Κάνοντας μια «περιήγηση» στη γυναικεία πύελο, θα συναντήσετε μερικά ανδρικά ονόματα που φαντάζουν παράταιρα. Πώς βρέθηκε ο James Douglas πίσω από τη μήτρα; Τι κάνει ο Gabriel Fallopian κοντά στις ωοθήκες; Γιατί το όνομα του Caspar Bartholin συνοδεύει τα χείλη του αιδοίου; Και μπορούμε να εμπιστευτούμε τον Ernst Grafenberg για την ανακάλυψη του περίφημου G-spot;
Είτε το γνωρίζουμε είτε όχι, αυτοί οι άνδρες έχουν μείνει αθάνατοι μέσα στο γυναικείο σώμα – ως Pouch of Douglas, αδένες Bartholin, σάλπιγγες (fallopian tubes) και το αινιγματικό σημείο Grafenberg. Οι νεκροί λευκοί άνδρες ανατόμοι, σαν τολμηροί εξερευνητές, χάραξαν τα ονόματά τους στο χάρτη της γυναικείας πυέλου, αντιμετωπίζοντάς την ως terra nullius.
Ακόμη και οι θεοί άφησαν το στίγμα τους. Ο ανδρικός ελληνικός θεός του γάμου, Ύμεν, που πέθανε τη νύχτα του γάμου του, έδωσε το όνομά του σε ένα αμιγώς γυναικείο ανατομικό σημείο. Ο όρος ύμνος προέρχεται από τη λέξη «ύαλος» (μεμβράνη), αλλά ήταν ο πατέρας της σύγχρονης ανατομίας, ο Vesalius, που τον 16ο αιώνα χρησιμοποίησε πρώτος τον όρο ειδικά για την κάλυψη του κολπικού στομίου.
Η ανδρική σφραγίδα στην ιατρική ορολογία
Στην επιστήμη και την ιατρική, άνδρες – και θεοί – έχουν αφήσει έντονο αποτύπωμα. Έχουν δώσει τα ονόματά τους σε χιλιάδες οργανισμούς, από το βακτήριο της σαλμονέλας (από τον Daniel Elmer Salmon) μέχρι τη σπάνια ζέβρα Grevy (από πρώην πρόεδρο της Γαλλίας).
Μέχρι τον προηγούμενο αιώνα, οι γυναίκες σχεδόν αποκλείονταν από την ακαδημαϊκή ιατρική. Η διατήρηση αυτών των κυρίως ανδρικών επωνύμων δεν αντικατοπτρίζει απλώς την έμφυλη προκατάληψη στη γνώση μας – ίσως τη διαιωνίζει.
Το κατά πόσο η γλώσσα διαμορφώνει τη σκέψη είναι θέμα μακράς συζήτησης. Ωστόσο, υπάρχουν παραδείγματα όπου η περιγραφή ενός πράγματος αλλάζει και την αντίληψή μας. Ο καθηγητής γλωσσολογίας Ghil’ad Zuckermann σημειώνει ότι σε γλώσσες όπου η λέξη «γέφυρα» είναι θηλυκού γένους, οι άνθρωποι την περιγράφουν ως κομψή· όπου είναι αρσενικού, ως στιβαρή.
Αυτό γεννά το ερώτημα αν η αντίληψή μας για το σώμα και τις παθήσεις του διαστρεβλώνεται από έμφυλες προκαταλήψεις χωρίς καν να το καταλαβαίνουμε.
Η έμφυλη ορολογία στην ιατρική
Ο όρος «υστερία» προέρχεται από την ελληνική λέξη «ύστερα» (μήτρα) και αποδόθηκε από τον Ιπποκράτη, που χαρακτήρισε έτσι νόσους λόγω «κίνησης της μήτρας». Η πρώτη ψυχική διαταραχή που αποδόθηκε αποκλειστικά στις γυναίκες περιγράφηκε ήδη στην αρχαία Αίγυπτο το 1900 π.Χ., αλλά οι Έλληνες ήταν αυτοί που πίστευαν πως η μήτρα μπορεί να «περιφέρεται» ή να εκλύει «τοξικές αναθυμιάσεις» όταν μένει άκαρπη. Η λύση; Ο γάμος.
Η ιδέα αυτή επέζησε επί αιώνες: τον 19ο αιώνα έγινε συχνή διάγνωση μεταξύ γιατρών – σχεδόν όλοι άνδρες. Οι «υστερικές κυρίες» κατέκλυζαν τα ιατρεία αναζητώντας τη θεραπεία: χειροκίνητο μασάζ από τον γιατρό για πρόκληση «παροξυσμού», ευφημισμός για τον οργασμό. Όταν οι γιατροί κουράστηκαν, η εφεύρεση του μηχανικού δονητή αποτέλεσε ανακούφιση.
Η υστερία – που αφαιρέθηκε μόλις το 1952 από τον κατάλογο ψυχικών νόσων στις ΗΠΑ – μοιάζει σήμερα ξεπερασμένη. Όμως μεγάλο μέρος της ιατρικής γλώσσας παραμένει ντυμένο με πατριαρχικούς όρους.
Δεν είναι μόνο τα επώνυμα. Πολλοί όροι αντλούν έμπνευση από στρατιωτικές μεταφορές (μάχη με τις καρδιοπάθειες, πόλεμος κατά του καρκίνου), ή μειωτικούς χαρακτηρισμούς («ανίκανη μήτρα», «εκφυλισμένο ωάριο»). Η τέχνη και επιστήμη της ίασης έχει γεμίσει εκπληκτικά βίαιους και επικριτικούς όρους.
Η επίδραση των λέξεων στη θεώρηση του σώματος
Μελετούμε το σώμα για να βελτιώσουμε τη μοίρα του. Όταν όμως γίνεται πεδίο μάχης, κινδυνεύει να μετατραπεί σε χώρο ελέγχου. Ογκολόγος Jerome Groopman, συγγραφέας του “Your Medical Mind”, παραδέχεται πως οι πολεμικές μεταφορές μπορεί να βοηθήσουν κάποιους ασθενείς που νιώθουν ότι διεξάγουν μάχη μέσα τους. Άλλοι όμως τις βρίσκουν δυσβάσταχτες· υποδηλώνουν ότι αν δεν θεραπευτούν, απέτυχαν γιατί δεν «πολέμησαν» αρκετά.
Ακόμη και φαινομενικά θηλυκοί όροι έχουν σεξιστική προέλευση. Η λέξη «κόλπος» προέρχεται από το λατινικό vagina – θήκη μαχαιριού ή ξίφους. Αντίστοιχα, η ελληνιστική λέξη κλειτορίς ανάγεται στο ρήμα κλείω – «κλείνω/απομονώνω». Δεν χρειάζεται να είσαι ο Φρόιντ για να εντοπίσεις τις παρωχημένες μεταφορές.
Έμφυλη προκατάληψη στη διδασκαλία της ανατομίας
Η ανδροκρατία δεν περιορίζεται στην ορολογία· επηρεάζει και τη μελέτη της γυναικείας ανατομίας. Σε έρευνα του 2013, η Susan Morgan και συνάδελφοί της διαπίστωσαν ότι στα εγχειρίδια φοιτητών Ιατρικής η ανδρική ανατομία παρουσιάζεται ως πρότυπο· το γυναικείο σώμα εμφανίζεται κυρίως μόνο ως προς τις διαφορές του.
Eάν τόσοι όροι ενσωματώνουν πατριαρχικό παρελθόν, έχει σημασία αυτό σήμερα; Αν οι περισσότεροι αγνοούν ότι τα ονόματα των γυναικείων οργάνων προέρχονται από άνδρες – άρα δεν τα συνδέουν συνειρμικά με αυτούς – είναι πρόβλημα;
Μία ένσταση καταθέτει η Lera Boroditsky, αναπληρώτρια καθηγήτρια γνωσιακής επιστήμης στο UCSD: τα επώνυμα διαιωνίζουν την ιδέα ότι η επιστήμη προχωρά χάρη σε έναν άνθρωπο – όχι μέσω συλλογικής προσπάθειας. Προτείνει αντικατάσταση των όρων αυτών με περιγραφικούς που πραγματικά ωφελούν τους ίδιους τους ανθρώπους στους οποίους ανήκουν τα σώματα.
Nέα λόγια για ένα νέο σώμα;
Το 2000, η κοινωνική λειτουργός Anna Kostztovics ανησύχησε για την έλλειψη ισότητας στη σουηδική γλώσσα: τα αγόρια είχαν μη σεξουαλικοποιημένη λέξη για τα γεννητικά τους όργανα («snopp»), ενώ τα κορίτσια όχι. Έτσι καθιέρωσε τη λέξη «snippa» ως θηλυκό αντίστοιχο.
Aπό τότε, Σουηδοί ακτιβιστές ζητούν να αντικατασταθούν διεθνώς οι σεξιστικοί όροι – όπως το “hymen”, προτείνοντας τον όρο “vaginal corona”. Μένει να φανεί αν θα επικρατήσουν αυτές οι νέες λέξεις· ίσως όμως αξίζει να δημιουργούμε τη γλώσσα που έχουμε ανάγκη σήμερα. Όσο για τους πατριαρχικούς ανατομικούς όρους, όπως λέει η Boroditsky: “να αφεθούν να εκλείψουν όπως τους αξίζει”.
Leah Kaminsky: Ιατρός και βραβευμένη συγγραφέας στην Αυστραλία
This story is part of the Health Gap, μια ειδική σειρά αφιερωμένη στις διαφορές εμπειρίας ανδρών και γυναικών στο υγειονομικό σύστημα και στην προσωπική υγεία.
