Στο γραφείο του, γεμάτο βιβλία, ο Βαγγέλης Σακκάτος παρατηρεί τις εικόνες των ανδρών που στέκονται μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από τα παιδικά του χρόνια. «Ο ηρωισμός τους ήταν μυθικός», λέει ο βετεράνος αριστερός, κοιτώντας με θυμό και δέος τις φωτογραφίες που κυριαρχούν στον ελληνικό Τύπο τις τελευταίες ημέρες. «Τα χρόνια πέρασαν, αλλά δεν το ξέχασα ποτέ».
Στα 96 του, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «βάλει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που θεωρείται από τα χειρότερα εγκλήματα της ναζιστικής κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν με πολυβόλα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, λίγα μόλις μέτρα από το διαμέρισμά του, σκοτώθηκαν ως αντίποινα για τη δολοφονία ενός Γερμανού στρατηγού από αντάρτες λίγες μέρες νωρίτερα.
Ο Βαγγέλης Σακκάτος ήταν παιδί κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής στην Αθήνα, από το 1941 έως το 1944. Οι φωτογραφίες απεικονίζουν τους άνδρες να βαδίζουν προς το σκοπευτήριο, με το κεφάλι ψηλά και βλέμμα αποφασισμένο προς την κάμερα. Σύμφωνα με τη μαρτυρία, οδηγήθηκαν στον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια σε μια ύστατη πράξη αντίστασης.
«Αυτό ακούμε πάντα», λέει ο Σακκάτος, που για χρόνια διεκδικούσε μαζί με άλλους αριστερούς την ανέγερση μνημείου στη μνήμη τους. «Και τώρα βλέπουμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας».
Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν στο eBay από τον Tim de Craene, Βέλγο συλλέκτη που ειδικεύεται σε αναμνηστικά του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχαν τέτοιες εικόνες.
Η αποκάλυψη των ιστορικών φωτογραφιών
Ένα μνημείο στη μνήμη των νεκρών υπάρχει σήμερα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής. Ελλείψει φωτογραφικών τεκμηρίων, οι μαρτυρίες για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών βασίζονταν στα χειρόγραφα σημειώματα που είχαν πετάξει μέσα από τα φορτηγά καθώς μεταφέρονταν στον θάνατο από το Μπλοκ 15, το διαβόητο στρατόπεδο στο Χαϊδάρι όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.
Την Παρασκευή, ύστερα από έντονες αντιδράσεις για την εμφάνιση των φωτογραφιών, το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον De Craene για την αγορά των φωτογραφιών και εκείνος τις απέσυρε από την πώληση. Τα ντοκουμέντα, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον Hermann Heuer, αξιωματικό της Βέρμαχτ, χαρακτηρίστηκαν ως «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας».
Οι φωτογραφίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου απαθανατίζουν τις τελευταίες στιγμές των 200 Ελλήνων πριν εκτελεστούν από ναζιστικό απόσπασμα.
Η διαχρονική επίδραση στη συλλογική μνήμη
Ελάχιστα γεγονότα στην συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέστη πάνω από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν τόσο μεγάλη βαρύτητα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς – αποκορύφωμα της κομμουνιστικής αντιστασιακής δράσης – ενέπνευσαν κορυφαίους Έλληνες καλλιτέχνες: ποιητές, τραγουδοποιούς, ζωγράφους και σκηνοθέτες έχουν αντλήσει έμπνευση από αυτό το συγκλονιστικό επεισόδιο.
«Άλλο να ακούς για το θάρρος τους και άλλο να το βλέπεις», λέει ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που ξεναγεί επισκέπτες στο σκοπευτήριο και το μουσείο εθνικής αντίστασης στην Καισαριανή. «Τώρα ξέρουμε πως στάθηκαν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με υπερηφάνεια, αλλά σηκώνοντας τη γροθιά τους. Την προηγούμενη νύχτα είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβήθηκαν ό,τι επρόκειτο να συμβεί – το θεώρησαν τιμή».
Οι εκτελέσεις έγιναν λίγους μήνες πριν οι ηττημένες δυνάμεις του Χίτλερ αρχίσουν να αποχωρούν από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944, πάνω από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα μετά τη γενική εισβολή του Μουσολίνι από την Αλβανία.
Ο Heuer, που υπηρετούσε στη χώρα από το 1943, πιθανότατα ανήκε σε μονάδα του υπουργείου διαφώτισης και προπαγάνδας του Γκέμπελς με αποστολή την καταγραφή της καθημερινότητας στις κατεχόμενες περιοχές. «Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να δούμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από τα μάτια του κατακτητή», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.
