Το γνωστό ρητό ότι το παιδί είναι ο πατέρας του άνδρα παραμένει διαχρονικό, καθώς όλοι αναγνωρίζουμε πόσο η παιδική ηλικία επηρεάζει τη μετέπειτα ζωή μας. Όπως τα θεμέλια ενός σπιτιού, έτσι και οι πρώτες εμπειρίες μας αποτελούν τη βάση πάνω στην οποία χτίζεται το υπόλοιπο της ζωής μας. Αν αυτά τα θεμέλια δεν είναι στέρεα – με συναισθηματικές ρωγμές και πληγές – τότε επηρεάζουν ολόκληρη τη δομή της ενήλικης προσωπικότητάς μας.
Ο καθένας μας κουβαλά μια δική του ιστορία από την παιδική του ηλικία: για τους καβγάδες των γονιών, έναν καταπιεστικό αδελφό, μια υποστηρικτική αδελφή ή μια γιαγιά που ήταν το στήριγμα της οικογένειας. Οι αναμνήσεις – όπως μια έντονη διαμάχη ή η στοργή της αδελφής όταν χάσαμε το αγαπημένο μας παιχνίδι – ενισχύουν αυτή την ιστορία, διαμορφώνοντας το «γιατί είμαστε όπως είμαστε».
Παρότι κάθε ιστορία είναι μοναδική, υπάρχουν κοινοί παράγοντες που επηρεάζουν όλους μας. Ακολουθούν οι βασικότερες επιρροές της παιδικής ηλικίας στον ενήλικο εαυτό:
Η σειρά γέννησης και ο ρόλος της στην προσωπικότητα
Δεκαετίες ερευνών δείχνουν ότι η σειρά γέννησης επηρεάζει σημαντικά την ανάπτυξη του παιδιού και του μετέπειτα ενήλικα. Συνήθως, ο πρωτότοκος ή το μοναχοπαίδι τείνει να εξελίσσεται σε καλό ηγέτη, να τα πηγαίνει καλά στο σχολείο και να ακολουθεί τους κανόνες. Συχνά όμως είναι και αγχώδης, υπερβολικά ευαίσθητος στην κριτική και αυστηρός με τον εαυτό του, αφού δέχεται όλο το βάρος των προσδοκιών των γονιών.
Το δεύτερο παιδί συχνά χαρακτηρίζεται από αντίδραση στους κανόνες, επαναστατικότητα και αμφισβήτηση της εξουσίας. Υπάρχει η θεωρία πως η αμερικανική κουλτούρα βασίστηκε σε αυτούς τους «δεύτερους» που αναζήτησαν νέες ευκαιρίες αφού οι πρωτότοκοι κληρονομούσαν τα πάντα. Η ταυτότητά τους διαμορφώνεται σε αντιδιαστολή με τον πρώτο – προσπαθούν να τραβήξουν την προσοχή των γονιών ως «αντί-καλά παιδιά».
Ο μεσαίος συχνά παλεύει να βρει τη θέση του μέσα στην οικογένεια και νιώθει παραμελημένος. Μπορεί να αναπτύξει ευαισθησία στο να μην τον εκτιμούν ή στο να περνά απαρατήρητος, ενώ το μικρότερο παιδί συχνά μεγαλώνει με περισσότερη προσοχή αλλά κινδυνεύει να γίνει εξαρτημένο ή αγχώδες στην ενήλικη ζωή του.
Συναισθηματικές πληγές και μηχανισμοί άμυνας
Οι συναισθηματικές πληγές σχετίζονται με όσα μάθαμε να φοβόμαστε ή να αποφεύγουμε μεγαλώνοντας: κριτική, υπερβολικό έλεγχο, αδιαφορία, το να μην ακουγόμαστε ή να μη μας εκτιμούν. Ο καθένας βγαίνει από την παιδική ηλικία με κάποιο ευαίσθητο σημείο. Οι τρόποι αντιμετώπισης ποικίλλουν: άλλοι γίνονται «καλοί» όπως οι πρωτότοκοι, άλλοι θυμώνουν όπως οι δεύτεροι ή αποσύρονται όπως οι μεσαίοι.
Αυτές οι στρατηγικές μεταφέρονται στις ενήλικες σχέσεις μας. Όταν νιώθουμε πληγωμένοι, αντιδρούμε με τους ίδιους τρόπους που μάθαμε παιδιά – κάτι που συχνά πυροδοτεί φαύλους κύκλους στις σχέσεις μας. Αν οι πληγές προέρχονται από τραύματα όπως κακοποίηση ή σοβαρή παραμέληση, τότε αναπτύσσουμε ακόμη πιο έντονες άμυνες: αποστασιοποίηση, δυσπιστία, υπερβολική ανάγκη για έλεγχο ή τελειομανία.
Το οικογενειακό κλίμα και τα πρότυπα
Η διαρκής ένταση στο σπίτι – συνεχείς καβγάδες, άγχος ή εθισμοί – οδηγεί πολλά παιδιά να ζουν σε κατάσταση υπερ-επαγρύπνησης. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει διαφορετικούς τρόπους επιβίωσης: ο πρωτότοκος προσπαθεί να μην ενοχλεί κανέναν, ο δεύτερος προκαλεί συγκρούσεις, ο μεσαίος απομονώνεται και το μικρότερο ζητά φροντίδα.
Τα πρότυπα των γονιών λειτουργούν συνήθως ως άσπρο-μαύρο: είτε ταυτιζόμαστε με τον επιθετικό γονιό είτε παίρνουμε τον αντίθετο δρόμο (π.χ. δεν θυμώνουμε ποτέ αν ο γονιός φώναζε). Όμως τέτοιες αντιδράσεις είναι απλοϊκές και συχνά οδηγούν σε εσωτερικευμένο άγχος ή κατάθλιψη.
Πώς μπορούμε να αλλάξουμε τη δύναμη του παρελθόντος
Τα θεμέλια που μπήκαν στην παιδική ηλικία δεν είναι μόνιμα και μπορούν να επισκευαστούν. Οι μηχανισμοί άμυνας που κάποτε ήταν απαραίτητοι δεν χρειάζεται πλέον να καθορίζουν τη συμπεριφορά μας ως ενήλικες. Η πρόκληση είναι να αναγνωρίσουμε τα ερεθίσματα που ενεργοποιούν τις παλιές αντιδράσεις και να «αναβαθμίσουμε» τις αντιδράσεις μας.
Η αυτογνωσία είναι το πρώτο βήμα: αν καταλάβεις γιατί αντιδράς έτσι ή τι σε κάνει να νιώθεις ευάλωτος, μπορείς σταδιακά να αλλάξεις τις αυτόματες αντιδράσεις σου. Μέσω ψυχοθεραπείας μπορεί κανείς να διαχωρίσει το παρελθόν από το παρόν και να επιλέξει διαφορετικούς τρόπους συμπεριφοράς.
Οι μικρές αλλαγές έχουν σημασία: δοκίμασε πρώτα σε σχέσεις που δεν σε φορτίζουν ιδιαίτερα. Δεν έχει τόση σημασία η ίδια η κατάσταση όσο η αντίδρασή σου – έτσι σταδιακά εκπαιδεύεις τον εγκέφαλό σου ότι μπορείς να ξεπεράσεις τις «εντολές» της παιδικής ηλικίας.
Τέλος, αντί απλώς να προσπαθείς να μην μοιάσεις στους γονείς σου, αποφάσισε ποιος θέλεις πραγματικά να γίνεις ως ενήλικας – όχι βασιζόμενος στους φόβους σου αλλά στις αξίες σου και στο παράδειγμα που θέλεις να δώσεις στα δικά σου παιδιά.
Η παιδική ηλικία είναι πάντα ένα κομμάτι μας· όμως μπορούμε να επιλέξουμε πώς θα τη δούμε και πώς θα προχωρήσουμε μπροστά παρά τις πληγές της. Κάνε ένα βήμα πίσω, αξιολόγησε τι κρατάς από εκείνα τα χρόνια κι αποφάσισε τι θα αφήσεις πίσω σου ώστε να δημιουργήσεις τη δική σου ιστορία από σήμερα κιόλας.
