Η Καθαρά Δευτέρα είναι μια από τις πιο ζωντανές γιορτές της ελληνικής παράδοσης. Συνδέει τη θρησκευτική πίστη με τα έθιμα, τη γεύση με τη συντροφιά, και τη μνήμη με τη χαρά της άνοιξης. Από το πέταγμα του χαρταετού μέχρι τα τοπικά σατυρικά δρώμενα, η ημέρα αυτή φέρνει στο προσκήνιο τόσο την ιστορία όσο και την εξελισσόμενη καθημερινότητά μας, κάνοντας την Καθαρά Δευτέρα μία γιορτή που δεν ξεχνιέται ποτέ.
Καθαρά Δευτέρα: Πότε καθιερώθηκε στην Ελλάδα;
Δεν έχουμε ακριβή ημερομηνία για την εποχή που η Καθαρά Δευτέρα καθιερώθηκε στη χώρα μας. Από τη στιγμή που η ημέρα είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Ορθοδοξία, είναι σχεδόν δεδομένο ότι η εξάπλωση της θρησκείας στην Ελλάδα έφερε μαζί της και την Καθαρά Δευτέρα. «Πέφτει» κάθε χρόνο 48 μέρες πριν το Πάσχα και σηματοδοτεί την έναρξη της Σαρακοστής, μίας περιόδου νηστείας μέσω της οποίας «καθαρίζεται» το σώμα και το πνεύμα, εξ ου και το όνομα «Καθαρά Δευτέρα».
Έθιμο #1: Του Κουτρούλη ο γάμος στη Μεθώνη
Ένα από τα πιο παλιά έθιμα που διατηρούνται ακόμα ζωντανά συμβαίνει στη Μεθώνη. Κάθε χρόνο την Καθαρά Δευτέρα πραγματοποιείται στην κωμόπολη της Μεσσηνίας «του Κουτρούλη ο γάμος». Το έθιμο έχει τις ρίζες του στον 14ο αιώνα και βασίζεται σε πραγματικό γεγονός. Σε λίγες μέρες θα γίνει για ακόμα μία φορά ο γάμος του Κουτρούλη στην πλατεία της Μεθώνης. Όπως έχει επικρατήσει, ο γάμος πραγματοποιείται μεταξύ του γαμπρού και ενός άντρα που είναι μεταμφιεσμένος σε νύφη.
Έθιμο #2: Μπουρανί στον Τύρναβο
Ένα πιο τολμηρό έθιμο αναβιώνει κάθε χρόνο στον Τύρναβο, ανήμερα της Καθαράς Δευτέρας. «Μπουρανί» είναι το όνομα της παραδοσιακής σούπας που ετοιμάζεται εκείνη τη μέρα, αλλά το… κυρίως πιάτο της ημέρας είναι οι εορτασμοί του φαλλού που στήνονται στην πόλη. Το έθιμο φαίνεται πως έχει Διονυσιακές καταβολές, αλλά στη σύγχρονη εκδοχή του γιορτάζεται από τα τέλη του 19ου αιώνα.
Έθιμο #3: Αλευρομουτζουρώματα στο Γαλαξίδι
Στη Στερεά Ελλάδα, ένα από τα πιο διάσημα έθιμα της Καθαράς Δευτέρας εντοπίζεται στο Γαλαξίδι και αφορά στα αλευρομουτζουρώματα. Το καρναβάλι και η έναρξη της Σαρακοστής πάνε χέρι-χέρι σε πολλές περιοχές της χώρας και κάτι τέτοιο συμβαίνει και στο Γαλαξίδι, όπου κάθε Καθαρά Δευτέρα ξεσπά ένας αλευροπόλεμος, σε μία παράδοση που κρατά για περισσότερα από 200 χρόνια! Στους δρόμους της πόλης η διάθεση είναι ακόμα καρναβαλική και επικρατεί γιορτή, οπότε κανείς δεν λέει όχι στο να πασαλειφτεί με αλεύρι και χρώματα!
Έθιμο #4: Βλάχικος γάμος στη Θήβα
Ο Βλάχικος Γάμος της Θήβας, στη σύγχρονη μορφή του, έχει ιστορία περίπου 200 ετών. Περιέχει αρκετές Διονυσιακές επιρροές και έχει σατυρικό χαρακτήρα. Η προέλευσή του προηγείται του Χριστιανισμού, καθώς τις αρχές της άνοιξης οι ποιμένες πραγματοποιούσαν τελετές για τη βλάστηση και τη γονιμότητα της φύσης, με τραγούδια, χορούς και φαγοπότι. Περίπου το 1830, αυτή η παράσταση μεταφέρθηκε στη Θήβα, όπου κορυφώνεται κάθε Καθαρά Δευτέρα με έναν «γάμο». Εκεί ακούει κανείς σκωπτικό διάλογο με βλάχικη προφορά μεταξύ των «συμπεθέρων» του γαμπρού και της νύφης και βλέπει τον «χορό του πεθαμένου». Ο θάνατος και η ανάσταση είναι στενά συνδεδεμένοι τόσο στη λαϊκή παράδοση όσο και στον Χριστιανισμό.
Έθιμο #5: Ο χαρταετός και η ιστορία του
Πέρα από τα τοπικά έθιμα, υπάρχουν και αυτά που συναντάμε παντού την Καθαρά Δευτέρα: το σαρακοστιανό τραπέζι και το πέταγμα του χαρταετού. Οι πρώτοι χαρταετοί χρονολογούνται στον 5ο αιώνα π.Χ. στην Κίνα. Στην Ευρώπη φαίνεται πως ήρθαν τον 14ο αιώνα, χάρη στους μεγάλους εξερευνητές που ένωσαν τον ασιατικό με τον ευρωπαϊκό κόσμο. Ο συμβολισμός του χαρταετού θέλει την ανάταση της ανθρώπινης ψυχής. Παρότι προηγείται του Χριστιανισμού, η Ορθόδοξη πίστη υιοθετεί μια παρόμοια ερμηνεία για το πέταγμα χαρταετού την Καθαρά Δευτέρα.
Τα… νεότερα έθιμα της Καθαράς Δευτέρας
Οι παραδόσεις έχουν μεγάλη ιστορία και παραμένουν αναλλοίωτες για δεκαετίες. Σίγουρα όμως οι συνήθειες μας εξελίσσονται και ο φετινός εορτασμός δεν είναι ίδιος με εκείνον πριν πολλά χρόνια. Η λαγάνα, ο χαρταετός, τα νηστήσιμα φαγητά είναι ακόμα εδώ, αλλά πλέον προσεγγίζουμε την ημέρα με διαφορετικές προτεραιότητες: πηγαίνουμε σε πάρκα, λόφους και άλλους χώρους πρασίνου για να πετάξουμε χαρταετό, ενώ το πικνίκ στην εξοχή είναι λιγότερο συνηθισμένο και το τραπέζι γίνεται κυρίως στο σπίτι.
Οι διατροφικές συνήθειες έχουν επίσης αλλάξει και η νηστεία για 40+ μέρες είναι πλέον πιο εύκολη. Η vegan διατροφή, για παράδειγμα, έχει αυξήσει τις επιλογές νηστήσιμων φαγητών, τα οποία πλέον βρίσκουμε στο σαρακοστιανό τραπέζι. Μεγαλύτερη έμφαση δίνεται και στη βιωσιμότητα, που στην Καθαρά Δευτέρα μεταφράζεται σε λιγότερη σπατάλη και μείωση του food waste.
