Ο Μπέλα Ταρ, ο θρυλικός Ούγγρος σκηνοθέτης που αναδιαμόρφωσε το παγκόσμιο σινεμά με τις στοιχειωτικές, αργόσυρτες αναζητήσεις του για την ανθρώπινη φύση, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 70 ετών. Ανήκει στους δημιουργούς που κυριάρχησαν στο ιδιαίτερο ρεύμα του «αργού σινεμά», μιας πειραματικής τάσης που ανέδειξε την καθημερινότητα και την εσωτερική εμπειρία ως πρωταγωνιστές της κινηματογραφικής αφήγησης.
Ακόμα κι αν αυτό το ύφος δεν είναι το αγαπημένο σας, από τον Ταρ πάντα υπήρχε κάτι να μάθει κανείς. Θυμόμαστε την πρόσφατη εμφάνισή του στο 24ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Τρανσυλβανίας, όπου τιμήθηκε ως Ούγγρος «μάστερ» με Βραβείο Συνολικής Προσφοράς. Εκεί, μέσα από μια ξεχωριστή masterclass, μοιράστηκε πολύτιμα μαθήματα σκηνοθεσίας με το κοινό.
Η ανατροπή της κλασικής αφήγησης
Ο Ταρ ήταν γνωστός για την αμφισβήτηση της παραδοσιακής σεναριακής γραφής. «Δεν έχω σενάριο», αποκάλυψε. «Κουβαλάω μόνο ένα χαρτί στην τσέπη μου με μια λέξη». Για παράδειγμα, στην αρχή του φιλμ Werckmeister Harmonies, η λέξη ήταν απλώς: «Έκλειψη». Για τον ίδιο, η πρωτοτυπία γεννιέται όταν σπάμε τα όρια της φαντασίας μας και όχι όταν κυνηγάμε το «καινούργιο» στην οθόνη ενός υπολογιστή.
«Από την Παλαιά Διαθήκη λέμε τις ίδιες ιστορίες», τόνισε. Αυτό που έχει σημασία για εκείνον είναι οι άνθρωποι: τα πρόσωπα, τα βλέμματα, οι κινήσεις τους. «Δεν θέλω να πω άλλη μια βαρετή παλιά ιστορία».
Το κάστινγκ ως «κυνήγι» προσωπικότητας
Στις ταινίες του Ταρ, οι ηθοποιοί φαίνονται αληθινοί· δεν ψάχνει για «ερμηνείες», αλλά για αυθεντικότητα. Εάν κάποιος φαίνεται να παίζει ρόλο, του λέει πως είναι ωραίο, αλλά «όχι για αυτή την ταινία». Ψάχνει για παρουσία και έμπνευση – όπως όταν βρήκε τον Lars Rudolph, έναν μουσικό του δρόμου, για τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο Werckmeister Harmonies.
«Όταν η κάμερα γράφει, οι ηθοποιοί είναι γυμνοί. Καταλαβαίνεις τι άνθρωποι είναι πραγματικά και πώς αντιδρούν στη στιγμή – κυνηγάς μια αληθινή στιγμή», εξηγεί.
Ο τόπος ως ήρωας της ταινίας
Για τον Ταρ, το σκηνικό δεν είναι απλή πρακτική υπόθεση, αλλά καλλιτεχνική ανάγκη. Ο ίδιος κάνει scouting γιατί «ο τόπος έχει πρόσωπο». Αν ο χώρος δεν έχει διαρκές νόημα μέσα στο φιλμ, χάνεται η ψυχή της ταινίας.
Το στιλ των ατελείωτων λήψεων
Ο Ταρ καθιέρωσε τις χαρακτηριστικές μεγάλες λήψεις χωρίς διακοπή – μια συνειδητή αντίδραση στη βαρετή λογική της σύγχρονης βιομηχανίας. Η ένταση αυτών των λήψεων φαίνεται όταν ολόκληρο το συνεργείο αναπνέει στον ίδιο ρυθμό.
«Η ζωή μας ξετυλίγεται στον χώρο και τον χρόνο – αλλά οι περισσότερες ταινίες αγνοούν τον χρόνο», σημείωσε. Δεν τον ενδιέφερε η δράση ή η πλοκή, αλλά η ίδια η ζωή. Αξιοσημείωτο είναι ότι είχε πάντα τον ίδιο dolly grip από την πρώτη του ταινία – η σταθερότητα στην κίνηση ήταν μυστικό της ιδιαίτερης ατμόσφαιρας των φιλμ του.
Ελευθερία και κοινωνική ευθύνη στον κινηματογράφο
Στη σχολή κινηματογράφου του στο Σαράγεβο, κυριαρχούσε το σύνθημα: «Όχι εκπαίδευση, μόνο απελευθέρωση!». Πίστευε πως η ελευθερία κάνει έναν δημιουργό πιο ανοιχτό στους άλλους – όμως αυτή φέρνει μαζί της μεγάλη ευθύνη: να αφηγείσαι ιστορίες που έχουν σημασία και βοηθούν στην κατανόηση της ανθρωπότητας.
Ο Ταρ, που εργάστηκε σε ναυπηγείο πριν γίνει σκηνοθέτης, θεωρούσε εκείνη τη δουλειά το πραγματικό του «πανεπιστήμιο». «Ο κόσμος είναι όπως τον φτιάξαμε εμείς. Εάν είναι χάλια ή ωραίος – αυτό εξαρτάται από εμάς. Δεν μου αρέσει να μιλάω για ‘ανθρωπότητα’ ως κάτι αφηρημένο… ξέρω πραγματικούς ανθρώπους. Πιστεύω πως είμαστε υπεύθυνοι για το πώς μοιάζει ο κόσμος».
Η παρακαταθήκη του Μπέλα Ταρ υπενθυμίζει ότι η κάμερα μπορεί να κάνει τον κόσμο καλύτερο μέσω της αφήγησης.
