Η φράση που για χρόνια ερμηνευόταν ως αλαζονεία από τον Αντόνιο Λόμπο Αντούνες – «Κανείς δεν γράφει όπως εγώ» – έχει πλέον αποκτήσει το βάρος μιας αναμφισβήτητης διαπίστωσης. Με μια λογοτεχνική πορεία που ξεπερνά τις τέσσερις δεκαετίες, το έργο του έχει μεταμορφώσει ριζικά τη σύγχρονη πορτογαλική αφήγηση.
Αναμφίβολα, υπάρχει το χαρακτηριστικό «ύφος Λόμπο Αντούνες»: μια γραφή που διαλύει την παραδοσιακή αφήγηση, πληθαίνει τις φωνές και μετατρέπει τον χρόνο σε έναν κυκλικό χώρο, όπου μνήμη, συνείδηση και εμπειρία συνυπάρχουν χωρίς ιεραρχίες. Τα μυθιστορήματά του υπερβαίνουν τα όρια του είδους, δημιουργώντας ένα μοναδικό λογοτεχνικό σύμπαν.
Η θέση του Αντούνες στην Πορτογαλία
Παραδόξως, ο συγγραφέας που απολαμβάνει τεράστια αναγνώριση στο εξωτερικό παραμένει μια «δύσκολη» φιγούρα στη δική του χώρα. Ο Λόμπο Αντούνες δεν έκρυψε ποτέ τις απόψεις του για την πορτογαλική λογοτεχνία ή για το ίδιο το Πορτογαλία. Η συχνά σκληρή και ειλικρινής στάση του τον έκανε δύσκολα αποδεκτό στους πολιτιστικούς κύκλους.
Για χρόνια, η πορτογαλική κριτική –ιδίως η ακαδημαϊκή– δυσκολευόταν να διαχωρίσει το έργο από το πρόσωπο. Η δημόσια εικόνα του («από τον Καμόενς δεν υπήρξε τίποτα ενδιαφέρον στη λογοτεχνία μας… μέχρι εμένα») επηρέασε καταλυτικά την αποδοχή των βιβλίων του.
Κεντρικά θέματα και ποιητική διάσταση
Τα βασικά θέματα στα οποία επιστρέφει συγκροτούν έναν ξεχωριστό λογοτεχνικό χώρο. Πρώτα απ’ όλα, η Πορτογαλία και ο αποικιακός της πόλεμος, μεταμορφωμένος σε μια ανοιχτή πληγή και διαρκές παραλήρημα. Στις σελίδες του, ο πόλεμος εμφανίζεται ως φάντασμα αποανθρωποποίησης και τραυματικής μνήμης που καθορίζει τη μοίρα των Πορτογάλων.
Παράλληλα, ο Λόμπο Αντούνες μετέτρεψε την ασθένεια –σωματική ή ψυχική– σε μεταφορά για τον χρόνο, την ανθρώπινη ευθραυστότητα και τη διαρκή παρουσία της μνήμης. Σε αυτά τα μοτίβα προστίθεται η επίμονη εστίαση στην αδικία και στις ξεχασμένες ζωές: τους ηττημένους, τους περιθωριοποιημένους, όσους ζουν στα όρια της ιστορίας.
Πιστεύω όμως ότι το βαθύτερο κλειδί του έργου του είναι η ποιητική του διάσταση. Παρότι παρουσιάζονται ως μυθιστορήματα, πολλά βιβλία του διαβάζονται σαν τεράστια ποιήματα σε πεζό λόγο εκατοντάδων σελίδων. Η γραφή του χτίζεται με εικόνες, ελλείψεις, επαναλήψεις και λυρικούς συνειρμούς που παρασύρουν τον αναγνώστη σε ένα ρεύμα λόγου μεγάλης συναισθηματικής έντασης.
Η εμπειρία της μετάφρασης
Από το 2011, είχα το προνόμιο να μεταφράζω το έργο του στα ισπανικά. Το να μεταφράζεις τον Λόμπο Αντούνες σημαίνει να εισέρχεσαι σε αυτόν τον ίδιο χείμαρρο γλώσσας, να αφουγκράζεσαι τις διασταυρούμενες φωνές στις σελίδες του και να προσπαθείς να αναπαράγεις τη μουσικότητά τους σε μια άλλη γλώσσα.
Ομολογώ πως κανένας άλλος συγγραφέας δεν με οδήγησε τόσο συχνά –κατά τη μετάφραση– σε μια παράξενη, σχεδόν ονειρική συγκίνηση, στα όρια των δακρύων. Γιατί στη λογοτεχνία του Αντόνιο Λόμπο Αντούνες υπάρχει κάτι που υπερβαίνει την άψογη τεχνική ή το ξεχωριστό ύφος: μια ανθρώπινη ένταση, με τις αρετές και τις αδυναμίες της, που διαπερνά τη σελίδα και αγγίζει άμεσα τον αναγνώστη.
Ίσως γι’ αυτό η φράση που κάποτε θεωρούνταν αλαζονική έχει πια γίνει αυτονόητη πραγματικότητα. Κανείς δεν έγραψε όπως ο Αντόνιο Λόμπο Αντούνες.
Antonio Sáez Delgado
Πηγή: El País
