Από το Ιράν γνωρίζουμε κυρίως τον πλούτο του κινηματογράφου του, με αναγνωρισμένους δημιουργούς όπως ο Κιαροστάμι, ο Παναχί και ο Φαρχαντί. Ωστόσο, αν και με αργούς ρυθμούς, αρχίζει να γίνεται γνωστός και ο αστείρευτος θησαυρός της περσικής ποίησης, που θεωρείται το μεγαλύτερο καλλιτεχνικό απόθεμα της χώρας, ένα είδος φοίνικα που πάντα αναγεννάται.
Το Βιβλίο των Βασιλέων, το εθνικό έπος που συνέγραψε ο Φιρντουσί, παραμένει μοναδικό σε έκταση και σημασία εδώ και χίλια χρόνια. Κλασικοί ποιητές όπως ο Σααντί και ο Χαφέζ απολαμβάνουν σχεδόν ιερό κύρος στο σημερινό Ιράν, με τα μνήματά τους να αποτελούν σημεία προσκυνήματος.
Θρύλοι της περσικής ποίησης
Δεν μπορεί κανείς να μην αναφερθεί στον θρυλικό Ομάρ Καγιάμ, δημιουργό των διάσημων Ρουμπαγιάτ, στον μυστικιστή Ρουμί με το μνημειώδες Masnavi, αλλά και στον ποιητή Άταρ, συγγραφέα του “Λόγου των Πουλιών”. Στον 20ό αιώνα, η πιο εμβληματική μορφή της ιρανικής ποίησης είναι η Φορούγ Φαροχζάντ, που πέθανε τραγικά το 1967. Η ίδια θεωρούσε τον Νίμα Γιουσίτζ —που μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ισπανικά— ως πνευματικό καθοδηγητή ισάξιο του Χαφέζ, βλέποντας την ποίηση ως χώρο τελειοποίησης του ανθρώπινου πνεύματος.
Η ζωή του Νίμα Γιουσίτζ (1897-1960) συμπίπτει με τις βαθιές αλλαγές στο Ιράν. Το 1905 σημειώθηκε μια αποτυχημένη συνταγματική επανάσταση που εγκαινίασε μια περίοδο αναταραχής και εκσυγχρονισμού· το 1935 η αρχαία Περσία μετονομάστηκε επίσημα σε Ιράν. Το 1953 πραγματοποιήθηκε πραξικόπημα με τη στήριξη της CIA, που ανέτρεψε τον πρωθυπουργό Μοσαδέκ—ένα γεγονός που επανέρχεται συχνά στη δημόσια συζήτηση λόγω της σύγκρουσης ΗΠΑ-Ισραήλ με το Ιράν. Ο Γιουσίτζ φυλακίστηκε για τις κομμουνιστικές του συμπάθειες και πέθανε χωρίς να έχει ευρεία αναγνώριση.
Η κληρονομιά του Νίμα Γιουσίτζ στη σύγχρονη εποχή
Είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, σε μια περίοδο επαναστατικής έξαρσης, ο Γιουσίτζ είχε ήδη αναγνωριστεί ως “άγιος” της σύγχρονης ιρανικής ποίησης. Τον διαδέχθηκαν ποιητές όπως ο Σοχράμπ Σεπεχρί ή ο Αχμάντ Σάμλου, που είναι μάλιστα πιο γνωστοί στη Δύση απ’ ό,τι ο ίδιος. Στο εσωτερικό του Ιράν όμως η ποιητική παράδοση είναι ξεκάθαρη.
Η ποίηση του Γιουσίτζ βλέπει την ύπαρξη μέσα από ένα τραγικό πρίσμα. Η τραγωδία διαδραματίζεται σε μια σοφή φύση· η δύναμη της φύσης υπερβαίνει τα πάντα. Το Ιράν είναι μια χώρα επιβλητικής φύσης: στα ποιήματα του Γιουσίτζ μιλούν τα ποτάμια, οι λίμνες, τα δάση, τα ζώα και οι στέπες. Ο άνθρωπος, σημαδεμένος από ιστορικές συγκρούσεις —ο κόσμος παρουσιάζεται ως “δολοφονικός ξενώνας”— αναζητά στη φύση νόημα και ενότητα, που τα βρίσκει στη νύχτα και στη μοναξιά.
Τα ποιήματα του Γιουσίτζ αποπνέουν μυστικιστική λαμπρότητα. Ο άνθρωπος εμφανίζεται σπάνια — λίγοι χαρακτήρες υπάρχουν στους στίχους του· κυριαρχούν μοναχικές φιγούρες που αντανακλούν τον ίδιο τον ποιητή. Αυτό δεν σημαίνει πως η ποίησή του αγνοεί τους άλλους ή δεν έχει πολιτικό χαρακτήρα: “Σας είναι σαφής ο σκοπός των λόγων μου: / ένα μόνο χέρι είναι άφωνο, / το δικό μου χέρι ζητά βοήθεια από τα δικά σας”. Το σύμβολό του πηγάζει από μια σιιτική κοσμοθεωρία της ζωής —την προσμονή για την έλευση του μαχντί, του κρυμμένου ιμάμη που θα φέρει λύτρωση: “Ήρθε η ώρα το τέλος των καιρών να βρυχηθεί”, γράφει χαρακτηριστικά σε ένα ποίημά του. Προς το παρόν όμως, βρυχιέται μόνο ο πόλεμος.
