Τα έργα του Mark Rothko ανέκαθεν δίχαζαν το κοινό. Ήταν οι τεράστιες χρωματικές του επιφάνειες μια τολμηρή εξέλιξη στην αφηρημένη τέχνη ή απλώς αφορμή για όσους λένε «κι εγώ θα μπορούσα να το κάνω αυτό»; Για τους επικριτές του, οι αφαιρέσεις του Rothko μοιάζουν χωρίς συμβολισμό ή σαφές μήνυμα. Ωστόσο, σήμερα ο καλλιτέχνης γνωρίζει μια απροσδόκητη πολιτιστική αναβίωση χάρη στην υιοθέτησή του από τους λάτρεις της τέχνης της Gen Z.
Σε πλατφόρμες όπως το TikTok και το Instagram, βίντεο αφιερωμένα στα έργα του Rothko συγκεντρώνουν εκατοντάδες χιλιάδες προβολές. Δημιουργός έχει αρχίσει να συνθέτει εμφανίσεις εμπνευσμένες από συγκεκριμένους πίνακες, ενώ άλλος αντιστοιχίζει τα έργα σε τύπους προσωπικότητας – χαρακτηρίζοντας το Untitled (Yellow and Blue) ως ιδανικό για «κάποιον που ξυπνάει νωρίς, πίνει νερό με εσπεριδοειδή και έχει τη ζωή του σε τάξη – ή τουλάχιστον έτσι φαίνεται». Αλλού, χρήστες συγκρίνουν τις ατμοσφαιρικές παλέτες του με τη μελαγχολική ομίχλη των Cocteau Twins, του dream pop συγκροτήματος που επίσης γνωρίζει αναβίωση στη νέα γενιά.
Όπως σχολίασε πρόσφατα ένας νεαρός δημιουργός: «Ιδέα για ραντεβού: εγώ, Rothko και κανείς να μη λέει “θα μπορούσα να τα κάνω αυτά”». Το ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί ο Rothko αγγίζει τόσο έντονα το κοινό της Gen Z; Ίσως επειδή η εποχή τους χαρακτηρίζεται από αδιάκοπα οπτικά ερεθίσματα και διαρκή αβεβαιότητα λόγω παγκόσμιων γεγονότων. Οι πίνακές του, ακόμη και μέσα σε ένα feed κοινωνικών δικτύων, λειτουργούν ως αισθητικό καταφύγιο από την υπερδιέγερση· οι στοχαστικές χρωματικές επιφάνειες και η αναζήτηση βάθους στην απλότητα προσφέρουν μια αντίδοτη εμπειρία.
Η εμπειρία της Rothko Chapel στο Χιούστον
Στο Χιούστον, του Τέξας, βρίσκεται το Rothko Chapel. Η αίθουσα αυτή δημιουργήθηκε το 1964 μετά από ανάθεση των Γάλλων καθολικών John και Dominique de Menil. Πρόκειται για έναν οκταγωνικό χώρο χωρίς παράθυρα, όπου εκτίθενται 14 μεγάλων διαστάσεων πίνακες. Δεν υπάρχει αλλού να πας· δεν μπορείς απλώς να ρίξεις μια ματιά ή να βγάλεις φωτογραφία και να φύγεις. Ο χώρος σε καλεί σιωπηλά να παραμείνεις και να βιώσεις βαθιά την τέχνη του Rothko.
Όπως εξηγεί η υπεύθυνη επισκεπτών της Chapel, Carolyn King, «όταν μένουμε με το τίποτα, μπορούμε να καθίσουμε με το μυστήριο, τη σύγχυση και τη δυσφορία· μπορούμε να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να προκληθεί από το υπερβατικό». Η King παρατηρεί ότι οι επισκέπτες διαφέρουν πολύ: «Βλέπω κάποιους να μπαίνουν, να γυρίζουν και να φεύγουν – δεν είναι έτοιμοι για αυτή τη σύγκρουση. Όμως υπάρχει μια ομάδα νέων που έρχονται γεμάτοι περιέργεια· καταλαβαίνουν πως χρειάζονται κάτι τέτοιο. Είναι πρόθυμοι να εξετάσουν τόσο τα έργα όσο και τον εαυτό τους».
Ψηφιακή επαφή με την τέχνη του Rothko
Ο ίδιος ο Rothko είχε δηλώσει χαρακτηριστικά: «Ένας πίνακας δεν είναι απεικόνιση μιας εμπειρίας· είναι εμπειρία». Σήμερα όμως τα έργα του συχνά προσεγγίζονται πρώτα μέσω ψηφιακών μέσων, χωρίς τις υφές, τις διαστρωματώσεις χρώματος και τις λεπτές πινελιές που μεταδίδουν συναίσθημα από κοντά – δύσκολα μπορεί κανείς να πει αν ο ίδιος θα ήταν ικανοποιημένος με αυτή την πρώτη επαφή.
Η Natalia Sidlina, επιμελήτρια διεθνούς τέχνης στην Tate Modern, όπου φιλοξενούνται σήμερα τα Seagram Murals – εννέα κυρίως βαθυκόκκινα και καφέ έργα που δημιουργήθηκαν το 1958 – θεωρεί ότι η διάδοση της τέχνης στις ψηφιακές πλατφόρμες είναι τελικά θετική για την πολιτιστική επαφή, ειδικά όταν προκαλεί κάποιους να δουν τα έργα δια ζώσης. Πιστεύει πως πιθανότατα ο Rothko θα συμμεριζόταν αυτή την άποψη.
«Ο Rothko σπάνια σχολίαζε τα έργα του ή έλεγε στους ανθρώπους τι πρέπει να δουν ή να νιώσουν», εξηγεί. «Θεωρώ ότι θα τον ενδιέφερε να παρακολουθήσει πώς η επόμενη γενιά προσεγγίζει τη δουλειά του, σε όποια πλατφόρμα ή μορφή κι αν γίνεται αυτό, απολαμβάνοντας την εμπειρία χωρίς επιβολή συγκεκριμένης αφήγησης». Προσθέτει: «Το γεγονός ότι σπάνια καθοδηγούσε το συναίσθημα των θεατών ταιριάζει πολύ στη σημερινή εποχή, όπου οι νέοι δεν θέλουν οδηγίες για το πώς πρέπει να νιώσουν».
Εκθέσεις στη Φλωρεντία & αναγέννηση μέσω social media
Ταυτόχρονα με τον διαδικτυακό ενθουσιασμό, τα έργα του Rothko εκτίθενται αυτόν τον καιρό σε τρεις σημαντικούς χώρους της Φλωρεντίας: στη Biblioteca Medicea Laurenziana, στο Palazzo Strozzi και στο Museo di San Marco. Στο τελευταίο παρουσιάζονται μαζί με πίνακες του πρωτοαναγεννησιακού Fra Angelico, σε μια ανιστορική συνομιλία που επιμελήθηκαν ο γιος του Rothko, Christopher, και η Elena Geuna. Η άνθηση στα social media μόνο θετική μπορεί να είναι για τις εκθέσεις – ήδη τα σχετικά βίντεο έχουν συγκεντρώσει τεράστιο ενδιαφέρον.
Υπάρχει ειρωνεία αλλά και ομορφιά στην αναβίωση αυτή: ένας καλλιτέχνης που κατά καιρούς θεωρήθηκε δυσπρόσιτος ή ρηχός βρίσκει ίσως τη βαθύτερη απήχησή του σε μια γενιά πολύ μακριά από τη δική του.
