Κάθε Σεπτέμβριο, η Ισπανία τιμά μία από τις πιο συμβολικές στιγμές της μετάβασης στη δημοκρατία. Φέτος συμπληρώνονται 45 χρόνια από τη μέρα που μια πτήση της Iberia από τη Νέα Υόρκη προσγειώθηκε στη Μαδρίτη, με τον πιλότο να ανακοινώνει στους έκπληκτους επιβάτες πως ταξίδεψαν μαζί με έναν από τους διασημότερους εξόριστους της χώρας: τη Guernica του Πάμπλο Πικάσο. Μετά από περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες έκθεσης στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (MoMA) της Νέας Υόρκης, ο πίνακας επέστρεψε τελικά στην πατρίδα του, όπως επιθυμούσε ο ίδιος ο Πικάσο, μετά το τέλος της δικτατορίας του Φράνκο.
Το πιο διάσημο έργο του Πάμπλο Πικάσο, που αποτύπωσε τις φρικαλεότητες που υπέστησαν άμαχοι κατά τον βομβαρδισμό της βασκικής πόλης Γκερνίκα στον ισπανικό εμφύλιο, αποτέλεσε μια κραυγή για ειρήνη. «Αν επικρατήσει η παγκόσμια ειρήνη, ο πόλεμος που ζωγράφισα θα ανήκει στο παρελθόν», είχε πει ο Πικάσο στον φίλο του και αρχιτέκτονα του περιπτέρου της Ισπανικής Δημοκρατίας στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού το 1937, Ζοζέπ Λουίς Σερτ.
Σε μια εποχή που η Μέση Ανατολή και η Ευρώπη σπαράσσονται ξανά από πολέμους, η Guernica παραμένει επίκαιρη όσο ποτέ και έχει καθιερωθεί ως διεθνές σύμβολο των φρικαλεοτήτων των αεροπορικών βομβαρδισμών. Ωστόσο, στην Ισπανία, το αριστούργημα αυτό έχει μετατραπεί σε αφορμή για μικροπολιτικές αντιπαραθέσεις.
Διαμάχη για τη μεταφορά στη Χώρα των Βάσκων
Ο πρόεδρος της Χώρας των Βάσκων, Ιμανόλ Πραντάλες, προερχόμενος από το συντηρητικό Εθνικιστικό Κόμμα των Βάσκων (PNV), ζήτησε να μεταφερθεί προσωρινά η Guernica από το μουσείο Reina Sofía της Μαδρίτης, όπου εκτίθεται αποκλειστικά από το 1992. Ο ίδιος υποστήριξε πως η έκθεσή της στο Μπιλμπάο, για πρώτη φορά, θα αποτελούσε «δικαίωση για τον βασκικό λαό».
Η κεντροαριστερή κυβέρνηση του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ απέρριψε το αίτημα επικαλούμενη λόγους συντήρησης, ενώ συντηρητικοί πολιτικοί εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία για να επιτεθούν στον βασκικό εθνικισμό. Το PNV φιλοδοξεί να παρουσιάσει τη Guernica στο Μουσείο Guggenheim του Μπιλμπάο το επόμενο έτος, στο πλαίσιο ειδικής έκθεσης για τα 90 χρόνια από τον βομβαρδισμό της Γκερνίκα.
Εμπνευσμένος από τις εφημερίδες που κατέγραφαν τον μαζικό βομβαρδισμό αμάχων από τη Luftwaffe και τα στρατεύματα του Φράνκο, ο Πικάσο δημιούργησε τη Guernica μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν μήνα στο Παρίσι το 1937. Την περίοδο εκείνη, ο πίνακας αποτέλεσε ισχυρό πολιτικό εργαλείο: ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη για να ενισχύσει τον αγώνα κατά του φασισμού και να συγκεντρώσει πόρους για τους δημοκρατικούς της Ισπανίας.
Το έργο έφτασε στις ΗΠΑ το 1939 και γρήγορα έγινε σημείο αναφοράς ενάντια στις θηριωδίες του πολέμου και υπέρ της ειρήνης. Αντίγραφο ταπισερί εξακολουθεί να κοσμεί την είσοδο του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη.
Η διαδρομή και οι προκλήσεις διατήρησης
Κατά τη δεκαετία του 1950, η Guernica ταξίδευε συνεχώς σε διεθνείς εκθέσεις –από το Μιλάνο έως το Βερολίνο και από τη Στοκχόλμη έως το Σάο Πάολο, τη Φιλαδέλφεια και το Σικάγο– γεγονός που προκάλεσε φθορές όπως αποχρωματισμούς και ρωγμές. Η συντήρηση του έργου αναδείχθηκε ως μείζον ζήτημα όταν επέστρεψε τελικά στην Ισπανία το 1981.
Οι κίνδυνοι για την ακεραιότητα της Guernica δεν ήταν μόνο τεχνικοί αλλά και πολιτικοί. Όταν την είδα για πρώτη φορά ως παιδί σε σχολική εκδρομή στο Casón del Buen Retiro –παράρτημα του Μουσείου Prado– βρισκόταν πίσω από αλεξίσφαιρο γυαλί και υπό χαμηλό φωτισμό. Η δημοκρατία στην Ισπανία ήταν τότε εύθραυστη, με δεκάδες τρομοκρατικές επιθέσεις κάθε χρόνο, ενώ τον πίνακα φρουρούσαν ένοπλοι αστυνομικοί.
Σήμερα η εικόνα έχει αλλάξει: πρόσφατα είδα τον πίνακα να εκτίθεται σε ανοικτό και φωτεινό χώρο στο Reina Sofía χωρίς εμφανή εμπόδια. Οι επισκέπτες μπορούν πλέον να φωτογραφίζουν τη Guernica – κάτι που δεν επιτρεπόταν μέχρι το 2023. Ίσως αυτή η αλλαγή αντανακλά έναν πιο ανοιχτό και χαλαρό κόσμο.
Η παγκόσμια απήχηση και το μήνυμα της Guernica
Η Guernica αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα αυστηρό υπενθύμισμα των δεινών του πολέμου σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι, κατά την επίσκεψή του στη Μαδρίτη τον Νοέμβριο, επισκέφθηκε τον πίνακα μαζί με τον Σάντσεθ μετά από σχετική αναφορά σε ομιλία του.
Η δύναμη της Guernica πηγάζει από την καθολικότητά της, ξεπερνώντας ακόμη και το συγκεκριμένο μακελειό που ενέπνευσε τον Πικάσο. Θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί φόρος τιμής στον ελεύθερο Τύπο, αφού τόσο η υφή όσο και τα ασπρόμαυρα χρώματα παραπέμπουν στις εφημερίδες απ’ όπου αντλούσε τις πληροφορίες ο καλλιτέχνης. Για πολλά χρόνια στο MoMA η περιγραφή του έργου δεν ανέφερε καν τον βομβαρδισμό του 1937· τόνιζε μόνο ότι πρόκειται για έργο ενάντια στον πόλεμο και τη βαρβαρότητα.
Το μήνυμα της Guernica είναι παγκόσμιο αλλά συνδέεται άρρηκτα με τη μνήμη της σκληρότητας που βίωσε η μικρή πόλη Γκερνίκα στις 26 Απριλίου 1937. Αυτή η ιδιαιτερότητα αναδεικνύεται πλέον στην παρουσίαση του πίνακα, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη διαχρονική ισχύ του.
Το μέλλον της Guernica ως πολιτιστική κληρονομιά
Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο υπουργός Πολιτισμού της Ισπανίας Έρνεστ Ουρτασούν, μέλος του αριστερού κυβερνητικού εταίρου Sumar, δήλωσε ότι κατανοεί «το συναίσθημα» πίσω από το αίτημα του προέδρου των Βάσκων αλλά τόνισε την υποχρέωσή του «να διαφυλάξει» ένα ανεκτίμητο κομμάτι πολιτιστικής κληρονομιάς, επικαλούμενος τους ειδικούς συντήρησης που αποτρέπουν κάθε νέα μεταφορά. «Για να γιορτάσουμε τα 90 χρόνια από τη Γκερνίκα πρέπει να διασφαλίσουμε πως αυτό το έργο θα μπορέσει να γιορτάσει άλλα τόσα», ανέφερε χαρακτηριστικά.
