Οι επιστήμονες πίστευαν για δεκαετίες πως το χρωμόσωμα Υ ήταν ο «φτωχός συγγενής» του γενετικού μας υλικού – ένας μικρός φορέας πληροφοριών που χρησίμευε σχεδόν αποκλειστικά στον καθορισμό του ανδρικού φύλου. Ωστόσο, οι νέες έρευνες ανατρέπουν τα πάντα. Φαίνεται πως η σταδιακή εξαφάνιση του χρωμοσώματος Υ από τα κύτταρα των ανδρών καθώς γερνούν, όχι μόνο δεν είναι αμελητέα, αλλά συνδέεται άμεσα με σοβαρά νοσήματα και το προσδόκιμο ζωής.
Ένα γενετικό «μωσαϊκό» που μεγαλώνει μαζί τους
Με την πάροδο του χρόνου, οι άνδρες τείνουν να χάνουν το χρωμόσωμα Υ από ορισμένα κύτταρά τους. Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί: ενώ το 40% των 60χρονων παρουσιάζει αυτή την απώλεια, το ποσοστό εκτοξεύεται στο 57% για τους άνδρες άνω των 90 ετών.
Όταν ένα κύτταρο χάνει το Υ, οι «απόγονοί» του δεν το ξαναποκτούν ποτέ. Έτσι, δημιουργείται στο σώμα ένα μωσαϊκό από κύτταρα με και χωρίς το χρωμόσωμα Υ. Το ανησυχητικό είναι πως αυτά τα κύτταρα χωρίς Υ φαίνεται να αναπτύσσονται ταχύτερα, αποκτώντας ένα ιδιότυπο πλεονέκτημα μέσα στον οργανισμό, ακόμα και μέσα σε όγκους. Σε αυτό το φαινόμενο συμβάλλουν και περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως το κάπνισμα και η έκθεση σε καρκινογόνες ουσίες.
Γιατί μας νοιάζει η απώλεια ενός «μικρού» χρωμοσώματος;
Το ανθρώπινο Υ είναι ένα παράξενο χρωμόσωμα. Διαθέτει μόλις 51 γονίδια που κωδικοποιούν πρωτεΐνες, τη στιγμή που άλλα χρωμοσώματα φέρουν χιλιάδες. Μέχρι πρόσφατα, η επιστήμη θεωρούσε πως η μόνη του δουλειά ήταν να καθορίζει το φύλο και τη λειτουργία του σπέρματος.
Είναι το μόνο χρωμόσωμα που μπορεί να χαθεί χωρίς να πεθάνει το κύτταρο. Μάλιστα, σε ορισμένα είδη μαρσιποφόρων, το Υ αποβάλλεται νωρίς στην ανάπτυξη, ενώ σε κάποια τρωκτικά έχει ήδη αντικατασταθεί από άλλους μηχανισμούς. Γιατί λοιπόν η απώλειά του στους άνδρες θεωρείται πλέον «δράμα»;
Η σύνδεση με την καρδιά, το Αλτσχάιμερ και τον καρκίνο
Παρά τη φαινομενική του «αχρηστία», η συσσώρευση στοιχείων δείχνει πως η απώλεια του Υ (Loss of Y – LOY) αποτελεί κακό οιωνό για την υγεία:
Καρδιαγγειακά: Μεγάλη γερμανική μελέτη έδειξε πως άνδρες άνω των 60 με υψηλά ποσοστά απώλειας του Υ διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο καρδιακών προσβολών.
Νευροεκφυλιστικές νόσοι: Στους ασθενείς με Αλτσχάιμερ έχει βρεθεί δεκαπλάσια συχνότητα απώλειας του χρωμοσώματος.
Καρκίνος: Η απώλεια του Υ είναι συχνή στα ίδια τα καρκινικά κύτταρα και συνδέεται με χειρότερη πρόγνωση για τον ασθενή.
COVID-19: Ίσως εδώ κρύβεται η απάντηση γιατί οι άνδρες υπέφεραν περισσότερο από την πανδημία, καθώς η απώλεια του Υ συνδέθηκε με αυξημένη θνησιμότητα από τον ιό.
Τελικά, η απώλεια προκαλεί τη νόσο ή η νόσος την απώλεια;
Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα των επιστημόνων. Είναι η απώλεια του Υ η αιτία των προβλημάτων ή απλώς ένα «σημάδι» ότι το σώμα γερνάει και τα κύτταρα δυσκολεύονται να διαιρεθούν σωστά;
Μια πρόσφατη μελέτη σε ποντίκια έδειξε πως όταν μεταμοσχεύθηκαν κύτταρα αίματος χωρίς το χρωμόσωμα Υ, τα ζώα εμφάνισαν καρδιακή ανεπάρκεια και άλλες παθήσεις που σχετίζονται με το γήρας. Αυτό υποδηλώνει μια άμεση, αιτιώδη σχέση.
Ο κρυφός ρόλος του Υ στα κύτταρα
Φαίνεται πως τα λιγοστά γονίδια του Υ κάνουν πολύ περισσότερη δουλειά από όση νομίζαμε. Ορισμένα από αυτά λειτουργούν ως «καταστολείς όγκων», ενώ άλλα ρυθμίζουν τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Επιπλέον, το Υ περιέχει μη κωδικοποιητικά γονίδια που ελέγχουν τη δραστηριότητα γονιδίων σε άλλα χρωμοσώματα.
Η πλήρης αλληλούχιση του DNA του χρωμοσώματος Υ ολοκληρώθηκε μόλις πριν από δύο χρόνια. Καθώς η έρευνα προχωρά, ίσως σύντομα είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε πώς ακριβώς αυτά τα «μικρά» γονίδια κρατούν το κλειδί για την ανδρική μακροζωία και πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τους συντρόφους, τους πατέρες ή τους γιους μας από τις συνέπειες της απώλειάς τους.
5 Κινήσεις ματ για την υγεία του συντρόφου σας μετά τα 50
Μπορεί να μην μπορούμε (ακόμα) να σταματήσουμε τη γενετική απώλεια του χρωμοσώματος Υ, αλλά μπορούμε να βοηθήσουμε τους άνδρες της ζωής μας να θωρακίσουν τον οργανισμό τους απέναντι στις επιπτώσεις του χρόνου.
Προτεραιότητα στον καρδιολογικό έλεγχο: Καθώς η απώλεια του Υ συνδέεται στενά με την καρδιακή ανεπάρκεια, ένας πλήρης ετήσιος έλεγχος (check-up) είναι απαραίτητος. Η ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης και της χοληστερίνης είναι το πρώτο βήμα προστασίας.
Πείτε «όχι» στο κάπνισμα: Οι έρευνες δείχνουν ότι το κάπνισμα επιταχύνει την απώλεια του χρωμοσώματος Υ από τα κύτταρα του αίματος. Η διακοπή του είναι ίσως το μεγαλύτερο δώρο που μπορεί να κάνει ένας άνδρας στον εαυτό του.
Ενίσχυση της μυϊκής μάζας: Η άσκηση με αντιστάσεις (βάρη) βοηθά στη διατήρηση του μεταβολισμού και της ορμονικής ισορροπίας, λειτουργώντας ως ανάχωμα στις φλεγμονές που προκαλεί η γήρανση των κυττάρων.
Μεσογειακή διατροφή με έμφαση στα αντιοξειδωτικά: Τα φρούτα, τα λαχανικά και το ελαιόλαδο προστατεύουν το DNA από τις οξειδωτικές βλάβες που οδηγούν σε γενετικές απώλειες κατά τη διαίρεση των κυττάρων.
Πνευματική εγρήγορση και κοινωνικοποίηση: Επειδή η απώλεια του Υ έχει συσχετιστεί με τον κίνδυνο Αλτσχάιμερ, οι νέες προκλήσεις για το μυαλό (διάβασμα, χόμπι) και η ενεργή κοινωνική ζωή είναι οι καλύτεροι σύμμαχοι για τη διατήρηση της γνωστικής υγείας.
