Η πολυαναμενόμενη μεταφορά της Οδύσσειας από τον Κρίστοφερ Νόλαν κάνει πρεμιέρα στις κινηματογραφικές αίθουσες στις 17 Ιουλίου, συστήνοντας ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα έργα της δυτικής λογοτεχνίας σε μια νέα γενιά θεατών. Παρότι η επιρροή της παραμένει αναλλοίωτη στο χρόνο, πολλοί γνωρίζουν την Οδύσσεια περισσότερο ως όνομα παρά ως ιστορία.
Γραμμένη πριν από σχεδόν 3.000 χρόνια, η Οδύσσεια αφηγείται τον επικό νόστο μετά τον πόλεμο, σε έναν κόσμο γεμάτο θεούς, τέρατα και θνητούς. Τα θέματα, οι χαρακτήρες και οι περιπέτειές της έχουν διαμορφώσει τη δυτική αφήγηση έκτοτε. Ακόμη και όσοι δεν έχουν διαβάσει ποτέ το ποίημα, αναγνωρίζουν τη διαχρονική του επίδραση – από τον Κύκλωπα και τις Σειρήνες μέχρι τη θρυλική εικόνα του Δούρειου Ίππου.
Είτε γνωρίζετε για πρώτη φορά τον Όμηρο, είτε αναρωτιέστε πώς η ταινία του Νόλαν συνδέεται με το αρχαίο έπος, εδώ θα βρείτε όσα πρέπει να γνωρίζετε.
Τι είναι η Οδύσσεια;
Η Οδύσσεια, μαζί με την Ιλιάδα, αποτελεί ένα από τα θεμέλια της δυτικής λογοτεχνίας και παραδοσιακά αποδίδεται στον Έλληνα ποιητή Όμηρο, με χρονολόγηση γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ.
Σήμερα, ο όρος “έπος” χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει κάτι μνημειώδες. Στη λογοτεχνία όμως, πρόκειται για ένα μεγάλο αφηγηματικό ποίημα που πραγματεύεται εξαιρετικές μορφές, ηρωικές πράξεις και τη συμμετοχή θεών ή άλλων υπερφυσικών δυνάμεων.
Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια έχουν προκαλέσει έντονο επιστημονικό διάλογο για την πατρότητά τους – το λεγόμενο “Ομηρικό Ζήτημα”. Οι ερευνητές ακόμα συζητούν αν ο Όμηρος ήταν ιστορικό πρόσωπο ή αν το όνομα συνδέθηκε αργότερα με μια ευρύτερη προφορική παράδοση.
Από το ποίημα στη μεγάλη οθόνη: Διαφορές και ερμηνείες
Τα δύο έπη, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, ανήκουν στην ίδια μυθική παράδοση. Η Ιλιάδα εστιάζει σε ένα σύντομο επεισόδιο του Τρωικού Πολέμου, ενώ η Οδύσσεια ακολουθεί το δεκαετές ταξίδι επιστροφής του Οδυσσέα. Συχνά θεωρείται ως μία από τις πρώτες και πιο επιδραστικές “hero’s journeys” στη λογοτεχνία.
Σε αντίθεση με το ποίημα που ξεκινά μετά τα γεγονότα της Τροίας, η ταινία φέρεται να ανοίγει με το επεισόδιο του Δούρειου Ίππου, όπου ο Οδυσσέας εμπνέει το τέχνασμα που οδηγεί στην άλωση της πόλης.
Σύμφωνα με το Associated Press, η ταινία ενσωματώνει επίσης στοιχεία από συγγενείς ιστορίες όπως το έπος «Αινειάδα» του Βιργιλίου και την τραγωδία «Αγαμέμνων» του Αισχύλου. Έτσι, η κινηματογραφική εκδοχή αντλεί από ολόκληρη την τρωική παράδοση και δεν αποτελεί πιστή μεταφορά κάθε σκηνής του ομηρικού ποιήματος.
Το σκηνικό και οι ήρωες της Οδύσσειας
Το ποίημα ξεκινά χαρακτηριστικά in medias res – δηλαδή στη μέση των γεγονότων: ούτε στην αρχή του Τρωικού Πολέμου ούτε στην εκκίνηση του ταξιδιού του Οδυσσέα προς την πατρίδα. Τον βρίσκουμε απομονωμένο στο νησί της Καλυψώς, μιας θεάς-νύμφης που επιθυμεί να τον κρατήσει για πάντα κοντά της ως σύζυγο.
Στην Ιθάκη, η γυναίκα του Πηνελόπη αντιστέκεται στους μνηστήρες που έχουν καταλάβει το παλάτι. Η κλασικίστρια Έμιλι Γουίλσον, στη μετάφρασή της (2018), επισημαίνει πως υπάρχει παραλληλία με τους μνηστήρες της Ελένης στην Τροία – όλοι απειλούν να αρπάξουν μια παντρεμένη γυναίκα από τον οίκο της.
Η Πηνελόπη δεν είναι απλώς μια παθητική μορφή που περιμένει τον άντρα της να γυρίσει· με την υπομονή, την ευφυΐα και την ικανότητά της να χειρίζεται τις πιέσεις των μνηστήρων αναδεικνύεται σε κεντρικό πρόσωπο. Τα κίνητρά της παραμένουν αμφιλεγόμενα καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου – μια πολυπλοκότητα που τονίζει και ο Νόλαν σε συνέντευξή του στο Associated Press.
Παράλληλα, ο γιος τους Τηλέμαχος, που ήταν βρέφος όταν ο Οδυσσέας ξεκίνησε για την Τροία, ενηλικιώνεται και ετοιμάζεται να ξεκινήσει τη δική του αναζήτηση μακριά από την πατρίδα.
Θεοί, μύθοι και πραγματικότητα στην Οδύσσεια
Η Οδύσσεια εκτυλίσσεται σε έναν κόσμο όπου το πραγματικό μπλέκεται άρρηκτα με το μυθικό. Οι θεοί συμμετέχουν ενεργά στα ανθρώπινα πράγματα – στοιχείο που φαίνεται να τονίζεται και στην ταινία μέσω σκηνών “φανερής μαγείας”. Η παρέμβασή τους είναι κινητήριος δύναμη στην πλοκή.
Όπως γράφει η Γουίλσον: «Οι θεοί της Οδύσσειας – όπως κι εκείνοι της Ιλιάδας – είναι εγωιστικές υπάρξεις που επεμβαίνουν στα ανθρώπινα καθοδηγούμενοι από τις δικές τους επιθυμίες κι όχι από κάποιο σταθερό ηθικό νόμο».
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Aθηνά, θεά της σοφίας και του πολέμου. Βοηθά επανειλημμένα τον Οδυσσέα χάρη στην εξυπνάδα και την ευρηματικότητά του – όχι επειδή είναι ανώτερος ηθικά αλλά λόγω των ιδιαίτερων ικανοτήτων του.
Αντίθετα, ο Ποσειδώνας, θεός της θάλασσας και των καταιγίδων, γίνεται ο μεγαλύτερος αντίπαλος του ήρωα: μετά τον τραυματισμό του Κύκλωπα Πολύφημου (γιου του Ποσειδώνα), εξαπολύει εναντίον του Οδυσσέα θυελλώδεις δοκιμασίες που παρατείνουν κατά δέκα χρόνια την επιστροφή στην Ιθάκη.
Το ταξίδι στον αρχαίο Μεσογειακό κόσμο
Η πορεία του Οδυσσέα απλώνεται σ’ έναν φαντασιακό χάρτη της Μεσογείου όπου τα πραγματικά μέρη συνυπάρχουν με μυθικά τοπία. Η Τροία και η Ιθάκη αντιστοιχούν σε υπαρκτές περιοχές στη σημερινή Τουρκία και Ελλάδα, ενώ οι τόποι των συναντήσεων με την Καλυψώ, την Κίρκη ή τους Κύκλωπες παραμένουν είτε θρύλοι είτε αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.
Ο χάρτης που συνοδεύει παραδοσιακά το έπος αποτυπώνει τη διαδρομή όπως έχει επικρατήσει στη φαντασία αιώνων.
Διαχρονική σημασία ενός «μικρού» έπους
Η Γουίλσον σημειώνει πως αυτό που διηγείται τελικά η Οδύσσεια είναι «μια μικρή κι απλή ιστορία»: εκείνη ενός άνδρα – όχι “του” άνδρα αλλά ενός ανάμεσα σε πολλούς – που όμως διαθέτει εξαιρετικές νοητικές κι αγωνιστικές αρετές.
Αντίθετα με όσα περιμένουμε από ένα “έπος”, εδώ η μεγάλη περιπέτεια είναι απλώς η επιστροφή στο σπίτι· ένας ήρωας προσπαθεί να ξαναβρεί τα πάντα όπως τα άφησε πριν φύγει για τον πόλεμο. Για αυτόν, ακόμη κι η ίδια η επιβίωση είναι το μεγαλύτερο κατόρθωμα.
