Το 1952, ο Αμερικανός προτεστάντης πάστορας Norman Vincent Peale κυκλοφόρησε το βιβλίο αυτοβοήθειας “The Power of Positive Thinking“, με στόχο να βοηθήσει τους αναγνώστες να αναπτύξουν μεγαλύτερη αισιοδοξία. Μεταξύ των συμβουλών του ήταν το «Φανταστείτε τον εαυτό σας να πετυχαίνει» και το «Σκεφτείτε μια θετική σκέψη για να υπερκαλύψετε μια αρνητική». Το βιβλίο, αν και βασιζόταν κυρίως σε ανεκδοτολογικές ιστορίες και όχι στην επιστήμη, δέχτηκε σφοδρή κριτική από ειδικούς ψυχικής υγείας της εποχής.
Πολλοί χαρακτήρισαν τις τεχνικές του Peale ως απλοϊκές και αναποτελεσματικές, ενώ ο ίδιος κατηγορήθηκε ως απατεώνας. Ωστόσο, το βιβλίο παρέμεινε στη λίστα των best seller των New York Times για 186 εβδομάδες, εκ των οποίων τις 48 στην πρώτη θέση.
Παρά τις έντονες αντιδράσεις στις ιδέες του, η επιρροή του Peale είναι εμφανής μέχρι σήμερα: από τα viral trends στα social media και τις πρακτικές “manifestation”, μέχρι το λεγόμενο “lucky girl syndrome”. Η θετική σκέψη προωθείται επίσης στο marketing εφαρμογών fitness και σε εταιρείες πολυεπίπεδου μάρκετινγκ. Ακόμα και στην πολιτική: ο Donald Trump μεγάλωσε παρακολουθώντας το κήρυγμα του Peale στη Νέα Υόρκη και τον έχει αποκαλέσει «τον σπουδαιότερο άνθρωπο».
Όλα αυτά κάνουν τη θετική σκέψη να μοιάζει, στην καλύτερη περίπτωση, με εμπορικό τέχνασμα — και στη χειρότερη, με εργαλείο για ηγέτες που ενισχύουν τη δύναμή τους διχάζοντας την κοινωνία. Ο όρος «τοξική θετικότητα» έχει γίνει δημοφιλής τα τελευταία χρόνια, με τους επικριτές να επισημαίνουν τα πολλά ελαττώματα της προσέγγισης «απλώς να είσαι θετικός». Παράλληλα, έρευνες δείχνουν ότι η αισιοδοξία συνδέεται με καλύτερη ψυχική και σωματική υγεία.
Θετική σκέψη ή αισιοδοξία;
Τι πρέπει λοιπόν να πιστεύουμε; Είναι η θετική στάση ευεργετική ή απλώς αδιάφορη; Ποια η διαφορά μεταξύ θετικότητας και αισιοδοξίας; Και υπάρχει τρόπος να καλλιεργήσουμε μια πιο ελπιδοφόρα οπτική;
Η θετική σκέψη — δηλαδή η εστίαση στα θετικά αντί για τα αρνητικά — συχνά συγχέεται με την αισιοδοξία, όμως πρόκειται για διαφορετικές έννοιες. Όπως εξηγεί ο Δρ Carsten Wrosch, καθηγητής ψυχολογίας στο Pανεπιστήμιο Concordia, η αισιοδοξία είναι ένα σχετικά σταθερό χαρακτηριστικό προσωπικότητας. Δεν είναι συναίσθημα· είναι ένας τρόπος αντίληψης του κόσμου, μια προσδοκία ότι το μέλλον θα είναι καλό και όχι κακό.
Το αν κάποιος είναι αισιόδοξος καθορίζεται από πολλούς παράγοντες. Σύμφωνα με τον Wrosch, παίζει ρόλο η γενετική αλλά και οι πρώιμες αλληλεπιδράσεις με τους φροντιστές μας στην παιδική ηλικία — σχέσεις που διαμορφώνουν τη βάση των προσδοκιών μας για το αν θα μας συμβούν καλά ή άσχημα πράγματα. Επίσης, οι εμπειρίες ζωής έχουν μεγάλη σημασία. Όπως αναφέρει η θεραπεύτρια Whitney Goodman, συγγραφέας του βιβλίου «Toxic Positivity: Keeping It Real in a World Obsessed with Being Happy», άνθρωποι που έχουν βιώσει τραύματα ή ψυχική ασθένεια συχνά χαρακτηρίζονται ως αρνητικοί. Στην πραγματικότητα όμως, είναι αποτέλεσμα των εμπειριών τους — κάτι που θα μπορούσε να συμβεί στον καθένα υπό παρόμοιες συνθήκες.
Έτσι, η θετική σκέψη έρχεται πιο φυσικά σε κάποιους ανθρώπους απ’ ό,τι σε άλλους.
Τα οφέλη της αισιοδοξίας
Η αισιοδοξία έχει συνδεθεί με πολλά ευεργετικά αποτελέσματα στην υγεία. Ο Wrosch εξηγεί ότι αυτό οφείλεται εν μέρει στον τρόπο που οι αισιόδοξοι διαχειρίζονται το άγχος. Για παράδειγμα, είναι πιο πιθανό να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τις δυσκολίες επειδή τείνουν λιγότερο σε αποφευκτικές συμπεριφορές από τους απαισιόδοξους.
Αν αντιμετωπίζετε προβλήματα σε μια σχέση και πιστεύετε πως υπάρχει ελπίδα για βελτίωση, είναι πιο πιθανό να προσπαθήσετε να τα λύσετε αντί να τα αγνοήσετε. Κι αν βρεθούν αντιμέτωποι με μια κατάσταση πέρα από τον έλεγχό τους, οι αισιόδοξοι συνήθως αποδέχονται την πραγματικότητα ή απομακρύνονται από αυτήν.
Επιπλέον, όπως αναφέρει ο Wrosch, οι αισιόδοξοι δημιουργούν πιο υποστηρικτικά κοινωνικά δίκτυα, κάτι που τους βοηθά ακόμη περισσότερο στις δυσκολίες και ενισχύει την ευημερία τους. Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι επενδύουν περισσότερο στις σχέσεις τους και έτσι λαμβάνουν περισσότερη υποστήριξη από το περιβάλλον τους.
Ένα σημαντικό πλεονέκτημα της αισιοδοξίας είναι ότι δεν συνοδεύεται από τις αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία που προκαλεί το χρόνιο στρες ή η συνεχής αρνητικότητα. Όπως λέει η Amber Dee, ιδρύτρια της Black Female Therapists, οι αρνητικές σκέψεις εμφανίζονται συχνά στο σώμα με φυσικά συμπτώματα όπως ακμή, κόπωση, στομαχικές διαταραχές ή πονοκεφάλους· μακροπρόθεσμα δε σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων.
Υγιής αισιοδοξία ή τοξική θετικότητα;
«Πιστεύω πως η [θετικότητα] παρουσιάστηκε ως πανάκεια για κάθε πρόβλημα», λέει η Goodman. Ξεκίνησε τη δουλειά της πάνω στην τοξική θετικότητα επειδή έβλεπε πολλούς πελάτες της να κατηγορούν τον εαυτό τους επειδή δεν μπορούσαν πάντα να είναι πιο θετικοί — ανεξάρτητα από τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν.
«Υπήρχε αυτή η αίσθηση του ‘θα έπρεπε να είμαι πιο θετικός, πιο ευγνώμων’», συνεχίζει. Οι άνθρωποι σχεδόν αυτοτιμωρούνταν όταν δεν μπορούσαν εύκολα να νιώσουν ευφορία ή όταν δεν κατάφερναν να λύσουν ένα πρόβλημα απλώς μέσω της θετικής σκέψης.
Αυτή η πίεση για διαρκή χαρά έχει στραφεί ιδιαίτερα εναντίον μειονοτικών κοινοτήτων, τονίζει ο Dr M Nickleson Battle Jr, πρόεδρος της National Association of Black Counselors. Σε χώρους εργασίας ειδικά, πολλοί άνθρωποι διαφορετικού χρώματος νιώθουν ότι πρέπει να υπερβάλλουν στα θετικά συναισθήματα και να υποβαθμίζουν τα αρνητικά ώστε να ακουστούν.
«Πρέπει να είμαστε υπέρμετρα χαρούμενοι και ενθουσιώδεις μόνο και μόνο για να θεωρηθούμε ισότιμοι», λέει ο Battle. «Δεν μπορούμε καν να επισημάνουμε ότι κάτι μπορεί να πάει στραβά χωρίς να θεωρηθούμε αρνητικοί. Εκεί που άλλοι μπορούν να εκφράσουν πάθος, εμείς χαρακτηριζόμαστε ως θυμωμένοι.»
