Ο Μολιέρος θεωρείται για τους Γάλλους ό,τι ο Σαίξπηρ για τους Άγγλους: η απόλυτη μορφή της ιστορικής λογοτεχνίας, του θεάτρου, του πνεύματος και της σάτιρας. Πάνω από 350 χρόνια μετά τον θάνατό του, ο δραματουργός του 17ου αιώνα «αναβιώνει» χάρη σε μια πρωτοποριακή προσπάθεια ερευνητών του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, που αξιοποίησαν τεχνητή νοημοσύνη για να συνδημιουργήσουν ένα πειραματικό έργο στο ύφος του.
Το έργο «L’Astrologue ou les Faux Présages» («Ο Αστρολόγος ή Τα Ψεύτικα Προμηνύματα»), μια κωμωδία τριών πράξεων, έκανε πρεμιέρα στη Βασιλική Όπερα στο Παλάτι των Βερσαλλιών την περασμένη εβδομάδα. Η δίωρη παράσταση αφηγείται την ιστορία ενός πλούσιου αστού Παριζιάνου που, καθοδηγούμενος από έναν τσαρλατάνο αστρολόγο με το όνομα Πσεντοράμους, επιμένει να παντρέψει την κόρη του Λουσίλ με έναν ηλικιωμένο και χρεωμένο περουκοποιό.
Αν και το θέμα θυμίζει αυθεντικό Μολιέρο, ο διάλογος, η μουσική, τα κοστούμια και τα σκηνικά δημιουργήθηκαν με τη βοήθεια ενός γαλλικού εργαλείου τεχνητής νοημοσύνης, του Le Chat («Η Γάτα»). Η ομάδα ερευνητών της Σορβόννης δούλεψε στο πρότζεκτ «Molière Ex Machina» για δύομισι χρόνια, μαζί με την τριμελή καλλιτεχνική ομάδα και ερευνητική κολλεκτίβα Obvious.
Ένας κριτικός χαρακτήρισε την απομίμηση της AI ως «εντυπωσιακή, σχεδόν αποσταθεροποιητική», ενώ επαίνεσε τον διάλογο ως «εντελώς πειστικό». Η παραγωγή περιλάμβανε ένα «διανοητικό πινγκ-πονγκ» με περίπου 20.000 ανταλλαγές μεταξύ ερευνητών, φιλολόγων, γλωσσολόγων, ιστορικών και του Le Chat. Καθώς η ομάδα πρόσθετε πληροφορίες στην τεχνητή νοημοσύνη, κάθε λέξη και σκηνή περνούσε από αλλεπάλληλες αναθεωρήσεις, με τους ειδικούς να εξηγούν γιατί κάποια αποσπάσματα δεν λειτουργούσαν και να ζητούν νέες εκδοχές.
Η διαδικασία δημιουργίας και οι προκλήσεις της AI
«Η διαδικασία ήταν μακρά και απαιτητική», δήλωσε ο σκηνοθέτης του έργου Mickaël Bouffard, επικεφαλής του Théâtre Molière Sorbonne. Εξήγησε ότι το πρώτο προσχέδιο του Le Chat ήταν μόλις οκτώ σελίδες και «όχι ιδιαίτερα ενδιαφέρον», γεγονός που οδήγησε σε πολλαπλές αναθεωρήσεις των σκηνών.
«Η τεχνητή νοημοσύνη έχει μια υπερδύναμη: μπορεί να αποθηκεύσει όλο το έργο που έγραψε ο Μολιέρος αλλά και όσα διάβασε», είπε ο Bouffard στο France Info. «Εμείς οι άνθρωποι δεν μπορούμε να το κάνουμε αυτό.» Το θέμα της αστρολογίας –που συναντάται σε έργα του ίδιου του Μολιέρου– και ο τίτλος προτάθηκαν από την AI, θίγοντας επίκαιρα ζητήματα σχετικά με τη χρήση της τεχνολογίας. «Η αστρολογία μας επιτρέπει να μιλήσουμε για τη χειραγώγηση, τις ψευδείς πεποιθήσεις και την παραπληροφόρηση – θέματα ιδιαίτερα επίκαιρα», σημείωσε ο Pierre-Marie Chauvin, αναπληρωτής καθηγητής στη Σορβόννη.
Υπάρχουν σχέδια το έργο να παρουσιαστεί σε όλη τη Γαλλία αλλά και στο εξωτερικό.
Αντιδράσεις στον χώρο του πολιτισμού
Ο Μολιέρος, που πέθανε το 1673, παραμένει τόσο επιδραστικός ώστε τα γαλλικά συχνά αποκαλούνται «η γλώσσα του Μολιέρου». Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα στη βιομηχανία της ψυχαγωγίας και προκαλεί έντονες συζητήσεις. Η χρήση της για την αναπαραγωγή του Μολιέρου θα είχε προκαλέσει αντιδράσεις στη Γαλλία αν το εγχείρημα δεν υλοποιούνταν από ακαδημαϊκούς ειδικούς του Théâtre Molière Sorbonne, που ειδικεύονται στην πιστή ανακατασκευή παραγωγών του 17ου αιώνα.
Έκθεση που κατατέθηκε στη γαλλική Εθνοσυνέλευση πέρυσι χαρακτήρισε τη γενετική AI ως «θαυμάσια ευκαιρία, ένα συναρπαστικό εργαλείο και ισχυρό μοχλό δημιουργικότητας». Ωστόσο προειδοποίησε ότι η AI «απειλεί πολλές επαγγελματικές ομάδες στον πολιτισμό επειδή επιτρέπει την παραγωγή περιεχομένου που μπορεί να ανταγωνιστεί άμεσα τις ανθρώπινες δημιουργίες», τονίζοντας πως «είναι απαραίτητο να βρεθεί ισορροπία μεταξύ διαφορετικών μορφών δημιουργίας».
Ο Chauvin υποστήριξε πως το L’Astrologue πέτυχε αυτήν την ισορροπία: «Αποδεικνύουμε πρακτικά κάτι που μπορεί να γίνει με νέο τρόπο χάρη στην AI. Δεν είναι ένα έργο γραμμένο από AI αλλά συν-δημιουργία μαζί της», τόνισε.
Εντυπώσεις θεατών και μέλλον της παράστασης
Σε δύο παραστάσεις την περασμένη εβδομάδα παρακολούθησαν περίπου 100 θεατές, ανάμεσά τους η υπουργός Πολιτισμού Catherine Pégard. Ένας θεατής σχολίασε: «Νομίζω ότι είναι επιτυχία. Η πλοκή μοιάζει αληθινή και το θέμα είναι κοντά σε αυτά που γνωρίζουμε από τα έργα του Μολιέρου.» Άλλος επισκέπτης ήταν πιο επιφυλακτικός: «Ένας καλός συγγραφέας μπορεί να το κάνει αυτό χωρίς τεχνητή νοημοσύνη. Πιστεύω ότι οι άνθρωποι έχουν ακόμη λαμπρό μέλλον.»
Ο δημοσιογράφος τεχνολογίας Christophe Séfrin, από τον ιστότοπο 20 Minutes, περιέγραψε την απομίμηση της AI ως «εντυπωσιακή, σχεδόν αποσταθεροποιητική» και βρήκε τον διάλογο «εντελώς πειστικό». Το περιοδικό Telerama χαρακτήρισε το εγχείρημα ως μια «τρελή πρωτοβουλία», σημειώνοντας πως κατά διαστήματα η παράσταση θυμίζει παρωδία των έργων του δραματουργού.
Το Théâtre Molière Sorbonne και η Obvious σχεδιάζουν να παρουσιάσουν το έργο σε όλη τη Γαλλία αλλά και στο εξωτερικό.
