανοσίας», σύμφωνα με τον Weiss.
Στον αντίποδα, ο καρκίνος συνδέεται επίσης με αλλαγές στο ανοσοποιητικό σύστημα, καθώς ένα από τα καθήκοντά του είναι να εντοπίζει κύτταρα που διαιρούνται ανεξέλεγκτα και να τα εξουδετερώνει. Αν το ανοσοποιητικό σύστημα υπολειτουργεί, χάνει αυτή την ικανότητα, επιτρέποντας την ανάπτυξη όγκων. «Υπάρχουν πολλές διαταραχές του ανοσοποιητικού συστήματος που είναι κρίσιμες τόσο για τον καρκίνο όσο και για τη νόσο Αλτσχάιμερ, οπότε είναι λογικό να υπάρχει συναντιούνται μεταξύ τους», σημειώνει ο Schulz. Που όμως βρίσκεται αυτό το σταυροδρόμι; Η νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Cell «προτείνει έναν ακόμη πιθανό μηχανισμό», σύμφωνα με τον Ian Grant, νευρολόγο στο Northwestern Medicine.
Μόριο που συνδέεται με τον καρκίνο μπορεί να διασπά τις πλάκες στον εγκέφαλο
Στη συγκεκριμένη μελέτη, η οποία πραγματοποιήθηκε σε ποντίκια, οι ερευνητές μεταμόσχευσαν ανθρώπινα καρκινικά κύτταρα σε ζωικά μοντέλα της νόσου Αλτσχάιμερ. Διαπίστωσαν ότι τα ποντίκια με τα μεταμοσχευμένα καρκινικά κύτταρα δεν ανέπτυξαν Αλτσχάιμερ. Κάτι στα καρκινικά κύτταρα φαινόταν να έχει προστατευτική δράση. «Τότε αναρωτηθήκαμε γιατί», δήλωσε στο Nature ο YoumingLu, νευρολόγος στο Πανεπιστήμιο Επιστήμης και Τεχνολογίας Huazhong στη Γουχάν της Κίνας και επικεφαλής της μελέτης.
Σε επόμενα πειράματα, ο Lu και οι συνεργάτες του διαπίστωσαν ότι η ανάπτυξη όγκων συνδέεται με αύξηση ενός μορίου που ονομάζεται cystatinC, το οποίο ρυθμίζει τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και συμβάλλει στην απομάκρυνση συσσωρευμένων πρωτεϊνών. Σύμφωνα με τη μελέτη, η cystatinC ενεργοποιεί στον εγκέφαλο ένα μόριο που ονομάζεται TREM2, το οποίο μπορεί να βοηθήσει στη διάλυση των αμυλοειδών πλακών.
Τα ευρήματα αυτά θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη σχέση μεταξύ καρκίνου και μειωμένου κινδύνου εμφάνισης της νόσου Αλτσχάιμερ. Παρ’ όλα αυτά, απαιτείται επιβεβαίωση από περαιτέρω μελέτες, συμπεριλαμβανομένης της διερεύνησης του κατά πόσο οι ίδιες οδοί ισχύουν και στον άνθρωπο, καθώς και του τρόπου με τον οποίο αλληλεπιδρούν με άλλες βιολογικές διεργασίες. Τα αποτελέσματα θα πρέπει επίσης να αναπαραχθούν.«Είναι ένα πολύ σημαντικό εύρημα», σχολιάζει ο Schulz, προσθέτοντας ότι «υπάρχει προηγούμενο για όσα περιγράφονται σε αυτή τη μελέτη».
Η αναγνώριση ενός νέου πιθανού μηχανισμού μπορεί να προσφέρει πολύτιμες γνώσεις για τη νόσο Αλτσχάιμερ και να υποδείξει νέους θεραπευτικούς στόχους. Μελέτες σαν κι αυτή «με αναγκάζουν να επανεξετάσω τολμηρές, νέες ιδέες που ενδέχεται να παίζουν ρόλο στη νόσο», σημειώνει ο Kumar Narayanan, νευρολόγος στο University of Iowa Carver School of Medicine.
Ωστόσο, όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, παρότι τα αποτελέσματα είναι ενδιαφέροντα, βρισκόμαστε ακόμη μακριά από το να μεταφραστούν σε νέες θεραπείες για τη νόσο Αλτσχάιμερ. «Δεν σημαίνει ότι ο καρκίνος έχει προστατευτική δράση, ούτε φυσικά ότι θα έπρεπε να θεωρείται ωφέλιμος ως προς την αποτροπή της νόσου Αλτσχάιμερ», καταλήγει ο Weiss.
