Ο Γιάννης Παπαθεοδωρίδης είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται σήμερα πίσω από τη συνέχεια της οικογενειακής αυτής ιστορίας. Μεγάλωσε μέσα στον κόσμο των παπουτσιών και αποφάσισε να εξελίξει την οικογενειακή δραστηριότητα στην Καλαμάτα, δίνοντας έμφαση στον σχεδιασμό και στη δημιουργία προϊόντων με ελληνική ταυτότητα. Η οικογενειακή ιστορία της επιχείρησης ξεκινά από το 1941, όταν δημιουργήθηκε το πρώτο κατάστημα από τον παππού του.

Η αγάπη για το ποιοτικό υπόδημα οδήγησε στη δημιουργία μιας συλλογής που ξεπερνά τα όρια του κλασικού σανδαλιού. Στο Σανδάλια στη Στοά θα βρει κανείς δερμάτινα σανδάλια, καλοκαιρινά παπούτσια, ανατομικές επιλογές, γυναικεία και ανδρικά σχέδια, καθώς και τσάντες και αξεσουάρ που ολοκληρώνουν ένα άνετο και διαχρονικό στυλ.

Το σανδάλι παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά κομμάτια του ελληνικού καλοκαιριού, όμως η φιλοσοφία της επιχείρησης βασίζεται σε κάτι ευρύτερο: στη δημιουργία υποδημάτων που συνδυάζουν άνεση, σωστή εφαρμογή και αισθητική που αντέχει στον χρόνο.

Από το φυσικό κατάστημα στην Καλαμάτα μέχρι το ηλεκτρονικό τους κατάστημα, τα Σανδάλια στη Στοά συνεχίζουν μια πορεία που ενώνει την εμπειρία της οικογενειακής παράδοσης με μια πιο σύγχρονη προσέγγιση στο ελληνικό υπόδημα.

Σε μια εποχή όπου πολλοί αναζητούν προϊόντα με ιστορία και χαρακτήρα, η επιλογή ενός ελληνικού brand με προσωπική υπογραφή αποκτά ιδιαίτερη αξία. Γιατί πίσω από κάθε ζευγάρι παπούτσια υπάρχει πάντα μια ιστορία — και εδώ αυτή ξεκινά από μια οικογένεια που γνωρίζει τα παπούτσια εδώ και γενιές.

Η ομιλία επικεντρώνεται στον ρόλο της εκπαίδευσης ως βασικού παράγοντα για τη δημιουργία μιας κοινωνίας χωρίς αποκλεισμούς, θέτοντας ένα ουσιαστικό ερώτημα: το μεγαλύτερο εμπόδιο που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία βρίσκεται στην ίδια την αναπηρία ή στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία την αντιλαμβάνεται;

Μέσα από αυτή την οπτική, η συζήτηση μεταφέρεται από τους περιορισμούς στις δυνατότητες και αναδεικνύει τη σημασία της καλλιέργειας μιας συμπεριληπτικής νοοτροπίας ήδη από τα σχολικά χρόνια. Η εκπαίδευση παρουσιάζεται ως ένα σημαντικό εργαλείο για την καταπολέμηση στερεοτύπων και προκαταλήψεων, αλλά και για την ενίσχυση της αποδοχής και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης θα παρουσιαστούν παραδείγματα από την ελληνική και διεθνή εμπειρία, αναδεικνύοντας τη σημασία της εκπαίδευσης ως μοχλού κοινωνικής αλλαγής.

Όπως σημειώνει η Αθηνά Κρητικού, η συγκεκριμένη πρωτοβουλία αποτελεί συνέχεια της διαχρονικής προσπάθειας του Σ.Κ.Ε.Π. να προωθήσει την εκπαίδευση ως μέσο δημιουργίας ενεργών πολιτών με συμπεριληπτική αντίληψη.

Από το 2019 έως σήμερα, ο Σ.Κ.Ε.Π. προτείνει την καθιέρωση ενός καινοτόμου προγράμματος μη τυπικής εκπαίδευσης για την Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, με στόχο οι μαθητές και οι μαθήτριες να αναγνωρίζουν και να αποδομούν στερεότυπα, προκαταλήψεις και κοινωνικούς αποκλεισμούς.

Η εκπαιδευτική αυτή πρόταση έχει παρουσιαστεί στην έδρα της UNESCO στο Παρίσι (2019), στα Ηνωμένα Έθνη, στο πλαίσιο της 14ης Συνόδου της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία στη Νέα Υόρκη (2021), στο Υπουργείο Παιδείας στην Ελλάδα (2019 και 2024), καθώς και σε διεθνείς επιστημονικές διοργανώσεις στη Φλωρεντία και τη Γενεύη το 2026.

Η εκδήλωση πραγματοποιείται με την υποστήριξη της SEAJETS.

Πληροφορίες εκδήλωσης

Χώρος: Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού, Χώρα Τήνου
Ημερομηνία: Σάββατο 18 Ιουλίου 2026
Ώρα: 20:00
Είσοδος: Ελεύθερη
Επικοινωνία: info@itip.gr

Η φετινή διοργάνωση πραγματοποιείται υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση της Τζένης Αργυρίου για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά και αναζητά μέσα από τον χορό τρόπους έκφρασης σε μια περίοδο συνεχών αλλαγών. Το σώμα, η κίνηση και η δυνατότητα του ανθρώπου να προσαρμόζεται και να δημιουργεί αποτελούν βασικούς άξονες του φετινού προγράμματος.

Στην τελετή έναρξης παρευρέθηκαν εκπρόσωποι της πολιτείας, της τοπικής αυτοδιοίκησης, του πολιτικού κόσμου και πολιτιστικών φορέων. Την κυβέρνηση εκπροσώπησε η Γενική Γραμματέας Σύγχρονου Πολιτισμού, Ελένη Δουνδουλάκη.

Η πρώτη ημέρα του Φεστιβάλ ξεκίνησε με τα εγκαίνια της έκθεσης «Ζουζού Νικολούδη: Η Μεθοδολογία ως Πράξη» στο φουαγιέ του Μεγάρου Χορού. Ακολούθησε η παράσταση «He Who Falls» του Γάλλου δημιουργού Yoann Bourgeois, η οποία παρουσιάστηκε στην κεντρική σκηνή.

Στη φετινή διοργάνωση συμμετέχουν δώδεκα διεθνείς καλλιτέχνες, με πέντε από αυτούς να παρουσιάζονται για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Οι δημιουργοί έρχονται από χώρες όπως η Φινλανδία, η Βραζιλία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Σουηδία, το Πράσινο Ακρωτήρι, η Πορτογαλία, η Σλοβενία, η Ολλανδία, η Βενεζουέλα και η Ισπανία.

Παράλληλα, το Φεστιβάλ δίνει φέτος ιδιαίτερη βαρύτητα στην ελληνική χορογραφική δημιουργία, φιλοξενώντας δώδεκα Έλληνες δημιουργούς. Στο επίκεντρο βρίσκονται επίσης η συμπερίληψη και οι νέες συνεργασίες, όπως η σύμπραξη SYSTEMA – For the Greek Performing Arts με το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και το Εθνικό Θέατρο, με στόχο την ενίσχυση της παρουσίας Ελλήνων καλλιτεχνών στο εξωτερικό.

Μία από τις σημαντικές φετινές δράσεις είναι η επιστροφή του Φεστιβάλ στον αρχαιολογικό χώρο της Αρχαίας Μεσσήνης. Εκεί θα παρουσιαστεί παράσταση στο πλαίσιο της ενότητας «Χορός με την Κοινότητα», με τη συμμετοχή του κοινού να αποτελεί μέρος της εμπειρίας.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει ακόμη τις ενότητες «Χορός στην πόλη», με παραστάσεις σε δημόσιους χώρους της Καλαμάτας, «Χορός στην Οθόνη», «Συναντήσεις εκτός Σκηνής», καθώς και το «Χορός σε πόλεις της Πελοποννήσου», που φέρνει παραγωγές σε οκτώ διαφορετικές περιοχές της Πελοποννήσου.

Η ολοκλήρωση της φετινής διοργάνωσης θα γίνει με το Μπαλέτο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και το έργο του Γιώργου Κουμεντάκη «Τόσαις φοραίς τόσο κοντά να είμαι». Η παραγωγή βασίζεται σε τέσσερα ποιήματα του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, τα οποία μελοποιούνται στο ιδίωμα του αμανέ και παρουσιάζονται με ζωντανή μουσική. Τις χορογραφίες υπογράφουν οι Πατρίσια Απέργη, Ηλίας Χατζηγεωργίου και Εύα Γεωργιτσοπούλου.

Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ συνεχίζεται και η παρουσία εκθέσεων που αναδεικνύουν την ιστορία του σύγχρονου χορού. Η έκθεση «Ζουζού Νικολούδη: Η Μεθοδολογία ως Πράξη» πραγματοποιείται σε συνεργασία με το Μουσείο Μπενάκη και παρουσιάζει υλικό από το Αρχείο Ζουζούς Νικολούδη, το οποίο ανήκει στο Αρχείο Παραστατικών Τεχνών του μουσείου.

Την έκθεση επιμελείται η Ερατώ Κουτσουδάκη-Γερολύμπου, με επιστημονική συνεργασία της Στεριανής Τσιντζιλώνη και οργάνωση παραγωγής από τη Δέλτα Πι. Μέσα από το αρχειακό υλικό αναδεικνύεται η συμβολή της Ζουζούς Νικολούδη στην πορεία του ελληνικού χορού και η σύνδεση της κληρονομιάς της με τις σύγχρονες καλλιτεχνικές αναζητήσεις.

Αναρωτιέμαι, Ελένη, ποιες συνθήκες ευνοούν έναν άνθρωπο με δεξιότητες και ταλέντο να αποφασίσει ότι μπορεί να ζήσει από αυτό που αγαπά, χωρίς να το αντιμετωπίζει ως πάρεργο;

Η απάντηση είναι μέσα στην ερώτησή σου, Χρύσα. Η απόφαση, θα πω. Αν πάρεις την απόφαση, όλα τα υπόλοιπα είναι απλά θέμα χρόνου να συμβούν. Θα βρεις τον τρόπο να το κάνεις αληθινό.

Έτσι είναι. Ποια ήταν η διαδρομή σου μέχρι να φτάσεις εδώ; Ήσουν το παιδί ή η έφηβη που «έπιαναν τα χέρια της» και αναζητούσε διαρκώς τρόπους να εκφράζεται; Ξέρω, λόγω της κοινής μας καταγωγής, ότι είχες πάντα μια ιδιαίτερη εικαστική ματιά.

Ναι, ήθελα από μικρή πάντα να φτιάχνω κάτι. Ζωγραφική, κατασκευές. Είχα ανακαλύψει από νωρίς ότι τα χέρια μου είναι ικανά να δημιουργούν κόσμους μαγικούς. Πριν φτάσω στο σήμερα και στα κοσμήματα, πέρασα από διάφορους σταθμούς, όμως ποτέ δεν άφησα το κομμάτι της δημιουργίας. Άλλαζα τα ρούχα μου, τα παπούτσια μου, ζωγράφιζα, έγραφα ποιήματα. Γενικά, η διέξοδός μου ήταν καλλιτεχνική.

Πιστεύεις ότι μια δημιουργός, όπως εσύ, έχει ανάγκη τα μεγάλα αστικά κέντρα για να προωθήσει τη δουλειά της; Θα μπορούσες να ζεις και να δημιουργείς σε μια μικρή πόλη ή σε ένα νησί;

Τα μεγάλα αστικά κέντρα δίνουν ευκαιρίες που μπορείς να αρπάξεις τη στιγμή: μια έκθεση, ένα μπαζάρ, μια συνάντηση για συνεργασία που, αν ζεις στην επαρχία, θα έπρεπε να δρομολογήσεις. Ίσως να έχεις και παραπάνω έξοδα κ.λπ. Εάν με ρωτάς, όντως μεγαλωμένη στην επαρχία, την αγαπώ άπειρα και πάντα θα επιστρέφω, αλλά ο «θόρυβος» της πόλης είναι έμπνευση, είναι έρωτας!

Από πού αντλείς την έμπνευσή σου; Και ποιο θα έλεγες ότι είναι το στοιχείο που κάνει τα κοσμήματά σου να ξεχωρίζουν;

Από τη ζωή, τα συναισθήματα, τις εικόνες, τα βιβλία, τις χαρές, τις λύπες. Από πειραματισμούς υλικών και τεχνικών, από συζητήσεις με φίλες που μου λένε τι έχουν φανταστεί. Εύχομαι να ξεχωρίζουν για το συναίσθημα, την ιστορία, τη στιγμή που κλείνουν μέσα τους και έτσι να γίνονται κομμάτι σου.

Θυμάσαι την πρώτη δημιουργία σου; Τι ήταν και τι σημαίνει για σένα σήμερα;

Ξεκίνησα αγοράζοντας δέρματα από το Μοναστηράκι με 50€. Με σιγουριά που δεν ξέρω από πού προήλθε, σκίζοντας και ράβοντας υφάσματα, δέρματα και κουμπιά, έφτιαξα δερμάτινα βραχιόλια. Ήταν το πρώτο σκίρτημα που ένιωσα και κάπως ήξερα ότι ήμουν στο σωστό σημείο.

Περιγράφεις τα κοσμήματά σου ως αντικείμενα «για να ζεις μαζί τους». Είναι μια φράση που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Τι σημαίνει για σένα και τι θέλεις να νιώθει ο άνθρωπος που φορά ένα κόσμημά σου;

Θέλω να φορά ο κόσμος τα κοσμήματα που αγοράζει, να μην μένουν κλεισμένα στα κουτιά τους για μια «καλή» στιγμή. Να ζουν, να αναπνέουν μαζί τους, να τα έχουν ορόσημο στις στιγμές τους καθημερινά. Να γίνουν το φυλαχτό τους!

Τι ωραία σκέψη. Έχεις μιλήσει πολλές φορές για τη σημασία του να «δίνουμε φωνή στις γυναίκες, δυναμώνοντας την κοινωνία μας». Σε μια εποχή που αυτή η φωνή εξακολουθεί συχνά να χρειάζεται αγώνα για να ακουστεί, πώς πιστεύεις ότι η τέχνη μπορεί να συμβάλει σε αυτή την προσπάθεια;

Δεν χρειάζεται συχνά αγώνας, χρειάζεται πάντα αγώνας για να ακουστεί! Παλεύουμε καθημερινά όλες μας για τα αυτονόητα. Η τέχνη, σε οποιαδήποτε μορφή της, πέρα από το ότι μας βοηθά να δούμε τον κόσμο αλλιώς, μας κάνει να ακούμε τον άλλο. Όταν μια γυναίκα αφηγείται την ιστορία της μέσα από την τέχνη, ανοίγει τον δρόμο για διάλογο, για ενσυναίσθηση, για κατανόηση. Εύχομαι στο μέλλον οι καλλιτεχνικές ευκαιρίες να είναι περισσότερες για τις γυναίκες. Το έχουμε ανάγκη.

Το έχουμε. Ποιο είναι το αγαπημένο σου υλικό και τι είναι αυτό που σε κάνει να επιστρέφεις ξανά και ξανά σε αυτό;

Το ασήμι είναι μαλακό, εύπλαστο και ικανό να δώσει σχήμα σε κάθε μου σκέψη και συναίσθημα.

Πώς θα περιέγραφες το παρόν σου; Και ποιο είναι το μέλλον που ονειρεύεσαι και διεκδικείς, τόσο ως δημιουργός όσο και ως άνθρωπος;

Κοπιάζω για να δημιουργώ καθημερινά έναν μικρόκοσμο που θα με αφήνει να είμαι ο εαυτός μου. Μέσα σε αυτόν υπάρχει τρέλα, προθεσμίες, υποχρεώσεις, διασκέδαση, αγάπη, απογοήτευση, γέλια, κλάματα, φωνές. Υπάρχει δηλαδή η ζωή που πάντα ονειρευόμουν. Ως δημιουργός, ονειρεύομαι να έχει τόση δουλειά το eshop μου, ώστε να μην αγχώνομαι για τα βασικά, και ως άνθρωπος να αφήνομαι στις στιγμές.

Αν σου δινόταν η ευκαιρία να σχεδιάσεις ένα κόσμημα για μια γυναίκα που θεωρείς μοναδική, ποια θα ήταν εκείνη και πώς θα ήταν το κόσμημα που θα δημιουργούσες ειδικά γι’ αυτήν;

Σχεδιάζω και δημιουργώ κοσμήματα για τις πιο ξεχωριστές γυναίκες. Για σένα, για μένα, για τις φίλες μου, τις μαμάδες, τις γιαγιάδες, τις θείες. Για όλες εμάς που γράφουμε καθημερινά την ιστορία μας.

Σε ευχαριστώ πολύ, Ελένη!

Κι εγώ. Καλό καλοκαίρι!

Στην αυλόπορτα του ιστορικού κτηρίου στην Πλάκα, όπου γυρίστηκαν πολλές σκηνές από την αγαπημένη ταινία «Η δε γυνή να φοβήται τον άνδρα», τοποθέτησε ένα λουλούδι και ένα σημείωμα που έγραφε: «Καλό παράδεισο κυρία Κοκοβίκου».

Η κίνηση αυτή αποτέλεσε έναν συμβολικό αποχαιρετισμό στην ηθοποιό που ταυτίστηκε με έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς ρόλους του ελληνικού κινηματογράφου, την Ελένη Κοκοβίκου.

Το νεοκλασικό σπίτι στην Πλάκα, με ιστορία που ξεκινά από τον 19ο αιώνα, παραμένει μέχρι σήμερα ένα σημείο αναφοράς για τους λάτρεις της παλιάς Αθήνας και του ελληνικού σινεμά, διατηρώντας τη σύνδεσή του με μια ταινία που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα.

«Η δε γυνή να φοβήται τον άνδρα», που κυκλοφόρησε το 1965 σε σενάριο και σκηνοθεσία του Γιώργου Τζαβέλλα και παραγωγή της Δαμασκηνός – Μιχαηλίδης, θεωρείται μία από τις σημαντικότερες ελληνικές κινηματογραφικές δημιουργίες. Οι διάλογοι, οι χαρακτήρες και οι ατάκες της εξακολουθούν να παραμένουν ζωντανά στη μνήμη του κοινού, ακόμη και δεκαετίες μετά την πρώτη προβολή της.

Η Draken Harald Hårfagre δεν είναι απλώς ένα σκηνικό ή μια συνηθισμένη ρέπλικα. Πρόκειται για ένα πλήρους κλίμακας, απόλυτα λειτουργικό πλοίο, κατασκευασμένο με παραδοσιακές τεχνικές των Βίκινγκς και υλικά της εποχής, με εντυπωσιακές διαστάσεις. Δεν είναι στατικό έκθεμα, αλλά έτοιμο για ταξίδια με πραγματικό πλήρωμα. Αυτή τη στιγμή, πλέει από τη Νορβηγία προς το Όσλο για την πρεμιέρα της «Οδύσσειας» στις 17 Ιουλίου, με τον CEO και διευθυντή αποστολής Emanuel Persson στο τιμόνι.

«Υπάρχει κάτι πάνω στο πλοίο που δεν μπορεί να αποδοθεί τεχνητά: το βάρος της βελανιδιάς, ο ήχος των σχοινιών, η κίνηση του πανιού, το πλήρωμα που εργάζεται μαζί στον αληθινό άνεμο και νερό», εξηγεί ο Persson. «Όταν βάζεις ένα πραγματικό πλοίο σε πραγματικές συνθήκες, προσδίδεις στην εικόνα μια διαφορετική αλήθεια».

Η Οδύσσεια στη μεγάλη οθόνη με αυθεντικότητα

Στην ταινία του Νόλαν, ο Ματ Ντέιμον υποδύεται τον Οδυσσέα, ο οποίος προσπαθεί να επιστρέψει στην Ιθάκη μετά τον Τρωικό Πόλεμο. Το κοπιώδες ταξίδι διαρκεί δέκα χρόνια γεμάτα κινδύνους: μάχες με Κύκλωπες, αντιστάσεις σε Σειρήνες και μονομαχίες με μάγισσες. Όπως γράφει ο Όμηρος στον 8ο αιώνα π.Χ.: «Είδε τις πόλεις πολλών ανθρώπων και γνώρισε τη σκέψη τους / Στη θάλασσα υπέφερε πολλά βάσανα στην καρδιά του / Προσπαθώντας να σώσει τη ζωή του και να επιστρέψει τους συντρόφους του».

Στη νέα κινηματογραφική Οδύσσεια, η Draken Harald Hårfagre αντικαθιστά ένα αρχαιοελληνικό πολεμικό πλοίο. Μπορεί να είναι αναχρονισμός, αφού η εποχή των Βίκινγκς απέχει δύο χιλιετίες από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού – όμως το ίδιο ισχύει και για τους σύγχρονους διαλόγους ή τις αμερικανικές προφορές των ηθοποιών. Πρόκειται για συνειδητή επιλογή του Νόλαν που προτιμά πάντα τα πρακτικά εφέ από τα CGI, αναζητώντας την υλική αυθεντικότητα ενός αληθινού καραβιού.

Όπως σχολιάζει η Zendaya, που υποδύεται τη θεά Αθηνά: «Ως ηθοποιός είναι πολυτέλεια να βρίσκεσαι σε τόσο αληθινό περιβάλλον. Δεν χρειάζεται να φανταστώ πως είμαι σε πλοίο – είμαι στο πλοίο. Είμαστε στη θάλασσα».

Το όνειρο πίσω από το πλοίο Draken

Η κατασκευή της Draken Harald Hårfagre ξεκίνησε το 2010 στη Νορβηγία από τον Sigurd Aase, έναν μεγιστάνα πετρελαίου και φυσικού αερίου που ήθελε να πραγματοποιήσει ένα παιδικό του όνειρο. Το σκάφος κατασκευάστηκε αποκλειστικά από βελανιδιά με την παραδοσιακή τεχνική overlapping-plank – γνώση που διατηρείται ζωντανή στη νορβηγική ναυπηγική παράδοση.

Μετά από μια δεκαετία εργασιών, το πλοίο ολοκληρώθηκε με μήκος πάνω από 35 μέτρα, πλάτος 8 μέτρα, 50 κουπιά και κατάρτι ύψους 24 μέτρων. Η πραγματική δοκιμασία όμως έγινε στη θάλασσα: «Μπορείς να μελετήσεις ένα πλοίο σε μουσείο», λέει ο Persson, «αλλά μόλις το βάλεις στα κύματα και τον καιρό, αρχίζει να σου κάνει ερωτήσεις που μόνο το ταξίδι μπορεί να απαντήσει».

Η Draken καθελκύστηκε το 2012 και πραγματοποίησε το πρώτο της υπερατλαντικό ταξίδι το 2016, αγκυροβολώντας στην Ισλανδία, τον Καναδά και τις ΗΠΑ. Αυτά τα ταξίδια χάρισαν στον Persson βαθιά γνώση της «τεχνολογίας ως ζωντανό σύστημα» – πως πλήρωμα και σκάφος πρέπει να συνεργάζονται αρμονικά για να διασχίσουν φουρτουνιασμένα νερά.

Από την εμπειρία στη μεγάλη οθόνη

Αυτή η ζωντανή τεχνογνωσία μεταφέρθηκε στην παραγωγή του Νόλαν: το πλήρωμα δίδαξε στους κινηματογραφιστές πώς κινείται το πλοίο στο νερό και πώς οι ναύτες χειρίζονται τα πανιά, τα σχοινιά και τα κουπιά του. «Το σημαντικότερο για εμάς ήταν να αντιμετωπιστεί η Draken ως πραγματικό σκάφος», τονίζει ο Persson. «Έχει χαρακτήρα, όρια και δυνάμεις – όταν τα σέβεσαι αυτά, αποκτάς κάτι πολύ ισχυρότερο από μια διακόσμηση».

Ο πρωταγωνιστικός ρόλος της Draken στην Οδύσσεια αποτελεί μόνο ένα ακόμη κεφάλαιο μιας ευρύτερης αποστολής βιωματικής αρχαιολογίας: ζωντανεύοντας το παρελθόν έξω από τα όρια ενός μουσείου. Μετά την άφιξή της στο Όσλο θα είναι ανοιχτή για το κοινό από τις 19 έως τις 31 Ιουλίου. Προγραμματίζονται επίσης νέα ταξίδια στα σκανδιναβικά και βορειοατλαντικά νερά – στόχος είναι να παραμείνει ενεργή στη θάλασσα.

Είτε με πανιά είτε μέσω της μεγάλης οθόνης, ο Persson ελπίζει ότι η Draken θα αποτελέσει «πύλη» για μια βαθύτερη κατανόηση των Βίκινγκς ως δεξιοτέχνες ναυπηγοί, τεχνίτες και εξερευνητές – όχι απλώς κατακτητές αλλά φορείς πολιτιστικών ανταλλαγών στον μεσαιωνικό κόσμο. Το ταξίδι με τέτοια σκάφη απαιτούσε τόλμη και ψυχική δύναμη σαν κι αυτή του ίδιου του Οδυσσέα.

«Η ταινία ίσως είναι η πρώτη φορά που εκατομμύρια άνθρωποι θα δουν τη Draken», λέει ο Persson. «Πίσω όμως από αυτή την εικόνα υπάρχει ένα πολύ μεγαλύτερο ταξίδι. Όταν σταθείς στο κατάστρωμά της καταλαβαίνεις αμέσως πως η διάσχιση της θάλασσας μ’ ένα βίκινγκ πλοίο δεν ήταν αφηρημένη ιδέα – ήταν κρύο, υγρό, επικίνδυνο, όμορφο και βαθιά ανθρώπινο».

Η σειρά, που βασίζεται χαλαρά σε μια παραδοσιακή ρωσική λαϊκή ιστορία, ανήκει στα πιο δημοφιλή προγράμματα όλων των εποχών στο YouTube. Ένα από τα επτάλεπτα επεισόδια της, με τίτλο «Recipe for Disaster», έχει συγκεντρώσει πάνω από 4,6 δισεκατομμύρια προβολές στην πλατφόρμα.

Παρά τη δημοτικότητά της, το «Masha and the Bear» έχει επικριθεί από κρατικό οργανισμό της Ουκρανίας και τον υπουργό Εξωτερικών της Εσθονίας, ως εργαλείο ρωσικής «ήπιας ισχύος». Με τη σειρά να ανανεώνεται πρόσφατα για το Netflix και να διατίθεται μέσω της ψηφιακής πλατφόρμας ITVX, ομάδα βουλευτών από τους Φιλελεύθερους Δημοκράτες, το Εργατικό Κόμμα, τους Συντηρητικούς, τους Πράσινους, το SNP και το Plaid Cymru απέστειλε επιστολή στην υπουργό Πολιτισμού, Lisa Nandy, ζητώντας την παρέμβασή της.

Την επιστολή επιμελήθηκε ο βουλευτής των Φιλελεύθερων Δημοκρατών Tom Gordon και την υπέγραψαν πάνω από 50 βουλευτές. Υποστηρίζουν ότι κάποιες από τις πράξεις της τετράχρονης Masha αποτελούν «περιεχόμενο προπαγάνδας» που «δεν είναι καν συγκαλυμμένο».

Επεισόδια με σοβιετική εικονογραφία και αντιδράσεις

Οι βουλευτές επικαλούνται επεισόδιο όπου η Masha εμφανίζεται με καπέλο πληρώματος άρματος μάχης και στολή σοβιετικής εποχής, καθώς και άλλο επεισόδιο όπου φορά καπέλο συνοριοφύλακα της ΕΣΣΔ – σύμβολο που συνδέεται ιστορικά με την μυστική αστυνομία NKVD. Όπως σημειώνουν, η NKVD ήταν «υπεύθυνη για μαζικές απελάσεις, εκτελέσεις και διώξεις δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων».

Ανάλογη εικονογραφία χρησιμοποιήθηκε και στον αγγλόφωνο λογαριασμό X του στούντιο παραγωγής Animaccord, που εδρεύει στην Κύπρο. Σε σχετική ανάρτηση αναφέρεται: «Μια πραγματική κοπέλα του στρατού με απόχη! Ποιος χαίρεται; Τώρα είμαι στον στρατό!».

Οι βουλευτές υποστηρίζουν πως τέτοιες εικόνες «κανονικοποιούν ενεργά τη σοβιετική στρατιωτική εικονογραφία σε παγκόσμιο κοινό μικρών παιδιών».

Στην επιστολή τους αναφέρουν: «Ζητούμε άμεση κυβερνητική παρέμβαση μετά την ανακοίνωση του Netflix για την απόκτηση δύο νέων κύκλων του ρωσικού κινουμένου σχεδίου ‘Masha and the Bear’ και την επέκταση της άδειας προβολής για τις υπάρχουσες σεζόν και τα spin-offs σε πάνω από 100 χώρες».

Ανησυχίες για τα παιδιά στη Βρετανία και διεθνώς

«Το συγκεκριμένο περιεχόμενο μεταδίδεται επίσης στο Ηνωμένο Βασίλειο μέσω ITVX. Τα βρετανικά παιδιά έχουν πρόσβαση τόσο μέσω μιας διεθνούς streaming πλατφόρμας όσο και ενός σημαντικού εγχώριου καναλιού – κάτι που θεωρούμε απαράδεκτο», συνεχίζουν οι βουλευτές. «Οι Βρετανοί γονείς δικαιούνται να περιμένουν ότι όσα προβάλλονται στα παιδιά τους από αδειοδοτημένες πλατφόρμες έχουν εξεταστεί κατάλληλα, ειδικά όταν υπάρχουν σοβαρές ανησυχίες για κρατική προπαγάνδα από συμμάχους μας».

Επικαλούνται επίσης δηλώσεις του ουκρανικού Κέντρου Αντιμετώπισης Παραπληροφόρησης – κρατικού φορέα – που χαρακτήρισε το ‘Masha and the Bear’ όχι απλώς ως κινούμενο σχέδιο αλλά ως «εργαλείο ρωσικής ήπιας ισχύος», επισημαίνοντας τη «γελοιοποίηση παραδόσεων άλλων λαών μέσα από τη συμπεριφορά της Masha» και τη «νομιμοποίηση σοβιετικών συμβόλων και μιλιταριστικών θεμάτων».

Η αντίδραση του Animaccord

Από την πλευρά του, το Animaccord, που παράγει τη σειρά, απορρίπτει κατηγορηματικά αυτές τις κατηγορίες, τονίζοντας πως πρόκειται για ιδιωτική επιχείρηση που δημιουργεί δημοφιλείς παιδικές σειρές χωρίς καμία κρατική χρηματοδότηση.

Η εκπρόσωπος του στούντιο, Melanie Bonvicino, δήλωσε: «Ο πελάτης μου απορρίπτει κατηγορηματικά τους ψευδείς και συκοφαντικούς ισχυρισμούς ότι το ‘Masha and the Bear’ συνδέεται με προπαγάνδα.»

Ο οίκος δημοπρασιών Sotheby’s είχε εκτιμήσει την τιμή πώλησης μεταξύ 800.000 και 1,2 εκατομμυρίων δολαρίων, ενώ το τελικό ποσό διαμορφώθηκε στα 857.600 δολάρια μετά από ανταγωνισμό πέντε πλειοδοτών. Ο αγοραστής απέκτησε επίσης το σπασμένο κομμάτι του διακόπτη, καθώς και το στυλό, και τα δύο από την προσωπική συλλογή του Όλντριν.

Ο Άρμστρονγκ και ο Όλντριν είχαν προσεδαφιστεί στην επιφάνεια της Σελήνης με την ιστορική αποστολή Apollo 11 τον Ιούλιο του 1969. Ετοιμάζονταν να ξεκουραστούν μετά τον πρώτο τους περίπατο στο φεγγάρι, όταν ο Όλντριν παρατήρησε έναν μικρό μαύρο διακόπτη στο πάτωμα της καμπίνας.

Όπως αναφέρει στην αυτοβιογραφία του «Magnificent Desolation» (2009): «Η καρδιά μου σκίρτησε… Ο διακόπτης είχε σπάσει από το κύκλωμα ενεργοποίησης του κινητήρα — το πιο κρίσιμο κύκλωμα για να δοθεί ρεύμα στον κινητήρα ανόδου που θα μας σήκωνε από τη Σελήνη».

Η σωτήρια λύση με ένα απλό στυλό

Σε επιστολή αυθεντικότητας που παρείχε ο οίκος Sotheby’s, ο Όλντριν σχολιάζει με χιούμορ: «Νομίζω ότι ο Νιλ έσπασε τον διακόπτη και ο Νιλ πιστεύει ότι εγώ τον έσπασα». Ωστόσο, στο βιβλίο του «No Dream Is Too High» (2016), αναλαμβάνει περισσότερο την ευθύνη: «Επειδή ο διακόπτης βρισκόταν στη δική μου πλευρά της κάψουλας, φαίνεται πως τον χτύπησα κατά λάθος με το βαρύ σακίδιο είτε καθώς ετοιμαζόμουν να βγω έξω είτε όταν επιστρέψαμε μετά τον περίπατο».

Όπως εξηγεί στην ίδια επιστολή: «Αυτό που είχε σημασία ήταν να βρούμε τρόπο να λύσουμε το πρόβλημα ώστε να μπορέσουμε να φύγουμε από τη Σελήνη και να επιστρέψουμε στη Γη». Οι αστροναύτες ενημέρωσαν το Κέντρο Ελέγχου Αποστολής, το οποίο προσπάθησε να διοχετεύσει αλλού το ρεύμα. Μέχρι το πρωί όμως, το Χιούστον ενημέρωσε ότι αυτό δεν ήταν εφικτό: «Δεν υπάρχει τρόπος να διοχετευτεί αλλού η ενέργεια».

Ο Όλντριν θυμάται: «Σκέφτηκα ότι αν έβρισκα κάτι μέσα στο σεληνάκατο για να πιέσω στον διακόπτη ίσως λειτουργούσε. Επειδή όμως ήταν ηλεκτρικό, αποφάσισα να μην βάλω το δάχτυλό μου ή κάποιο αντικείμενο με μεταλλική άκρη».

Ξαφνικά θυμήθηκε ένα μαύρο μαρκαδοράκι που είχε πάρει ως μέρος του προσωπικού του εξοπλισμού – μια σειρά αντικειμένων που επιτρέπονταν σε κάθε αστροναύτη. «Δεν ήταν στη λίστα των επίσημων αντικειμένων», γράφει στο βιβλίο του, «αλλά εκείνη τη στιγμή είχα αυτό το στυλό στην τσέπη του ώμου της στολής μου».

«Πίεσα προσεκτικά τη μύτη του μαρκαδόρου πάνω στον διακόπτη. Για αρκετή ώρα δεν ήθελα να απομακρύνω το στυλό, ελπίζοντας πως θα κρατήσει. Σιγά-σιγά χαλάρωσα την πίεση και σήκωσα τη μύτη.» Το μαρκαδοράκι λειτούργησε – ο διακόπτης κράτησε και οι αστροναύτες κατάφεραν τελικά να επιστρέψουν στη Γη!

Η κληρονομιά της αποστολής Apollo 11

Ο Όλντριν, σήμερα 96 ετών, είναι ένας από τους τέσσερις εν ζωή ανθρώπους που περπάτησαν στη Σελήνη κατά τις αποστολές Apollo στα τέλη της δεκαετίας του ’60 και στις αρχές του ’70. Ο Άρμστρονγκ, πρώτος άνθρωπος στο φεγγάρι, απεβίωσε το 2012.

Η Nasa σχεδιάζει νέα επανδρωμένη αποστολή στην επιφάνεια της Σελήνης ήδη από το 2028, ενώ τον Απρίλιο τέσσερις αστροναύτες πραγματοποίησαν περιστροφή γύρω από τη Σελήνη — πρώτη φορά μετά το 1972. Και η Κίνα έχει θέσει ως στόχο επανδρωμένη προσεδάφιση έως το 2030.

Ο Όλντριν έχει ταχθεί υπέρ της αποστολής αστροναυτών στον Άρη και της δημιουργίας βάσης εκεί. Το 2013 είχε γράψει στους New York Times: «Μια δεύτερη ‘κούρσα προς τη Σελήνη’ είναι αδιέξοδο… Κατά τη γνώμη μου οι πόροι των ΗΠΑ πρέπει να αξιοποιηθούν για την ανθρώπινη παρουσία στον Άρη».

«Ακόμα έχω εκείνον τον χαλασμένο διακόπτη από την Apollo 11 και το μαρκαδοράκι που μας βοήθησε να φύγουμε από τη Σελήνη», έγραψε ο Όλντριν το 2016. Την Τετάρτη, αυτό το μικρό αλλά ιστορικό στυλό πέρασε στα χέρια ενός νέου ιδιοκτήτη — έναντι ενός πραγματικά αστρονομικού ποσού.

Στη μελέτη συμμετείχαν 23 υγιείς άνδρες, ηλικίας περίπου 20 έως 25 ετών, με μέτρια εμπειρία στη γυμναστική. Χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες και εκτέθηκαν σε μία από τις εξής οσμές:

• υγροποιημένη μαύρη σοκολάτα με 90% κακάο,
• υγροποιημένη σοκολάτα γάλακτος με 60% κακάο,
• νερό, που χρησιμοποιήθηκε ως ομάδα ελέγχου.

«Γνωρίζουμε ότι η όσφρηση συνδέεται στενά με τα εγκεφαλικά δίκτυα που ρυθμίζουν την όρεξη και τα συναισθήματα. Ωστόσο, μέχρι σήμερα καμία μελέτη δεν είχε εξετάσει συστηματικά την αλληλεπίδραση μεταξύ της όσφρησης, της όρεξης και της πραγματικής απόδοσης στην προπόνηση με αντιστάσεις», εξήγησε ο ερευνητής.

Διαφορετικές μυρωδιές, διαφορετικές επιδράσεις

Οι συμμετέχοντες παρέμειναν νηστικοί για τουλάχιστον 10 ώρες πριν από την προπόνηση, η οποία περιλάμβανε ασκήσεις εκτάσεων ποδιών (legextensions). Η απόδοσή τους αξιολογήθηκε τόσο πριν όσο και κατά τη διάρκεια της άσκησης. Πριν από την έναρξη της προπόνησης οι ερευνητές κατέγραψαντο αίσθημα της πείνας, το αίσθημα κορεσμού, την επιθυμία για φαγητό και την πρόθεση των συμμετεχόντων να φάνε σύντομα. Κατά τη διάρκεια των σετ αξιολογούνταν μόνο η πείνα και η επιθυμία για φαγητό, έπειτα από έκθεση 30 δευτερολέπτων στη μυρωδιά που αντιστοιχούσε σε κάθε ομάδα. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι δύο τύποι σοκολάτας είχαν διαφορετική επίδραση.

Σε σύγκριση με το νερό και τη σοκολάτα γάλακτος, η μυρωδιά της μαύρης σοκολάταςμείωσε σταθερά το αίσθημα της πείνας, περιόρισε την επιθυμία και την πρόθεση για φαγητό και αύξησε το αίσθημα κορεσμού πριν από την προπόνηση. Με άλλα λόγια, η μαύρη σοκολάτα φάνηκε να καταστέλλει την όρεξη, μειώνοντας την πείνα και ενισχύοντας το αίσθημα πληρότητας.
Αντίθετα, όσοι μύρισαν σοκολάτα γάλακτος αξιολόγησαν τη μυρωδιά ως πιο ευχάριστη σε σχέση με τη μαύρη σοκολάτα και το νερό, χωρίς όμως να εμφανίσουν μεταβολές στην πείνα ή στην όρεξη.

Περισσότερες επαναλήψεις χωρίς μεγαλύτερη κόπωση

Η επίδραση των αρωμάτων όμως δεν περιορίστηκε στην όρεξη.«Η μυρωδιά μαύρης σοκολάτας 90% οδήγησε κατά μέσο όρο σε περίπου 18 επιπλέον επαναλήψεις στις εκτάσεις ποδιών, ενώ η σοκολάτα γάλακτος 60% πρόσθεσε περίπου εννέα επιπλέον επαναλήψεις σε σύγκριση με την ομάδα που εκτέθηκε μόνο στη μυρωδιά του νερού», ανέφερε ο δρ Naharudin.

Πώς η όσφρηση μπορεί να «ξεγελάσει» τον εγκέφαλο

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι μεταβολές αυτές σχετίζονται με τις εμπειρίες που αποκτούμε από την παιδική ηλικία.Οι γνώριμες μυρωδιές τροφίμων ενεργοποιούν προσδοκίες για το τι πρόκειται να ακολουθήσει μετά το φαγητό, μετατοπίζοντας τον οργανισμό από την αίσθηση της πείνας προς το αίσθημα του κορεσμού. «Η μυρωδιά της μαύρης σοκολάτας λειτουργεί ως ένα μαθημένο ερέθισμα που συνδέεται με μια πλούσια, πικρή και ιδιαίτερα χορταστική τροφή. Ουσιαστικά, οδηγεί τον οργανισμό σε μια κατάσταση προσδοκώμενου κορεσμού», εξήγησε ο ερευνητής. «Αντίθετα, η πιο γλυκιά μυρωδιά της σοκολάτας γάλακτος φαίνεται να λειτουργεί περισσότερο ως ένα ευχάριστο αισθητηριακό ερέθισμα, δημιουργώντας ένα πιο απολαυστικό περιβάλλον κατά την άσκηση, χωρίς όμως να μεταβάλλει ουσιαστικά τα βιολογικά σήματα της πείνας».

Τα ευρήματα δείχνουν ότι η απλή προσδοκία κατανάλωσης τροφής μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να προκαλέσει αντιδράσεις παρόμοιες με εκείνες που εμφανίζονται όταν τρώμε πραγματικά, ιδιαίτερα όταν ο οργανισμός βρίσκεται σε κατάσταση νηστείας. Οι μυρωδιές τροφίμων ενδέχεται να ενεργοποιούν από νωρίς τη διαδικασία της πέψης ή να προκαλούν ψυχολογικές και φυσιολογικές αλλαγές που προηγούνται ενός γεύματος.

Οι περιορισμοί της μελέτης

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι τα συμπεράσματα για τους μηχανισμούς δράσης παραμένουν υποθετικά, καθώς δεν μετρήθηκαν ορμόνες του αίματος ούτε εξετάστηκαν οι νευρωνικές οδοί που εμπλέκονται. Επιπλέον επισημαίνουν κάποιους ακόμη περιορισμούς όπως το γεγονός ότι ενδέχεται να υπήρχαν μικρές διαφορές στην ένταση της μυρωδιάς μεταξύ των δύο ειδών σοκολάτας, ενώ το νερό δεν είχε καθόλου οσμή, γεγονός που ίσως επέτρεψε σε ορισμένους συμμετέχοντες να αντιληφθούν ότι ανήκαν στην ομάδα ελέγχου. Καταλήγουν ότι αφενός απαιτούνται μεγαλύτερες και πιο αντιπροσωπευτικές μελέτες για να επιβεβαιωθούν τα ευρήματα και αφετέρου, οι ερευνητές θεωρούν ότι η σοκολάτα πιθανότατα δεν αποτελεί τη μοναδική τροφή που μπορεί να προκαλέσει τέτοιες αντιδράσεις.

«Δεν πιστεύουμε ότι η σοκολάτα είναι απολύτως μοναδική, αν και πρόκειται για ένα τρόφιμο που συνδέεται σχεδόν παγκοσμίως με την απόλαυση», καταλήγει ο δρ Naharudin. «Είναι πιθανό και άλλες τροφές που έχουμε συνδέσει με τον κορεσμό να έχουν παρόμοια επίδραση. Βασική προϋπόθεση είναι η μυρωδιά να είναι οικεία και ευχάριστη ή τουλάχιστον να μην προκαλεί αποστροφή, ώστε να ενεργοποιηθεί η ψυχολογική μεταβολή στην όρεξη που φαίνεται να συμβάλλει στη βελτίωση της απόδοσης».

Ποιοι εμφανίζουν συχνότερα τη νόσο;

Η ελκώδης κολίτιδα μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, όμως συχνότερα διαγιγνώσκεται μεταξύ 15 και 35 ετών. Ένα δεύτερο, μικρότερο, κύμα νέων περιστατικών παρατηρείται μετά την ηλικία των 60 ετών. Η νόσος προσβάλλει άνδρες και γυναίκες με παρόμοια συχνότητα.

Ποια συμπτώματα προκαλεί;

Τα συμπτώματα ποικίλλουν ανάλογα με την έκταση και τη βαρύτητα της φλεγμονής. Τα πιο συχνά είναι:

• επίμονη διάρροια
• αίμα ή βλέννα στα κόπρανα
• κοιλιακός πόνος και κράμπες
• επιτακτική ανάγκη για κένωση
• αίσθημα ατελούςκένωσης
• απώλεια βάρους
• έντονη κόπωση
• αναιμία.

Σε σοβαρές εξάρσεις μπορεί να εμφανιστούν πυρετός, αφυδάτωση και γενική καταβολή.

Πώς επηρεάζει την καθημερινότητα;

Για πολλούς ασθενείς, η ελκώδης κολίτιδα δεν περιορίζεται μόνο στα σωματικά συμπτώματα. Η ανάγκη για συχνές και επείγουσες επισκέψεις στην τουαλέτα, ο φόβος μιας νέας έξαρσης, η κόπωση και οι συχνές ιατρικές παρακολουθήσεις μπορεί να επηρεάσουν την εργασία, τις σπουδές, τις μετακινήσεις και την κοινωνική ζωή. Δεν είναι λίγοι οι ασθενείς που βιώνουν άγχος ή ψυχολογική επιβάρυνση, καθώς η νόσος είναι απρόβλεπτη και μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την καθημερινότητά τους.

Ποιες θεραπείες υπάρχουν σήμερα;

Η αντιμετώπιση της ελκώδους κολίτιδας έχει βελτιωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Ανάλογα με τη βαρύτητα της νόσου, οι ασθενείς μπορεί να λάβουν αμινοσαλικυλικά, κορτικοστεροειδή, ανοσοτροποποιητικά φάρμακα, βιολογικούς παράγοντες ή νεότερες στοχευμένες θεραπείες. Σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτείται χειρουργική επέμβαση. Παρά την πρόοδο, αρκετοί ασθενείς εξακολουθούν να μην επιτυγχάνουν πλήρη έλεγχο της νόσου, γεγονός που διατηρεί την ανάγκη για νέες θεραπευτικές επιλογές.

Ελπιδοφόρα αποτελέσματα από νέα θεραπεία

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα αποτελέσματα της μελέτης Φάσης 3 ATLAS-UC, η οποία αξιολόγησε το tulisokibart, ένα υπό διερεύνηση εξανθρωποποιημένομονοκλωνικό αντίσωμα που στοχεύει την κυτταροκίνηTL1A, έναν βασικό παράγοντα που συμμετέχει στη φλεγμονή. Η μελέτη, στην οποία συμμετείχαν ενήλικες με μέτρια έως σοβαρά ενεργή ελκώδη κολίτιδα, πέτυχε το κύριο καταληκτικό σημείο της, δηλαδή την κλινική ύφεση της νόσου στις 12 εβδομάδες. Παράλληλα, οι ερευνητές κατέγραψαν σημαντική βελτίωση στην ενδοσκοπική εικόνα του εντέρου, στην κλινική ανταπόκριση των ασθενών και στην επούλωση του βλεννογόνου, χωρίς να προκύψουν νέα ζητήματα ασφάλειας σε σχέση με όσα ήταν ήδη γνωστά.

Τι σημαίνουν τα νέα ευρήματα

Τα αποτελέσματα της μελέτης θεωρούνται ιδιαίτερα ενθαρρυντικά, καθώς ενισχύουν την προοπτική μιας ακόμη θεραπευτικής επιλογής για ασθενείς που εξακολουθούν να έχουν ενεργή νόσο παρά τις διαθέσιμες θεραπείες. Το tulisokibart παραμένει υπό διερεύνηση και θα πρέπει να ολοκληρωθούν οι διαδικασίες αξιολόγησης από τις αρμόδιες ρυθμιστικές αρχές πριν μπορέσει να ενταχθεί στην κλινική πράξη.