Η πιο κοινή αίσθηση λέει ότι βλέπεις τη ζωή έτσι όπως σταμάτησε περίπου δύο χιλιάδες χρόνια πριν. Έχει σημασία; Για εμάς τους junkies της ιστορίας έχει και παραέχει. Κάθε ιστορική περίοδος, λίγο ή πολύ, λειτουργεί ως ένα εργαστήριο σκέψης που διαπερνά όλο το φάσμα της ζωής. Αν καταλάβουμε πώς ζούσαν οι άνθρωποι πριν από εμάς, ίσως μας βοηθήσει να ζήσουμε κι εμείς καλύτερα. Βέβαια, αν έφερνα στο σήμερα έναν κάτοικο της Πομπηίας από το 79 μ.Χ. και του έλεγα ότι εκεί που ζούσε συρρέουν σήμερα τέσσερα εκατομμύρια επισκέπτες τον χρόνο, είναι πιθανό να μου απαντούσε κυνικά «για ποιο λόγο; Δεν κάναμε και τίποτα σπουδαίο». Σε ακούω, φίλε μου, Ρωμαίε. Θα είχες κι εσύ τα ζόρια σου ειδικά αν ήσουν φτωχός εργάτης, τεχνίτης, γυναίκα, απελεύθερος ή δούλος. Το τελευταίο πράγμα που θα σε απασχολούσε θα ήταν να γίνει το εκμαγείο σου έκθεμα για λευκούς, συνταξιούχους Αμερικάνους με καπελάκι MAGA. Εμείς πάλι, δεμένοι στο άρμα της προόδου, μη νομίζεις ότι λύσαμε τα πάντα.

Θα έρθει η ώρα που θα γίνουμε κι εμείς αρχαίοι. Έχοντας αφήσει ένα ισχυρό αναλογικό και ψηφιακό αποτύπωμα θα είναι εύκολο για την επιστημονική κοινότητα να αναπαραστήσει τη ζωή μας. Σε περίπτωση όμως που θαφτούμε κάτω από τις συνέπειες μιας τεράστιας καταστροφής και η ζωή δεν επανέλθει ποτέ στη μορφή που την γνωρίζουμε, συχνά, σκέφτομαι τους αρχαιολόγους του μέλλοντος (ή τους εξωγήινους) να σκάβουν για να αναδείξουν τη σημερινή Αθήνα. Σε ποιο συμπέρασμα θα καταλήξουν, όταν θα φέρνουν στο φως σειρές από lockers στα κάγκελα των εισόδων των πολυκατοικιών; Τι θα λένε για τη ζωή μας, όταν θα ανακαλύψουν τα ίχνη των παπουτσιών μας πάνω σε ατέλειωτες ουρές; Πώς θα τους φανεί η κουλτούρα μας, όταν θα ξεθάψουν άπειρες μηχανές καφέ; Και κυρίως πού θα κατατάξουν τον πολιτισμό μας, όταν θα ξύσουν τις επιφάνειες των τοίχων και θα διαβάσουν ένα σύνθημα που λέει “Stop genocide”;

Αν θέλετε μπορώ να το πάρω πάνω μου και να απαντήσω. Μην ανησυχείτε, θα ανταποκριθώ στις απαιτήσεις της κρίσιμης κατάστασης. Θα χρησιμοποιήσω τα πιο σύγχρονα ψηφιακά μέσα καταγραφής και αποθήκευσης και με μια ασυνήθιστη φυσικότητα θα πω τα παρακάτω: «Πλάσματα του μέλλοντος. Εκεί που εσείς βλέπετε την πρόοδο, εμείς βλέπαμε ένα συνεχές πεδίο ερειπίων, καταστροφών και χαμένων ζωών. Ζούσαμε ψηφιακά απομονωμένοι σ’ έναν κόσμο που, χρόνο με το χρόνο, άνθιζε όλο και λιγότερο. Αφήναμε τα παιδιά να χάνονται στηριζόμενοι στη λογική ότι ορισμένοι άνθρωποι περισσεύουν. Βάζαμε πάνω από τα κεφάλια μας φονιάδες. Πουλούσαμε τις ώρες μας για να φάμε και να πιούμε και γυρνούσαμε αποκαμωμένοι στα σπίτια μας λάμνοντας σε μια θάλασσα από λαμαρίνες. Τα σπίτια μας έφταναν ψηλά για να έχουμε την επιλογή να πέσουμε. Και τώρα εσείς που έχετε ένα πιο αναπτυγμένο σύστημα αισθήσεων, ελπίζουμε να έχετε αποδεχτεί την ελλειμματική μας φύση και να απολαμβάνετε την ομορφιά. Να έχετε ξεμπερδέψει, μια και καλή, με το άδικο και να αφήσετε χώρο για τους επόμενους».

Πώς σας φαίνεται;

Με αυτό το ερώτημα έκλεισε η συζήτησή μου με τον ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη. Μια συζήτηση που ξεκίνησε από την αξία της μελέτης της ιστορίας ως εργαλείου κατανόησης της πραγματικότητας και πέρασε από τις μεγάλες τομές που διαμόρφωσαν το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Άγγιξε, επίσης, ζητήματα, όπως η μεταπολεμική διαχείριση της μνήμης της Εθνικής Αντίστασης, η ατιμωρησία των δωσίλογων και η θεσμική σιωπή που για δεκαετίες σκέπασε ίσως το πιο μεγαλειώδες κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Όσο για την απάντηση στο τελευταίο ερώτημα της συνέντευξης, μπορούμε να τη βρούμε στη «μεγάλη επιστροφή» των 200 κομμουνιστών από το Σκοπευτήριο Καισαριανής. Η δύναμη αυτών των εικόνων είναι τεράστια. Οι άνθρωποι που φαίνονται σ’ αυτές συγκίνησαν βαθιά την ελληνική κοινωνία ακόμη και ογδόντα χρόνια μετά. Χαμογελαστοί και με το κεφάλι ψηλά μπροστά στο θάνατο, μας υπενθυμίζουν ότι όσο η ιστορία συνεχίζεται, όσο οι ιδέες ταξιδεύουν στις επόμενες γενιές, τόσο μεγαλώνει ο χώρος για τη δικαίωση αυτών που ονειρεύτηκαν τις όμορφες μέρες.

Κύριε Χαραλαμπίδη, γιατί είναι σημαντικό να μελετάμε την ιστορία;

Είναι σημαντικό να μελετάμε την ιστορία, γιατί μέσα από αυτήν —ιδιαίτερα τη σύγχρονη, με την οποία μπορεί να έχουμε και μια βιωματική επαφή, καθώς την έχουν ζήσει άνθρωποι που μπορεί να έχουμε γνωρίσει— μπορούμε να αποκτήσουμε τις αντιληπτικές ικανότητες που μας βοηθούν να καταλάβουμε πώς λειτουργεί ο κόσμος γύρω μας. Η μελέτη της ιστορίας είναι πάρα πολύ χρήσιμη, όχι μόνο για να μάθουμε τι έγινε στο παρελθόν, αλλά και για να καταλάβουμε το σήμερα. Η πραγματική ιστορία απέχει πάρα πολύ από εκείνη που μαθαίνουμε στο σχολείο. Δεν έχει να κάνει μόνο με ημερομηνίες, πρόσωπα και ονόματα. Έχει κυρίως να κάνει με το να καταλάβουμε με ποιον τρόπο οι άνθρωποι, στο παρελθόν, πήραν τις αποφάσεις που πήραν, συμπεριφέρθηκαν όπως συμπεριφέρθηκαν και έδρασαν σε πολύ κρίσιμα γεγονότα. Επομένως, η ιστορία είναι κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που μαθαίνουμε στο σχολείο και, αν μπούμε σε αυτή τη διαδικασία, αυτή η γνώση γίνεται πολύτιμη για να καταλάβουμε τι συμβαίνει σήμερα.

Κάτι σαν εργαστήριο πολιτικής σκέψης, δηλαδή.

Ναι, και πολιτικής σκέψης και κατανόησης της πραγματικότητας. Νομίζω ότι δύο είναι οι λέξεις-κλειδιά: η γνώση και η κατανόηση. Αυτές συνήθως πάνε μαζί. Οπότε αυτό είναι το κρίσιμο: να μπορέσουμε να αποκτήσουμε αυτή τη χρήσιμη γνώση, που θα μας βοηθήσει στο σήμερα.

Το πεδίο της έρευνάς σας, ιστορικά, είναι το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Κι αν θέλουμε να εστιάσουμε στην Ελλάδα, κάποια από τα σημαντικότερα γεγονότα είναι ο Μεσοπόλεμος και η δεκαετία του ’40. Έχετε πλούσια γνώση για το τι συνέβη στην Αθήνα κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Ποια περίοδος θεωρείτε ότι καθόρισε περισσότερο την εξέλιξη του ελληνικού κράτους;

Είναι δύο οι κορυφαίες περίοδοι. Η πρώτη έχει να κάνει με τις τεράστιες αλλαγές που έφερε η Μικρασιατική Καταστροφή, με την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων. Ας σκεφτούμε ότι σε μια χώρα με 5,5 εκατομμύρια κατοίκους ήρθαν 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, ότι η χώρα μετά το 1922 είναι πλέον μια άλλη χώρα. Έτσι, αυτό που λέμε εμείς οι ιστορικοί —ότι μετά την Επανάσταση του 1821 ιδρύθηκε το Νέο Ελληνικό Κράτος— μπορεί να συμπληρωθεί ως εξής: μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έχουμε ουσιαστικά την επανίδρυση του κράτους, γιατί είναι τελείως διαφορετικό από εκείνο του 1912, όταν ξεκίνησε η δεκαετία των πολέμων. Σίγουρα, η Μικρασιατική Καταστροφή αλλάζει πάρα πολλά πράγματα —πολιτικά, κοινωνικά, πολιτισμικά και γεωγραφικά— στη χώρα. Η δεύτερη κρίσιμη περίοδος, κυρίως για τις πολιτικές εξελίξεις, είναι η δεκαετία του ’40, κατά την οποία έχουμε πυκνά και καθοριστικά γεγονότα: τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και την Κατοχή, αμέσως μετά τα Δεκεμβριανά και, στη συνέχεια, τον καθεαυτό Εμφύλιο Πόλεμο. Επομένως, αν κάποιος ή κάποια ενδιαφέρεται να καταλάβει τις βαθιές αλλαγές και, κυρίως, το πώς διαμορφώθηκε το ελληνικό κράτος, θα πρέπει οπωσδήποτε να μελετήσει αυτές τις δύο περιόδους.

Η Αθήνα είναι ίσως η μοναδική ευρωπαϊκή πρωτεύουσα που δε διαθέτει Μουσείο Εθνικής Αντίστασης. Επίσης, στο βιβλίο σας “Οι δωσίλογοι” παρουσιάζετε, μεταξύ άλλων, μια σειρά από στοιχεία και γεγονότα σχετικά με την ατιμωρησία των συνεργατών των δυνάμεων κατοχής μετά την απελευθέρωση τον Οκτώβρη του 1944. Μία ακόμα παράξενη πραγματικότητα είναι ότι στη σύγχρονη Ελλάδα δε γιορτάζεται το τέλος του δεύτερου παγκόσμιου πόλεμου, αλλά η αρχή του. Συνδέονται, άραγε, όλα αυτά τα γεγονότα μεταξύ τους; Αν κάποιος ρωτήσει «γιατί», υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής στην απάντηση;

Ναι, υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής και έχει να κάνει με το πώς οικοδομήθηκε η μεταπολεμική Ελλάδα — ακόμη και με το ανθρώπινο υλικό από το οποίο συγκροτήθηκε. Τι εννοώ; Κομβικής σημασίας εδώ είναι τα Δεκεμβριανά και, βέβαια, ο Εμφύλιος. Στα Δεκεμβριανά, επειδή προηγούνται χρονικά, έχουμε μια καθοριστική ανατροπή: η μεγαλύτερη αντιστασιακή δύναμη, αυτή που κυριαρχούσε τόσο πολιτικά όσο και στρατιωτικά μετά τη λήξη της Κατοχής —δηλαδή το ΕΑΜ— βρέθηκε στην πλευρά των ηττημένων. Έτσι, το μεταπολεμικό κράτος των «Εθνικοφρόνων», όπως ονομαζόταν τότε για να διαχωρίζεται από τους κομμουνιστές, οι οποίοι θεωρούνταν ότι δεν ανήκαν στο ελληνικό έθνος, στελεχώθηκε και από αρκετούς ανθρώπους που είχαν συνεργαστεί με τους κατακτητές. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν κάθε λόγο να διαγράψουν το κατοχικό τους παρελθόν, καθώς επρόκειτο για ένα παρελθόν που δεν μπορούσε να μνημονεύεται δημόσια από όσους είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς.

Σωστά.    

Αυτός είναι ένας βασικός λόγος για τον οποίο η Ελλάδα είναι το μοναδικό κράτος που δεν έδρεψε τις αντιστασιακές του δάφνες, ώστε να μπορέσει να καταλάβει μια τιμητική θέση στη μεταπολεμική Ευρώπη. Μετά τη λήξη του Πολέμου, οι Γάλλοι, οι Βέλγοι, οι Ολλανδοί, ακόμη και οι Ιταλοί, αλλά και οι Αυστριακοί, προσπάθησαν να αναδείξουν την αντιστασιακή τους δράση. Εμείς, αντίθετα, τη «χώνουμε κάτω από το χαλί», γιατί σε αυτή την αντιστασιακή δράση η μεγαλύτερη οργάνωση ήταν το ΕΑΜ, δηλαδή οι ηττημένοι των Δεκεμβριανών και, αργότερα, οι ηττημένοι του Εμφυλίου. Αν σε αυτό προσθέσουμε και τις μακροχρόνιες διώξεις —δηλαδή το εμφυλιοπολεμικό καθεστώς που άρχισε να διαμορφώνεται αμέσως μετά τα Δεκεμβριανά και κατέρρευσε με την πτώση της Χούντας το 1974— βλέπουμε ότι για περίπου τριάντα χρόνια, με πολύ μικρά διαλείμματα, κυριάρχησε αυτή η σκληρή Δεξιά που προέκυψε μετά τα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο και η οποία επιδίωξε να διαγράψει αυτό το παρελθόν. Και αυτό για δύο λόγους: αφενός, επειδή ένα τμήμα της είχε στιγματιστεί από τη συνεργασία με τον Κατακτητή· αφετέρου, επειδή δεν μπορούσε να οικειοποιηθεί το αντιστασιακό κίνημα, καθώς αυτό ανήκε κυρίως στο ΕΑΜ. Έτσι επιβλήθηκε μια θεσμική σιωπή γύρω από τα ζητήματα αυτά. Γι’ αυτό δεν έχουμε Μουσείο Εθνικής Αντίστασης, καθώς το ίδιο το θέμα της Εθνικής Αντίστασης υπονομεύτηκε πλήρως. Γι’ αυτό και δεν γιορτάζουμε τη λήξη του πολέμου, αφού αυτή συνδέεται με τη σύγκρουση που είχε ήδη αρχίσει από τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής ανάμεσα στο ΕΑΜ και τις λεγόμενες Εθνικές Οργανώσεις. Η σύγκρουση αυτή εκδηλώθηκε ανοιχτά στα Δεκεμβριανά και, αργότερα, στον Εμφύλιο. Αν, λοιπόν, γιορτάζαμε τη λήξη του πολέμου, θα έπρεπε να αναφερθούμε και στο ποιος συνέβαλε στην Απελευθέρωση — και εκεί θα έπρεπε να μνημονευτεί το ΕΑΜ. Το ΕΑΜ ήταν μια θεσμικά απαγορευμένη λέξη, τουλάχιστον μέχρι το 1974, για να μην πούμε μέχρι το 1982, όταν αναγνωρίστηκε επίσημα από το κράτος. Καταλαβαίνετε, επομένως, ότι όλο αυτό το σύνθετο πλέγμα συνθηκών μάς οδήγησε σε πολλές συνέπειες — όχι μόνο σε σχέση με τα ζητήματα που προαναφέραμε, αλλά και σε άλλα θέματα που μας απασχολούν ακόμη και σήμερα.

Το θέμα των τελευταίων ημερών είναι οι φωτογραφίες της Καισαριανής από την εκτέλεση των 200 Κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944. Διακρίνω ότι η πλειοψηφία του κόσμου αισθάνθηκε και περηφάνια και δέος· αναπτύχθηκε ένα έντονο κοινωνικό συναίσθημα. Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο λόγος;

Πρώτα απ’ όλα, είναι η δύναμη των ίδιων των φωτογραφιών. Ακόμη κι αν δεν γνωρίζει κανείς το ιστορικό πλαίσιο, βλέπει ανθρώπους να βαδίζουν προς το εκτελεστικό απόσπασμα με θαρραλέα στάση. Αυτό από μόνο του είναι συγκλονιστικό. Οι φωτογραφίες είναι εξαιρετικά δυνατές — κυρίως εκείνη στην οποία περπατούν κοιτάζοντας τον φακό, ενώ φαίνεται πως τραγουδούν. Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι έχουμε απομακρυνθεί τόσο πολύ από τέτοιες στάσεις ζωής, ώστε μας φαίνονται σχεδόν αδιανόητες. Πολλοί άνθρωποι ζηλεύουν αυτούς τους ανθρώπους — όχι επειδή εκτελέστηκαν, αλλά επειδή είχαν μια αλύγιστη πίστη στις ιδέες τους. Οι ιδέες, εδώ και πολλά χρόνια, έχουν πολεμηθεί με φανατικό τρόπο. Έχει καλλιεργηθεί μια αντίληψη ότι όλα πρέπει να παρουσιάζονται με έναν απολίτικο τρόπο, σαν να είναι κακές οι ιδεολογίες. Ξαφνικά, λοιπόν, εκεί που πολλοί πίστεψαν ότι οι ιδέες «χρεοκόπησαν», βλέπουν ανθρώπους να βαδίζουν προς τον θάνατο με το κεφάλι ψηλά, ακριβώς επειδή πιστεύουν σε αυτές. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ζούμε σε δύσκολες εποχές, όπου η αξιοπρέπεια των ανθρώπων συχνά καταρρακώνεται από τη δύναμη των ισχυρών. Οι ισχυροί μοιάζει να κάνουν ό,τι θέλουν, χωρίς να τηρούν νόμους, υποσχέσεις ή τη διεθνή νομιμότητα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι άνθρωποι βλέπουν σε αυτές τις φωτογραφίες «τους δικούς τους» αδύναμους ανθρώπους, οι οποίοι ακόμη και με τον θάνατό τους μοιάζουν να νικούν εκείνους που κατέχουν την ισχύ. Οι όροι αντιστρέφονται. Όταν ο Γερμανός υπαξιωματικός τράβηξε αυτές τις φωτογραφίες —πιθανότατα καμαρώνοντας— δεν μπορούσε να φανταστεί ότι 80 χρόνια μετά μια ολόκληρη κοινωνία θα συγκλονιζόταν, παίρνοντας όμως το μέρος εκείνων που ο ίδιος θεωρούσε αδύναμους. Όλα αυτά —και πολλά ακόμη— νομίζω ότι αγγίζουν τους ανθρώπους σήμερα. Τους υπενθυμίζουν ότι τα σημαντικά πράγματα δεν είναι μόνο η οικονομική ανάπτυξη, οι ισολογισμοί ή οι προϋπολογισμοί. Τα ουσιώδη ίσως βρίσκονται αλλού. Για τους νέους ανθρώπους, αυτή η φωτογραφία ανοίγει άλλα ερωτήματα και άλλους δρόμους. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον να διερευνήσουμε γιατί αυτές οι εικόνες συντάραξαν σε τόσο μεγάλο βαθμό την ελληνική κοινωνία. Ήταν κάτι πρωτόγνωρο — και κανείς δεν το περίμενε.

Είδαμε πολλές αναλύσεις και αρθρογραφίες στον αστικό Τύπο, οι οποίες προσπάθησαν να αποδομήσουν το γεγονός, να απαξιώσουν την ιδεολογία των εκτελεσμένων και να ευτελίσουν τη συζήτηση στο σήμερα, χρησιμοποιώντας και τη θεωρία των δύο άκρων. Μια θεωρία που τα τελευταία χρόνια αναμασάται, όχι μόνο από την εγχώρια δεξιά και άκρα δεξιά, αλλά ακόμη και από επίσημα χείλη Ευρωπαίων αξιοματούχων. Θα ήθελα το σχόλιό σας για αυτήν την ταύτιση που επιχειρείται.

Αφήνω τα χυδαία σχόλια στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, γιατί δεν πρέπει να ασχολούμαστε με αυτά. Θα μιλήσω, όμως, γι’ αυτούς που προσπάθησαν να αρθρογραφήσουν ή, τέλος πάντων, να διατυπώσουν έναν συγκροτημένο λόγο στον δημόσιο χώρο. Είναι γεγονός ότι η Δεξιά αισθάνεται άβολα —και λέω «Δεξιά», γιατί η Δεξιά πάντα υπάρχει— με αυτά τα γεγονότα, όπως η Κατοχή ή το Πολυτεχνείο. Η Δεξιά δεν βλέπει τον εαυτό της ιδιαίτερα στο αντιστασιακό κίνημα, ενώ η Αριστερά μπορεί να τον βλέπει. Γι’ αυτό η Δεξιά τέτοια γεγονότα προσπαθεί πάντα να τα υπονομεύει. Είναι κατανοητό, αλλά άλλο αυτό και άλλο να προσπαθείς με ύποπτους τρόπους να απαξιώσεις το γεγονός. Η Αριστερά διαχρονικά, και ιδιαίτερα την περίοδο της Κατοχής, και συγκεκριμένα το Κομμουνιστικό Κόμμα, ήταν ο πολιτικός φορέας με τους περισσότερους νεκρούς, με τεράστια διαφορά. Αυτή είναι η ιστορική πραγματικότητα. Αν δε μας αρέσει, είναι δικό μας πρόβλημα, όχι πρόβλημα της ιστορίας. Αυτά τα θέματα οι ιστορικοί τα έχουμε λήξει εδώ και χρόνια. Δεν τίθεται ζήτημα για το τι ήταν αυτοί οι άνθρωποι και πώς πρέπει να τους χαρακτηρίσουμε. Αυτά είναι δικά μας προβλήματα, του σήμερα. Να τους πούμε Έλληνες, πατριώτες, κομμουνιστές; Και τα τρία ήταν —αλλά στο εκτελεστικό απόσπασμα οδηγήθηκαν επειδή ήταν κομμουνιστές. Το λέει και η ίδια η διαταγή του Γερμανού στρατιωτικού διοικητή: γιατί ήταν κομμουνιστές. Ένα από τα δύσκολα πράγματα προς διαχείριση από τη Δεξιά σήμερα είναι η φωτογραφία. Η χυδαιότητα που επιβάλλονται πολλά πράγματα στη δημόσια σφαίρα, ακόμη κι αν δεν ισχύουν, είναι εμφανής. Άνθρωποι σε δημόσια πόστα εκφέρουν έναν ακροδεξιό λόγο, έναν λόγο ανορθολογισμού, θέλοντας μάλιστα να τον επιβάλλουν. Αυτές τις φωτογραφίες, όμως, δεν μπορείς να τις «τουμπάρεις», δίνοντάς τους μια διαφορετική ερμηνεία. Είναι πολύ ξεκάθαρο τι λένε αυτές οι φωτογραφίες, και γι’ αυτό είναι πολύ αμήχανη η θέση των ανθρώπων που αρθρογραφούν. Πολλοί έχουν και μεγάλη νευρικότητα — όλα δείχνουν ότι έχουν νευριάσει από αυτό που βλέπουν. Όλα αυτά είναι πολύ σημαντικά για την κατανόηση της πολιτικής πραγματικότητας σήμερα. Ήρθε ένα γεγονός από το πουθενά και έχει αναταράξει ολόκληρη την ελληνική κοινωνία. Έχει σημασία να δούμε πώς αντιδρά η μία και η άλλη πλευρά και, γενικότερα, το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας.

Και μια τελευταία ερώτηση, με αφορμή ξανά το γεγονός της εκτέλεσης και την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα» που είναι το κεντρικό της θέμα: Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια σκηνή λίγο πριν φύγουν από το Χαϊδάρι, όπου ένας μελλοθάνατος —ίσως ο επικεφαλής τους— λέει: «χαλάλι μωρέ τα 25 χρόνια που πάλεψα», ταυτίζοντας τον αγώνα του με την ίδρυση του Σ.Ε.Κ.Ε., για να συνεχίσει λέγοντας ότι «θα έρθουν οι όμορφες μέρες. Θα έρθουνε. Νιώθω καλά. Φεύγω σαν άνθρωπος». Θα ήθελα να σας ρωτήσω: θα δικαιωθεί ποτέ αυτός ο άνθρωπος που πίστεψε τότε κάτι τέτοιο;

Είναι εκατομμύρια οι άνθρωποι που πέθαναν πιστεύοντας σε παρόμοια πράγματα σε όλον τον κόσμο. Δεν ξέρω αν θα δικαιωθούν· αυτό θα φανεί στην πορεία. Σήμερα, που ζούμε σε μια πολύ ζοφερή περίοδο —πολύ πιο ζοφερή απ’ ό,τι θα περιμέναμε πριν από τρία χρόνια—, όπου η ακροδεξιά προωθεί με εντυπωσιακή ταχύτητα τη δική της ατζέντα σε όλον τον πλανήτη, κάποιος θα μπορούσε να σκεφτεί ότι αυτοί οι άνθρωποι πέθαναν μάταια. Όμως δεν μπορούμε ποτέ να προβλέψουμε τι θα φέρει το μέλλον. Κάποτε, μετά την πτώση του Τείχους και των καθεστώτων του Υπαρκτού ή ανύπαρκτου Σοσιαλισμού, κάποιοι είπαν ότι αυτό ήταν «το τέλος της ιστορίας». Και πολύ σύντομα διαψεύστηκαν. Η ιστορία δεν τελειώνει έτσι. Η ιστορία συνεχίζεται, γιατί οι άνθρωποι τη γράφουν. Όσο υπάρχουν ανθρώπινες κοινωνίες, θα υπάρχει και ιστορία.

Ίσως ο αγώνας να φαίνεται πολλές φορές μάταιος, αλλά ποτέ κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πώς αυτός ο αγώνας και οι ιδέες μπορούν να περάσουν σε επόμενες γενιές και να εμφανιστούν ξανά. Ένα πολύ πετυχημένο πρωτοσέλιδο της «Εποχής» έλεγε «Η μεγάλη επιστροφή», δείχνοντας αυτή τη φωτογραφία. Έχουμε λοιπόν μια μεγάλη επιστροφή τώρα. Δεν ξέρουμε πόσο θα κρατήσει, αλλά αυτό που συνέβη δεν είναι κάτι απλό. Αυτή είναι η γοητεία των ιδεών —και η γοητεία της πολιτικής. Πάντα μας φέρνει απέναντι σε καταστάσεις που δεν τις περιμένουμε. Και αυτό είναι, τελικά, και το όμορφο στη ζωή.

Κύριε Χαραλαμπίδη, σας ευχαριστώ πάρα πολύ για τον χρόνο σας.

Κι εγώ.

Για αρχή θα ήθελα να ρωτήσω: είδα ότι έχεις σπουδές στην υποκριτική και στο τραγούδι. Τι είναι αυτό που σε οδήγησε σε αυτόν τον δρόμο των τεχνών και ποιες είναι οι καθοριστικές στιγμές σε αυτή την πορεία μέχρι σήμερα;

Από μικρή ασχολούμαι με το τραγούδι. Η δασκάλα που είχα στο Δημοτικό με είχε κάπως ξεχωρίσει και είχαμε και θεατρική ομάδα στο σχολείο. Μεγάλωσα στην Καρδίτσα, σε ένα σχολείο πειραματικό, όπου οι δάσκαλοι ήταν πολύ υπέρ των τεχνών σε σχέση με άλλα σχολεία. Οπότε μεγάλωσα μέσα σε αυτό το περιβάλλον. Και στο γυμνάσιο είχαμε δασκάλους με τους οποίους κάναμε θεατρικά και τραγούδι, ενώ στο Λύκειο διηύθυνα και τη χορωδία. Έτσι, ήξερα ότι μου αρέσει αυτός ο δρόμος και ήθελα να το σπουδάσω και να ασχοληθώ πιο σοβαρά. Με γέμιζε από πολύ μικρή• το θεωρούσα αυτονόητο κομμάτι της καθημερινότητάς μου.

Όταν ήρθα στην Αθήνα για σπουδές —καθώς τελείωσα και οικονομικά, λόγω της οικογενειακής μας επιχείρησης— μπήκα σε μια θεατρική ομάδα όπου συμμετείχαν και φίλοι μου από την Καρδίτσα, στην Ιατρική. Εκεί γνωρίσαμε έναν δάσκαλο υποκριτικής και συγγραφέα, τον Γιάννη Δούμο. Ανεβάσαμε ένα έργο και στη συνέχεια μας προετοίμασε, μαζί με τον Βασίλη Μαγουλιώτη —με τον οποίο είμαστε φίλοι από παιδιά— για τις εξετάσεις. Δώσαμε μαζί, γιατί μας μπήκε ταυτόχρονα το «μικρόβιο», και τελικά μπήκαμε στο Εθνικό.

Ήταν, δηλαδή, μια πορεία που έμοιαζε κάπως αυτονόητη. Δεν ξέρω πώς να το περιγράψω αλλιώς• ήταν σαν να έλεγα «αυτό θα κάνω». Παράλληλα, βέβαια, υπήρχε και η οικογενειακή επιχείρηση, την οποία θέλαμε να συνεχίσουμε με την αδερφή μου. Δεν μπορώ να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς αυτό. Και όταν δεν προκύπτει κάτι, πάντα προσπαθώ να το κυνηγάω και να βρίσκω νέες ευκαιρίες.
Το τραγούδι ήταν κάτι που ήθελα να σπουδάσω ως απωθημένο, γιατί πολλές φορές —είτε το πιάνο είτε το κλασικό τραγούδι— τα άφηνα λόγω υποχρεώσεων. Τώρα που το σπουδάζω και βρίσκομαι κοντά στο πτυχίο, το έχω βάλει ως στόχο, και για μένα την ίδια. Με ηρεμεί και το χρησιμοποιώ συχνά και στις παραστάσεις. Είναι μια δουλειά, μια γνώση που, στο δικό μου μυαλό, δεν πρέπει ποτέ να σταματά να εξελίσσεται. Πιστεύω ότι πρέπει πάντα να μαθαίνουμε κάτι καινούριο.

Πολύ σωστά.

Οπότε φροντίζω να εξασκώ τη φωνή μου, γιατί θεωρώ πως ο ηθοποιός πρέπει να έχει όλα τα εργαλεία: πέρα από τη μελέτη, οφείλει να δουλεύει τη φωνή και το σώμα του. Είναι μια συνεχής εξέλιξη. Έτσι το έχω στο μυαλό μου. Παρότι έχω τελειώσει εδώ και δέκα χρόνια, εξακολουθώ να θέλω να μαθαίνω• και όποτε έχω χρόνο, παρακολουθώ σεμινάρια και γνωρίζω ανθρώπους από κοντά, για να μάθω τη δική τους τεχνική. Πάντα κάτι παίρνεις. Είτε μέσα από τις ταινίες που βλέπεις, είτε από το θέατρο, είτε από την ίδια την εμπειρία της παράστασης — πάντα κάτι μαθαίνεις.

Και αυτό ήθελα να ρωτήσω τώρα: το τραγούδι και η χρήση της φωνής είναι ιδιότητες που συνυπάρχουν με την υποκριτική. Μιλώντας με ανθρώπους του χώρου, τίθεται συχνά το ερώτημα αν αυτές οι ιδιότητες συγκρούονται ή αν, με κάποιον τρόπο, ενισχύει η μία την άλλη. Εσύ έχεις νιώσει ποτέ να υπερισχύει η μία σε σχέση με την άλλη; Ρίχνεις περισσότερο βάρος κάπου;

Όχι, νομίζω ότι είναι το ίδιο. Στην ουσία είμαι ηθοποιός — παίζω σε παραστάσεις — και το τραγούδι το κάνω κυρίως για μένα. Το να μπω στη λυρική σκηνή είναι πολύ δύσκολο, ίσως και τρεις φορές πιο δύσκολο από το θέατρο. Παρ’ όλα αυτά, το προσπαθώ• έχω πάει και σε ακροάσεις. Επιλέγω δουλειές που συνδυάζουν και τραγούδι, και θα ήθελα κάποια στιγμή να συμμετάσχω αποκλειστικά σε ένα μιούζικαλ. Δεν υπάρχει, όμως, ανταγωνισμός ανάμεσα στα δύο. Είναι παράλληλες εκφράσεις που συνδέονται μεταξύ τους. Δεν προτιμώ κάτι περισσότερο• λειτουργούν συμπληρωματικά.

Καταλαβαίνω. Έχεις συμμετάσχει σε πολλές θεατρικές παραστάσεις, καθώς και στην τηλεόραση και τον κινηματογράφο. Ξεχωρίζεις κάποιες στιγμές ή περιόδους σε αυτή την πορεία; Ανθρώπους ή συνεργασίες;

Ναι, σίγουρα ξεχωρίζω «Το Δαχτυλίδι της Μάνας», που ήταν με την ομάδα C. forCircus. Πέρα από το ότι είναι φίλοι μου, ως ομάδα και ως παρέα, αυτή η παράσταση είχε αγαπηθεί πολύ και τη ζούσαμε κι εμείς οι ίδιοι έντονα. Είχαμε δεθεί πολύ μεταξύ μας. Ήταν κάτι ιδιαίτερο που είχε δημιουργηθεί. Θυμάμαι ότι έλεγα συγκεκριμένα ποιήματα, τα οποία με γέμιζαν — για τον έρωτα, για την αγάπη. Προσέγγιζε, με έναν διαφορετικό τρόπο, ακόμα και το θέμα του θανάτου. Κάθε φορά ανυπομονούσα να πάω να παίξω σε αυτή την παράσταση, γιατί υπήρχε μια βαθιά σύνδεση μεταξύ μας ως ομάδα. Ήταν κάτι που με γέμισε πραγματικά πάρα πολύ.

Αυτό μου έρχεται πρώτο στο μυαλό. Φυσικά, ξεχωρίζω και τη συνεργασία μου με την Ελένη Σκότη, με την οποία έχω δουλέψει αρκετά. Αν και ο «Γάμος» ήταν μια δύσκολη παράσταση, με τα υπόλοιπα παιδιά προέκυπτε πάντα κάτι καινούριο. Ήταν μια πολύ δυνατή, αλλά και ψυχοφθόρα εμπειρία. Ωστόσο, στο τέλος υπήρχε μια γλυκιά αίσθηση ανταπόδοσης για αυτό που θέλαμε να πούμε, παρόλο που το έργο περιείχε πολλή βία. Αναφέρομαι στον «Γάμο» του Μάριου Ποντίκα. Ήταν μια παράσταση αρκετά σκληρή για εμάς, αλλά ταυτόχρονα νιώθαμε ότι συνέβαινε κάτι ουσιαστικό και θετικό μέσα από αυτήν. Ναι, αυτά είναι που μου έρχονται πρώτα στο μυαλό.

Κι ένα μουσικοθεατρικό σχήμα που έχεις συνιδρύσει με τη Βαλέρια Δημητριάδου;

Ναι, μέσα από αυτό ξεκινήσαμε αρχικά να κάνουμε παραστάσεις. Ελπίζω κάποια στιγμή να ξαναβρεθούμε και να συγχρονιστούν ξανά οι δρόμοι μας. Ήταν κάτι πολύ τιμητικό για μένα, γιατί το δημιουργήσαμε οι δυο μας από το μηδέν. Γράφαμε και παράγαμε τις δουλειές μας με δικά μας έξοδα, με δική μας παραγωγή. Ήταν μια διαδικασία εξαιρετικά δημιουργική και, θα έλεγα, αρκετά πρωτότυπη. Κινούνταν και λίγο έξω από τα συνηθισμένα πλαίσια. Ουσιαστικά έτσι ξεκινήσαμε, γιατί βγαίνοντας από τη σχολή δεν είχαμε άμεσα κάποια επαγγελματική ευκαιρία και θέλαμε να δημιουργήσουμε κάτι δικό μας. Η Βαλέρια έγραφε πάντα τη μουσική και εγώ τους στίχους, οπότε βρήκαμε έναν τρόπο να συνυπάρξουμε δημιουργικά. Μετά την περίοδο του COVID, ολοκληρώθηκε η παράσταση “The Proof Show” και στη συνέχεια, δεν καταφέραμε να το συνεχίσουμε ή να το επαναφέρουμε. Ωστόσο, βρισκόμαστε σε συζητήσεις για κάτι επόμενο, οπότε υπάρχει η σκέψη να ξανασυναντηθούμε δημιουργικά στο μέλλον.

Ωραία. Διάβασα μια παλαιότερη συνέντευξή σου, όπου έλεγες ότι λατρεύεις τις αρχαίες ιστορίες και ιδιαίτερα τις ιστορίες γυναικών «μαγισσών». Θα ήθελα να σε ρωτήσω αν θεωρείς ότι αυτή η εκδοχή της γυναίκας είναι ορατή και σήμερα —τηρουμένων των αναλογιών— δηλαδή γυναίκες που πάνε κόντρα στο ρεύμα. Πώς το έχεις στο μυαλό σου;

Ναι, από μικρή θαυμάζω πολύ τη γυναίκα, και ιδιαίτερα τη γιαγιά μου, που είχε περάσει πολλά, αλλά παρέμενε βαθιά προσηλωμένη στη χαρά και στη δύναμη. Έκανε τα πάντα με μια εσωτερική αντοχή που με ενέπνευσε. Γενικότερα, δεν πιστεύω ότι οι άντρες είναι κατώτεροι —σε καμία περίπτωση— αλλά θεωρώ ότι οι γυναίκες έχουν μια αρχέγονη δύναμη. Μιλάμε για τη μητέρα, για το θηλυκό στοιχείο, που κουβαλά μέσα του μια δύναμη μοναδική, δύσκολα συγκρίσιμη.

Έχω πολλές φίλες που θαυμάζω και ξέρω ότι είναι ικανές για τα πάντα. Έχω επίσης επηρεαστεί από βιβλία και ιστορίες που έχω διαβάσει ή ακούσει — ιστορίες που δεν περιγράφονται εύκολα με λόγια, σαν να «βλέπουν» πέρα από το προφανές, σαν να αγγίζουν μια άλλη διάσταση. Ειδικά στις γυναίκες που έχουν γίνει μητέρες, πιστεύω ότι συμβαίνει κάτι βαθιά μεταμορφωτικό, σχεδόν μαγικό. Η γυναίκα αλλάζει, αποκτά μια άλλη δύναμη, και νιώθω πως δύσκολα μπορεί πλέον να ανακοπεί αυτή η εσωτερική της ορμή. Πιστεύω ότι η γυναίκα ήταν και είναι επαναστάτρια. Πάντα διεκδικούσε και συνεχίζει να διεκδικεί τη θέση της — και ελπίζω σήμερα ακόμη περισσότερο. Ίσως γι’ αυτό υποτιμήθηκε για τόσα χρόνια. Και βλέπουμε ακόμη και σήμερα σκληρές εκφάνσεις αυτής της υποτίμησης, όπως η έμφυλη βία και οι γυναικοκτονίες. Νομίζω ότι αυτή η δύναμη υπάρχει — και όταν εκφράζεται, προκαλεί φόβο στην απέναντι πλευρά. Το λέω όσο πιο απλά και άμεσα μπορώ.

Τώρα θα ήθελα να δούμε λίγο αυτό που συμβαίνει στον κόσμο σήμερα. Δυσκολεύομαι να το περιγράψω, αλλά μοιάζει σαν ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον, σχεδόν από δευτερόλεπτο σε δευτερόλεπτο — ένα είδος σπιράλ κρίσεων, όπου η μία διαδέχεται την άλλη. Αναρωτιέμαι: υπάρχει κάπου να πιαστούμε; Και ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης; Μπορεί να δημιουργήσει μια αίσθηση ελπίδας, συνδέοντας και όσα λέγαμε πριν;

Η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία. Μερικές φορές, βέβαια, ο φόβος νικάει — και το βλέπω σε όλους μας. Είναι αδύνατο να μην επηρεάζεσαι από όσα συμβαίνουν γύρω μας, ειδικά στις γειτονικές χώρες. Ο σύντροφός μου είναι φωτορεπόρτερ και έρχεται σε επαφή με μια ωμή πραγματικότητα, την οποία εμείς οι περισσότεροι απλώς παρατηρούμε από απόσταση. Δεν ξέρω αν υπάρχει ένας συγκεκριμένος τρόπος να «ξορκίσουμε» το κακό. Ίσως, όμως, ένα πρώτο βήμα είναι να μην το αναπαράγουμε. Να επιλέγουμε να βρισκόμαστε με ανθρώπους που μας ενισχύουν θετικά, να διεκδικούμε τα δικαιώματά μας, να γνωρίζουμε τι ψηφίζουμε και να μην υποκύπτουμε στον φόβο — όσο δύσκολο κι αν είναι αυτό. Χρειάζεται, επίσης, να φιλτράρουμε περισσότερο την πληροφορία που δεχόμαστε. Η συνεχής ανακύκλωση των ειδήσεων συχνά εντείνει τον φόβο, αλλά από την άλλη δεν γίνεται και να μένουμε ανενημέρωτοι. Είναι μια λεπτή ισορροπία: να είμαστε ταυτόχρονα μέσα και έξω από αυτό που συμβαίνει, να κρατάμε απόσταση ώστε να μπορούμε να το επεξεργαστούμε.

Για μένα, το θέατρο υπήρξε και παραμένει ένα καταφύγιο. Είναι από τα λίγα απλά πράγματα που έχουν τη δύναμη να μαλακώνουν, έστω και λίγο, την ψυχή. Παράλληλα, πιστεύω πολύ στη δύναμη της πρόθεσης και της συλλογικότητας. Για παράδειγμα, συμμετέχω σε μια ομάδα όπου κάνουμε kundaliniyoga, και πρόσφατα μια γυναίκα από τη Βαγδάτη ζήτησε τη βοήθειά μας. Μαζευτήκαμε περίπου δεκαπέντε γυναίκες και επαναλαμβάναμε ένα συγκεκριμένο μάντρα για μια εβδομάδα. Δεν ξέρω πώς το αντιλαμβάνεται ο καθένας αυτό, ούτε αν «αποδεικνύεται» κάπως, αλλά νιώθω πως όταν στέλνεις δύναμη με όποιον τρόπο πιστεύεις, κάτι κινείται. Άλλοι στρέφονται στην προσευχή, άλλοι στους ανθρώπους γύρω τους. Το σημαντικό, για μένα, είναι να βρίσκεις κάπου να κρατηθείς. Η θετική σκέψη —όσο δύσκολο κι αν ακούγεται— βοηθά περισσότερο από τον φόβο.

Πρόσφατα διοργανώθηκε στην Αθήνα το πρώτο διεθνές φεστιβάλ λογοτεχνίας, με προσκεκλημένο τον νομπελίστα συγγραφέα László Krasznahorkai, ο οποίος είπε —μεταξύ άλλων— ότι έχουμε ανάγκη την «εξέγερση» σε έναν κόσμο χωρίς πνεύμα, ώστε να αποσαφηνίσουμε ξανά τα πράγματα, να μπορούμε δηλαδή να λέμε ότι «το άσπρο είναι άσπρο». Πώς σου ακούγεται αυτή η δήλωση;

Πολύ δυνατή δήλωση. Νομίζω ότι περιέχει μια πολύ ουσιαστική σκέψη. Δεν μπορούμε να μένουμε με σταυρωμένα χέρια ούτε να αποδεχόμαστε άκριτα όσα μας έχουν ειπωθεί κατά καιρούς. Ούτε μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι «έτσι είναι τα πράγματα», ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται ή ότι οι πόλεμοι είναι κάτι αναπόφευκτο. Αυτή η «εξέγερση», όπως την αντιλαμβάνομαι, αφορά και στη γλώσσα, αλλά και το συναίσθημα. Να ξαναβρούμε τις λέξεις, να απομακρύνουμε την τοξικότητα και να επαναφέρουμε πιο ουσιαστικά και αληθινά συναισθήματα. Γιατί πιστεύω ότι έχει χαθεί σε έναν βαθμό η ενσυναίσθηση και η βαθύτερη συναισθηματική επαφή — και αυτό σχετίζεται και με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Υπάρχει ένας έντονος εγωκεντρισμός, μια προσκόλληση σε επιφανειακά και επαναλαμβανόμενα πράγματα.

Το θέμα είναι πού εστιάζουμε την προσοχή μας. Για παράδειγμα, μπορεί να θέλω να αγοράσω μια κρέμα, αλλά μέσα σε λίγα λεπτά scroll βλέπω εκατοντάδες παρόμοια πράγματα. Υπάρχει ένας υπερκαταναλωτισμός και μια υπερφόρτωση εικόνων που μας απομακρύνει από την ουσία. Ειδικά στις νεότερες γενιές βλέπω ότι συχνά δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην εικόνα: στο πώς θα φανεί κάτι, στο επόμενο βίντεο, αντί στο βίωμα της στιγμής ή στην ουσιαστική επικοινωνία με τον άλλον.

Οπότε, ίσως αυτή η «εξέγερση» να είναι και κάτι πιο προσωπικό: μια καθημερινή επιλογή να είμαστε πιο αληθινοί — με τον εαυτό μας, με τους άλλους. Να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει χαρά. Έχουμε, νομίζω, μπερδέψει τις χαρές. Παλιότερα, πιο απλά πράγματα αρκούσαν• θυμάμαι, για παράδειγμα, τη γιαγιά μου να είναι πραγματικά ευχαριστημένη με ένα απλό γεύμα ή με κάτι μικρό, χωρίς να χρειάζεται υπερβολές. Σήμερα υπάρχει μια πίεση για συνεχή «παραγωγή» — εικόνας, περιεχομένου, παρουσίας. Και αυτό το βλέπω και στον χώρο μας: πόσο προβάλλεις τον εαυτό σου, πόσο «ορατός» είσαι. Υπάρχει μια ισορροπία που πρέπει να βρεθεί. Από τη μία, ναι, χρειάζεται να επικοινωνήσεις τη δουλειά σου• από την άλλη, έχει σημασία το πώς το κάνεις και μέχρι πού.

Είναι μεγάλη συζήτηση. Αλλά, τελικά, νομίζω ότι αυτό που λέει έχει να κάνει με μια επιστροφή στην ουσία — να ξαναδούμε τα πράγματα καθαρά, να τα ονομάσουμε όπως είναι και να επιλέξουμε πιο συνειδητά πώς ζούμε.

Τελειώνοντας, Αθανασία, θα ήθελα να μου πεις αυτή την περίοδο με τι ασχολείσαι;

Αυτή την περίοδο συμμετέχω στην παράσταση «Ο αφρός των ημερών» του Μπορίς Βιάν, σε σκηνοθεσία και διασκευή της ΜαριτίναςΠάσσαρη, η οποία έκανε πρεμιέρα στις 20 Απρίλη. Είμαι πολύ χαρούμενη γι’ αυτό, γιατί πρόκειται για ένα αγνό και καθαρό έργο, ένα λογοτεχνικό κείμενο του 1947.
Ο Μπορίς Βιάν —υπαρξιστής, φίλος του Ζαν-Πολ Σαρτρ και της Σιμόν ντε Μποβουάρ— ανήκε σε μια γενιά ανθρώπων που, αμέσως μετά τον πόλεμο, προσπαθούσαν να ζήσουν, να διασκεδάσουν, να πιουν, να απολαύσουν τη ζωή. Το βιβλίο έχει έντονα σουρεαλιστικά και παράλογα στοιχεία και μιλάει, μεταξύ άλλων, για τον έρωτα.

Η ιστορία αφορά σε μια κοπέλα, τη Χλόη, που ερωτεύεται, αλλά στη συνέχεια αρρωσταίνει από ένα νούφαρο. Μέσα από αυτή την πορεία βλέπουμε τη σύγκρουση της ανεμελιάς και της χαράς με την ωμή πραγματικότητα: τι συμβαίνει όταν εμφανίζεται η ασθένεια, όταν η ζωή βαραίνει, όταν αρχίζει η φθορά και η πορεία προς το τέλος. Είναι, με έναν τρόπο, μια διαδρομή ζωής — από την ελαφρότητα στη βαρύτητα.

Είμαι πολύ χαρούμενη που συμμετέχω σε αυτό, γιατί ακόμη ανακαλύπτω τη Χλόη. Ξεκινήσαμε μετά το Πάσχα και είναι ένα αγνό κορίτσι που αγαπά τη ζωή, τα λουλούδια, τους ανθρώπους γύρω της, τους φίλους της. Είναι γεμάτη καλοσύνη και γλυκύτητα. Σε πολλά σημεία της αναγνωρίζω στοιχεία και από εμένα, αν και σε κάποιες φάσεις της ζωής μου τα έχω χάσει ή τα ξαναβρίσκω. Αυτό που με συγκινεί είναι ότι, ακόμη και όταν αρρωσταίνει, δεν παραιτείται• προσπαθεί να βλέπει τα πράγματα με θετική ματιά.

θα έρθω να σας δω.

Με χαρά. Είναι ένα έργο που με αγγίζει πολύ. Και έχει και μια προσωπική διάσταση για μένα, γιατί ο πατέρας μου, που ήταν βιβλιοπώλης, μου έλεγε ότι είχε προτείνει το βιβλίο ήδη από τη δεκαετία του ’70. Τότε, μάλιστα, θεωρούνταν σχεδόν απαγορευμένο λόγω των ακραίων στοιχείων του και δεν είχε εκτιμηθεί όσο έπρεπε στην εποχή του. Ο Μπορίς Βιάν, όπως και πολλοί δημιουργοί της εποχής του, αναγνωρίστηκε περισσότερο μετά τον θάνατό του.

Έχεις κάποιο όνειρο που θα ήθελες να πραγματοποιηθεί ή κάτι με το οποίο θα ήθελες να ασχοληθείς περισσότερο στο μέλλον;

Τελευταία μου αρέσει πολύ να ταξιδεύω και προσπαθώ, όσο μου το επιτρέπουν και οι συνθήκες, να κάνω τουλάχιστον ένα μεγάλο ταξίδι τον χρόνο. Μου αρέσει να κινούμαι, να γνωρίζω τόπους και πολιτισμούς, εντός και εκτός Ευρώπης. Νιώθω ότι όταν ταξιδεύεις, αλλάζει ο τρόπος που βλέπεις τα πράγματα και επιστρέφοντας στη δική σου πραγματικότητα τα αντιλαμβάνεσαι διαφορετικά.
Όσο για τα όνειρα, κάποιες φορές θέλω να τα κυνηγάω έντονα, άλλες φορές τα αφήνω λίγο πιο ελεύθερα — και πολλές φορές απλώς δεν συμβαίνουν όπως τα έχουμε φανταστεί. Πιστεύω, όμως, ότι είναι σημαντικό να παραμένεις πιστός στο όραμά σου και να ακολουθείς αυτό που πραγματικά θέλει η καρδιά σου, κάθε φορά. Ίσως τα όνειρα να λειτουργούν περισσότερο ως αφορμή: για να ξεκινάς κάτι καινούριο, να γνωρίζεις ανθρώπους που σε εξελίσσουν και σε μετακινούν, ή να δημιουργείς κάτι που έχει για σένα ουσία και θετικό αποτύπωμα.

Αθανασία, σε ευχαριστώ πολύ γι’ αυτή τη συζήτηση.

Κι εγώ! Πολύ ωραίες ερωτήσεις, πραγματικά.

Πληροφορίες

«Ο Αφρός των Ημερών» του Μπορίς Βιάν
Δευτέρα & Τρίτη στις 21:15
Studio Μαυρομιχάλη, Μαυρομιχάλη 134, Εξάρχεια

*Φωτογραφίες: Όλγα Τζίμου, Στέλιος Μισίνας

Κατεβαίνω και ανεβαίνω το στενό του σπιτιού μου. Μου αρκεί να βλέπω τη θάλασσα από το ψηλότερο σημείου του δρόμου αυτή την απερίγραπτη ώρα του πρωινού. Δε θέλω να πάω πουθενά. Αυτή η πόλη με στραγγίζει με το συμβιβασμό και τη μιζέρια της. Τα αιώνια θέματα της φυγής μου διαλύονται από τα ευφάνταστα σκίτσα των πιτσιρικιών στο λασπωμένο καπό του αυτοκινήτου μου. Πέη με ρόδες Λούνα Παρκ. Πάρτε στα χέρια σας την κατάσταση, παιδιά μου. Τα πάντα μπορούν να γίνουν υψηλή τέχνη.

Ο ανώνυμος ήρωας ενός βιβλίου του Μπράνιμιρ Στσεπάνοβιτς* παίρνει το τρένο αφήνοντας οριστικά πίσω τη ζωή του στην πόλη, σε μια πορεία απαλλαγής από τον εαυτό του και τους δισταγμούς του. Εμείς εδώ, οι επώνυμοι, όταν θέλουμε να κάνουμε το ίδιο παίρνουμε τα αυτοκίνητά μας. Τα οδηγούμε στη Δροσοπούλου και τη λεωφόρο Ηρακλείου και, αν τα αφήσουμε μόνα τους, ξέρουν το δρόμο για να γυρίσουν σπίτι. Όλες οι διαδρομές μας στην πόλη αποκτούν νόημα και υποβοηθούνται από ένα ανελέητο κυνηγητό. Τρέχουμε ο ένας πίσω από τον άλλον από περιέργεια ή από ανάγκη να ξεφύγουμε από τη ρουτίνα μας. Από ένα σημείο και μετά η περιέργεια μετατρέπεται σε οργισμένη και παράλογη καταδίωξη. Εδώ είμαστε τώρα.

Όλος αυτός ο παραλογισμός, πριν με καταπιεί, με βοηθάει να καταλάβω τι αξίζει και τι όχι. Νιώθω σαν ένας ανώνυμος ήρωας βιβλίου κι εγώ. Ο συγγραφέας με βάζει να νοσταλγώ τα μοναχικά βουνά των παιδικών μου χρόνων. Την καλοκαιρινή φύση με τις μυρωδιές των βοτάνων και τους κελαηδισμούς των πουλιών. Την αύρα των προγόνων μου. Μου καθρεφτίζει το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης που βρίσκεται στην αγάπη και την ομορφιά, αλλά με δείχνει συνεχώς αφηρημένο να το χάνω. Ελπίζω να κρατάει για το τέλος μια ανατροπή και στο επίμετρο να γράφει ένα απόσπασμα από το ποίημα «Ελεγείο όχι θλιμμένο» του Washington Delgado.

Δεν ξέρω τι άλλο να σου γράψω πέρα από κάτι τέτοιο αταξινόμητο. Τα αντικείμενα για τα οποία σου έχω μιλήσει υπάρχουν δίπλα σ’ αυτά που δεν υπάρχουν και για τα οποία δεν έχει ακουστεί ούτε λέξη. Τα βιβλία αλλάζουν θέση κατά προτεραιότητα. Βιβλιοθήκη, τραπεζάκι, κομοδίνο και αντίστροφα. Είναι τόσα πολλά για μια τόσο μικρή ζωή. Ο φωτισμός εξακολουθεί να μην έρχεται σε ισορροπία. Ή θα είναι έντονος ή θα είναι χαμηλός. Όταν θα φύγω, θα τα αφήσω όλα όπως τα είδες την τελευταία φορά. Οι μαγνήτες διάσημων προσωπικοτήτων στο ψυγείο, η fleece πεταμένη στον καναπέ και οι σκληροί μου δίσκοι κλειδωμένοι στο ντουλάπι. Θα πάρω μόνο ό,τι μας κάνει ξεχωριστούς και θα το φέρω σε μια μεγάλη υπερσύγχρονη πόλη. Εκεί θα μπορώ να ζήσω μέχρι την άλλη μου ζωή χωρίς να γίνω άλλη μια αλληγορία που θα διαβάσεις. Εκεί κάθε πρωί που θα ανοίγω το παράθυρο, το τοπίο θα αλλάζει.

*Το βιβλίο έχει τίτλο «Στόμα γεμάτο χώμα»

Σπουδάσατε ψυχολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο κι από το 2008 ως σήμερα, εργάζεστε ως δημοσιογράφος σε διάφορα μέσα, εστιάζοντας κυρίως σε θέματα ανθρώπινων δικαιωμάτων και κοινωνικής ανισότητας. Τι σας οδήγησε να στραφείτε σε αυτά τα θέματα;

Η αλήθεια είναι πως, τα τελευταία χρόνια, έχω κάνει μια επαγγελματική μετάβαση, από τη δημοσιογραφία στο ντοκιμαντέρ και τη συγγραφή είτε κειμένων ανάλυσης, είτε πιο λογοτεχνικών, αλλά το πεδίο του ενδιαφέροντός μου παραμένει ίδιο. Δηλαδή τα ζητήματα φύλου με μια διαθεματική προσέγγιση, τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο κρατικός αυταρχισμός, η ακροδεξιά βία, οι έννοιες του τραύματος και του πένθους. Αυτό που με οδήγησε εκεί και με κρατάει εκεί είναι πρωταρχικά το βίωμα και η πρόσληψη του κόσμου. Με απασχολούν την ίδια με έναν τρόπο συγκροτητικό και θεωρώ πως είναι απολύτως κρίσιμα για το πώς υπάρχουμε, πως πράττουμε, πώς σχετιζόμαστε μεταξύ μας και διαμορφώνουν την ποιότητα του βλέμματος που ρίχνουμε πάνω στη ζωή.

Θυμάμαι ότι το 2003, με την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ, πραγματοποιήθηκαν μεγαλειώδεις διαδηλώσεις εκατομμυρίων ανθρώπων σε μεγάλο μέρος του κόσμου, δείχνοντας τα ισχυρά αντανακλαστικά ενός αντιπολεμικού κινήματος. Σήμερα, 23 χρόνια μετά, δε φαίνεται να υπάρχει αντίστοιχη μαζική αντίδραση απέναντι σε έναν ακόμη άδικο πόλεμο. Πού πιστεύετε ότι οφείλεται αυτή η διαφορά;

Όντως, τις θυμάμαι κι εγώ γιατί ήταν πάνω στην ενηλικίωσή μου κι από τις πρώτες μου εμπειρίες στον δρόμο. Σίγουρα είναι αποκαρδιωτικό το ότι σήμερα δεν έχουμε αντίστοιχες κινητοποιήσεις, ενώ είναι επιτακτικό. Εικάζω πως υπάρχουν αρκετοί λόγοι που συμβαίνει αυτό σχετιζόμενοι με την κυκλικότητα των ίδιων των κοινωνικών κινημάτων, που διανύουν περιόδους ύφεσης και άνθησης, με τη ματαίωση που βιώνει ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού από τα συνεχόμενα κρισιακά σπιράλ, με την αποσύνδεση από τα μεγάλα οράματα, με τους πολύ σκληρούς όρους επιβίωσης που σε στραγγίζουν από χρόνο, ενέργεια, δυνατότητες επεξεργασίας αυτού που συμβαίνει. Ωστόσο, δε μπορώ να παραβλέψω πως σε ένα τέτοιο συγκείμενο, σε μια εποχή διεθνούς αντιδραστικοποίησης, παρακολουθήσαμε να ραγίζει το συμπαγές τοίχος λογοκρισίας και τιμωρίας που ορθώθηκε από τις δυτικές εξουσίες για τη γενοκτονία στη Γάζα.

Εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν στο δρόμο για τη Γάζα, δημιουργήθηκαν γενναίες και συγκινητικές πρωτοβουλίες, όπως το Global Sumud Flotilla, έγιναν παρεμβάσεις σε θεσμούς, σε φεστιβάλ, σε πανεπιστήμια. Δεν είναι πολύ. Τίποτα δεν είναι πολύ μπροστά στο διαρκές αποικιοκρατικό έγκλημα που συντελείται στα παλαιστινιακά εδάφη και στον συγκλονιστικό αγώνα των Παλαιστινίων για ζωή και ελευθερία. Έχει σημασία όμως να διαφυλάξουμε αυτή τη συλλογική εμπειρία της αλληλέγγυας δράσης, γιατί κατά τη γνώμη μου η πιο συντριπτική ήττα που μπορούμε να υποστούμε είναι να πιστέψουμε ότι δε μπορούμε να κάνουμε τίποτα.

Έχοντας ως αφορμή τον συνεχιζόμενο πόλεμο στη Μέση Ανατολή, παρατηρώ ότι η πλειονότητατων ελληνικών ΜΜΕ τα τελευταία χρόνια προσεγγίζειτις κρίσιμες διεθνείς εξελίξεις (και όχι μόνο) μέσα από το πρίσμα της εγχώριας μικροπολιτικής αντιπαράθεσης. Συχνά, ως βασικό σημείο αναφοράς τίθεται η στάση της κυβέρνησης και των διεθνών της συμμαχιών, αντί για μια τεκμηριωμένη παρουσίαση των γεγονότων. Ποιοι παράγοντες, κατά τη γνώμη σας, έχουν συμβάλει σε αυτή την υποβάθμιση της ποιότητας της ενημέρωσης στην Ελλάδα;

Τα ελληνικά μίντια, πέρα από τα συστημικά προβλήματα διαπλοκής με την πολιτική εξουσία και τα οικονομικά συμφέροντα, πέρασαν μια τρομερή κρίση τη μνημονιακή περίοδο που είχε σαν αποτέλεσμα τη διάλυση των εργασιακών σχέσεων, την απόλυση πολλών εργαζομένων, την επισφαλειοποίηση και τη συνακόλουθη αποεπένδυση από το περιεχόμενο. Δε νομίζω ότι συνήλθαν ποτέ από τότε. Αντίθετα, η πρόσδεση στην πολιτική εξουσία έγινε ακόμα πιο ισχυρή και εξόφθαλμη με αντίτιμο, καθιστώντας τα σε μεγάλο βαθμό ανυπόληπτα.

Από την άλλη, θα πω πως ακόμα και μέσα σε αυτές τις αποπνικτικές συνθήκες, έχουμε εξαιρετικές/ους δημοσιογράφους που επιμένουν στην τεκμηρίωση, στην κριτική στην εξουσία, στη συνομιλία με την κοινωνία, στις δεοντολογικές αρχές. Επίσης, για πρώτη φορά ίσως, στη δική μας γενιά τουλάχιστον, έχουμε μια αξιοσημείωτη και αξιοθαύμαστη πανσπερμία ανεξάρτητων δημοσιογραφικών ερευνητικών ομάδων, όπως το Reporters United, το Solomon, το Inside Story και άλλες που κάνουν απίστευτη δουλειά με κορωνίδα την αποκάλυψη του σκανδάλου των υποκλοπών. Έχει νόημα να τα θυμόμαστε κι αυτά, να στηρίζουμε την προσπάθεια γιατί είναι πολύτιμη για τη δημοκρατία.

Έχετε συμμετάσχει, μεταξύ άλλων, στη δημιουργία σειρών ντοκιμαντέρ. Μια τέτοια σειρά είναι «Οι κυρίες του ρεμπέτικου», που προβάλλεται στην κρατική τηλεόραση, όπου υπογράφετε το σενάριο και συμμετέχετε στην αρχισυνταξία. Τι κρατάτε περισσότερο από αυτές τις γυναίκες και ποιος ήταν ο ρόλος τους στη διαμόρφωση της μουσικής κουλτούρας;

Κρατάω το πείσμα τους, την επιμονή τους να μπουν στον ανδροκρατούμενο και στιγματισμένο κόσμο του ρεμπέτικου σε μια εποχή που οι γυναίκες στην Ελλάδα δεν είχαν καν το δικαίωμα της ψήφου και ο μόνος χώρος που θεωρούνταν κοινωνικά κατάλληλος γι’ αυτές ήταν το σπίτι τους. Το ότι εκείνες οι γυναίκες τόλμησαν να σταθούν δίπλα στους άνδρες, να τραγουδήσουν, να διεκδικήσουν να πληρώνονται, να αμφισβητήσουν δηλαδή τη νόρμα, είναι από μόνο του μια ρήξη.

Μαζί με τη Νίνα Μαρία Πασχαλίδου γράψατε και σκηνοθετήσατε την ταινία «Survivors – Ξαναγράφοντας τον μύθο της». Μιλήστε μας για αυτή τη δουλειά και για το τι προσπαθήσατε να αναδείξετε μέσα από αυτήν.

Θα επαναλάβω κάτι που έχω γράψει κι άλλη φορά γιατί συνοψίζει το τι σημαίνει για μένα αυτή η ταινία: Όταν ξεκινήσαμε να συζητάμε για το Survivors, εγώ δεν ήμουν καν έγκυος. Τώρα που η ταινία μας έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, η κόρη μου είναι τριών ετών και χαίρομαι που κάποια στιγμή θα μπορέσει να τη δει. Μέσα από τις ιστορίες τριών καταπληκτικών γυναικών, νιώθω ότι βλέπουμε τη συλλογική μας ιστορία από την εποχή του μύθου, την ιστορία γυναικών και θηλυκοτήτων που έχουν υποστεί βία, που έχουν υπάρξει θύματα αλλά δεν είναι μόνο θύματα, είναι και μαχήτριες. Παρακολουθώντας την πορεία τριών γυναικών – επιζωσών έμφυλης βίας προς την ενδυνάμωση, μας ενδιαφέρει να μείνει ανοιχτός αυτός ο ορίζοντας του απεγκλωβισμού και να αναδειχθεί η μετασχηματιστική πνοή της φεμινιστικής αλληλεγγύης.

Ποιες είναι οι αιτίες που το 2026, σε μια σύγχρονη κοινωνία, όχι μόνο δεν έχει λυθεί το ζήτημα της ισότητας των φύλων, αλλά το μοτίβο της έμφυλης βίας επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά;

Η αιτία είναι η πατριαρχία και η διαπλοκή της με τα συστήματα ηγεμονίας του καπιταλισμού και του εθνοφυλετισμού και είναι κάτι που με διαφορετικές εκφάνσεις και διαφορετική ένταση, ισχύει σε παγκόσμιο επίπεδο. Από εκεί και πέρα, μιλώντας για την Ελλάδα ειδικότερα και για την εποχή μας, είναι αναγκαίο να επισημανθεί πως πάρά το γεγονός ότι αυτά τα θέματα πλέον έχουν αποκτήσει ορατότητα, πως έχουν γίνει επεξεργασίες, πως έχουν κατατεθεί προτάσεις, η θεσμική απροθυμία για οποιαδήποτε πρωτοβουλία στην κατεύθυνση της πρόληψης και της αντιμετώπισης είναι μνημειώδης και αρκούντως εύγλωττη.

Ενδεικτικά, θα αναφέρω κάποια από τα πράγματα που θα έπρεπε να είχαν γίνει: θεσμική αναγνώριση της γυναικοκτονίας, ενίσχυση του δικτύου δομών και υπηρεσιών για κακοποιημένες γυναίκες, εξατομικευμένο σχέδιο διαφυγής με τη συνδρομή και την προστασία του κρατικού μηχανικισμού για κάθε γυναίκα και θηλυκότητα που βρίσκεται σε απειλή, μακροπρόθεσμο πλάνο διασφάλισης της οικονομικής επιβίωσης για τις επιζώσες, δημιουργία εξειδικευμένων rapecenters σε κάθε πόλη, δημιουργία οικογενειακών δικαστηρίων για ταχείες και αποτελεσματικές εκδόσεις αποφάσεων, πρόσβαση σε δωρεάν και εξειδικευμένη νομική και ψυχολογική αρωγή για όλες τις επιζώσες, ευθυγράμμιση της δικαστικής λειτουργίας με τη νομολογία περί αποφυγής δευτερογενούς θυματοποίησης. Αυτά είναι κάποια άμεσα μέτρα που αν είχαν ληφθεί κάποιες θα είχαν σωθεί. Αλλά η Πολιτεία αδιαφορεί, συνεπικουρεί τον οργανωμένο μσογυνισμό με ρυθμίσεις όπως ο νόμος για την υποχρεωτική συνεπιμέλεια και πουλάει ποινικό λαϊκισμό που δε λύνει κανένα απολύτως πρόβλημα.

Πρόσφατα ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης μου είπε με αφορμή την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή: «το γεγονός αυτό άγγιξε και ευαισθητοποίησε την πλειοψηφία της κοινωνίας (μεταξύ άλλων) γιατί έχουμε απομακρυνθεί τόσο πολύ από τέτοιες στάσεις ζωής, ώστε μας φαίνονται σχεδόν αδιανόητες. Πολλοί άνθρωποι ζηλεύουν αυτούς τους ανθρώπους, όχι επειδή εκτελέστηκαν, αλλά επειδή είχαν μια αλύγιστη πίστη στις ιδέες τους». Είμαστε στ’ αλήθεια τόσο μακριά από το θάρρος και έχουμε χάσει την πίστη μας;

Πιστεύω πως μας διαπέρασε ένα ρίγος συγκλονισμού ακριβώς γιατί σ’ αυτά τα ιστορικά ντοκουμέντα βρήκαμε ένα θραύσμα καθαρής και γενναιόψυχης μνήμης, το οποίο το έχουμε ανάγκη σε ενεστώτα χρόνο που νιώθουμε συρρικνωμένες/οι. Έχουμε ανάγκη να θυμηθούμε ότι υπήρξαν αυτοί οι άνθρωποι, ότι η καλύτερη εκδοχή του εαυτού δεν είναι κάτι αφηρημένο και απροσδιόριστο, είναι σάρκινη, είναι κομμάτι της συλλογικής μας ιστορίας και μπορεί να μας εμπνεύσει ξανά.

Ποια είναι τα πλάνα σας από δω και πέρα; Υπάρχει κάποια έντονη επιθυμία να ασχοληθείτε με κάποιο συγκεκριμένο θέμα;

Είναι μια αρκετά πυκνή περίοδος για μένα, με δημιουργικές, αλλά και εξουθενωτικές σε ορισμένες περιπτώσεις όψεις. Αρκετά πράγματα για τα οποία εργάστηκα για καιρό έχουν πάρει πλέον υλική υπόσταση, οπότε είναι ακόμα στην αρχή της διαδρομής τους που ελπίζω να είναι μεγάλη. Δηλαδή το βιβλίο που συνεπιμεληθήκαμε με τον Αντώνη Γαλανόπουλο εκδόθηκε πρόσφατα σε μια συνεργασία του Eteron με τις εκδόσεις Τόπος, ο θεατρικός μας μονόλογος «Μέσα στο ναρκοπέδιο, μου είπαν πως θα μάθω να χορεύω» έχει ολοκληρώσει τον πρώτο του κύκλο, αλλά πιστεύω ότι έχει να κάνει πολλά σλάλομ ακόμα ανάμεσα σε νάρκες και η ταινία μας μόλις έκανε πρεμιέρα και ξεκινάει το ταξίδι της για να βρει το κοινό της. Στο Eteron, ετοιμάζουμε αρκετά ενδιαφέροντα καινούρια projects και στις αρχές του καλοκαιριού θα είναι έτοιμο ένα ντοκιμαντέρ του κάνουμε με τη Νιόβη Αναζίκου για το Κέντρο Διοτίμα με θέμα τη φροντίδα. Οπότε επιστρέφω πάντα στα θέματα που με ταλανίζουν με έναυσμα το συλλογικό βίωμα. Σκέφτομαι, όμως, πως σε μια ιστορική συγκυρία που δεν προσφέρεται για πλάνα, σχεδιασμούς κα όνειρα, μάλλον το σημαντικότερο πλάνο είναι να πιστέψουμε πως αξίζει να παλέψουμε για κάτι καλύτερο από τη δυστοπία που ζούμε.

Σας ευχαριστώ πάρα πολύ γι’ αυτή την κουβέντα, κυρία Λούκα!

Κι εγώ!

Εκείνα τα χρόνια, υπήρχε μεγάλη ποικιλία παιδικών προγραμμάτων στην ελληνική τηλεόραση. Ταινίες της σύγχρονης εποχής και παλιότερες. Ποιοτικά προγράμματα και trash TV. Κινούμενα σχέδια με ζώα που μιλούσαν και ανθρώπους που ζούσαν στο διάστημα. Σενάρια που είχαν τεντώσει τη μεταφυσική και αναχρονιστικές ιδέες με πρωταγωνιστές βασιλιάδες και ευγενείς. Παραγωγές από τη δύση, αλλά και την ανατολή.

Παρόλα αυτά, δε θα ασχοληθώ με το περιεχόμενο και την ασυμβατότητα των περισσότερων παιδικών σειρών και ταινιών με τον ψυχικό κόσμο ενός παιδιού. Δε θα ασχοληθώ καν με την απουσία γονικού ελέγχου. Κάνω αυτή την εισαγωγή για να σταθώ σ’ ένα χαρακτηριστικό στοιχείο που μου έχει χαραχθεί βαθιά στη μνήμη από τότε: Οι χαρακτήρες των «παιδικών» δεν πέθαιναν σχεδόν ποτέ. Είτε τους έκαναν μαύρους στο ξύλο, είτε ανατινάζονταν με δυναμίτη, στέκονταν ξανά στα πόδια τους σαν να μην έγινε τίποτα.

Θα μου πείτε λογικό, γιατί να δείχνουν στα παιδιά ανθρώπους και ζώα να γίνονται θύματα του δρεπανηφόρου χάρου; Σωστό, μόνο που έδειχναν όλη τη διαδικασία που σε οδηγεί στο «μεγάλο ταξίδι», σκιπάροντας απλά τη φάση με τα στεφάνια και το καπάκι. Και για να σας προλάβω, δε διψούσαν τα παιδικά μου μάτια να δουν σκιτσαρισμένο έναν θάνατο. Μου αρκούσε αυτός του Μουφάσα στον βασιλιά των λιονταριών. Απλώς, μην έχοντας βιώματα από την «αθέατη όψη», είχα κάποιες αθώες απορίες. Πότε κόβεται το νήμα της ζωής; Τι υπάρχει μετά από δω; Θα μπορώ κι εγώ να μην πεθαίνω όπως ο Son Goku; Ή να πυροβολώ χωρίς να σκοτώνω, όπως έκανε ο Lucky Luke;

Οι απορίες (δεν) λύθηκαν στην ώρα τους και η αθανασία των καρτούνς κέρδισε το σύμβολο που της αξίζει στη συνείδησή μου. Ίσως εκεί, κάπου ανάμεσα σ’ έναν φτωχό και μόνο καουμπόι και σ’ έναν Νίντζα με ουρά, άρχισε να διαμορφώνεται και ο τρόπος που βλέπω τον κόσμο σήμερα. Από τότε, μεγαλώνοντας μέσα στη γυάλα μου, έγινα «ψαγμένος» ενήλικος με την πολυτέλεια να φιλοσοφώ. Τα ερωτήματα του δεκάχρονου εαυτού μου επαναλαμβάνονται σαν λούπα σε ανανεωμένες εκδοχές και με αυξημένο βαθμό δυσκολίας. Όταν καταφέρνω να βρίσκω τις απαντήσεις που με ικανοποιούν, μού δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότι μπορώ να μιλάω για τις ζωές των άλλων λες και είμαι εγώ ο καταλληλότερος να το κάνω. Αναζητώ συνεχώς «ξένους» ανθρώπους που νομίζω πως ζουν μόνιμα κάτω από το νερό σε μια μάταιη προσπάθεια να ταυτιστώ. Πώς γίνεται να μην πιάνει; Αφού ξένος είμαι κι εγώ στον «χαβά της ανθρωπότητας». Στο τέλος, καταλήγω να κουράζομαι από τη ρουτίνα του να είμαι «αυτός ο τύπος» και ψάχνω πάντα κάτι καινούριο. Ξανά μάταιο.

Αυτή η αναζήτηση μοιάζει πολλές φορές σαν μία μάχη των συμβόλων. Ένας πόλεμος ανάμεσα στην κυριολεξία και τη μεταφορά. Σκέφτομαι εκείνο το παιδί που καθόταν οκλαδόν στο χαλί μπροστά στην τηλεόραση και μπερδευόταν με τα ασαφή όρια της πραγματικότητας μπροστά και πίσω από το γυαλί. Πλέον, ξέρω ότι δε γίνεται να σου ρίξω μια σφαίρα και να σκέφτομαι ότι δεν υπάρχει περίπτωση να πεθάνεις. Επίσης, ξέρω ότι δεν μπορώ να ανατινάζομαι συνέχεια και να ζω. Κι ας έχω ανάγκη κάθε τόσο έναν μικρό θάνατο. Έστω για την εμπειρία της ανάστασης*. Κι όμως, τις μεγάλες στιγμές της ζωής μου τις βιώνω σαν ένας καρτούν ήρωας. Εκεί που φαίνεται σίγουρος ο ερχομός της επιτυχίας, βγαίνω έξω στο δρόμο και σκοτώνομαι. Μην ανησυχείς όμως, στο επόμενο επεισόδιο ξαναπαίζω.

*Από το βιβλίο της Clarice Lispector, «Η ώρα του αστεριού»

ΕΘΝΙΚΗ ΥΠΕΡΗΦΑΝΙΑ. Έχεις διαβάσει αναλύσεις για το τι χρειάζεται η χώρα τη δεδομένη στιγμή από έγκριτους δημοσιογράφους. ΣΤΑΘΕΡΟΤΗΤΑ. Έχεις σκρολάρει άπειρες ώρες. Ξέρεις το αγαπημένο φαγητό του αγαπημένου σου υποψηφίου. Ξέρεις επίσης την αγαπημένη του σειρά στο Netflix. ΤΑΥΤΙΣΗ.

Βγαίνεις από το σπίτι σου με τη σιγουριά της δημοσκοπικής πρόθεσης ψήφου. Πηγαίνεις στο εκλογικό κέντρο, στέκεσαι στην ουρά και περιμένεις. Κοιτάς τον ουρανό και σκέφτεσαι ότι αύριο θα είναι πιο γαλανός. Χαμογελάς στους γύρω σου. Μπαίνεις στην αίθουσα και παίρνεις το πακέτο με τα ψηφοδέλτια. Γεμίζεις ικανοποίηση βλέποντας το λογότυπο του κόμματός σου πάνω-πάνω. Μπαίνεις στο παραβάν και «σταυρώνεις» αυτούς και αυτές που «γλέντησαν» τους αντιπάλους τους. Που κάτω από τα ανεβασμένα βίντεό τους έβλεπες σχόλια του στυλ: «Ξέσκισέ τους. Έτσι θέλουν οι άπλυτοι». ΥΠΕΡΟΧΗ.

Διπλώνεις το ψηφοδέλτιο, το τοποθετείς στον φάκελο και τον κλείνεις. Βγαίνεις από το παραβάν και πλησιάζεις στην κάλπη. Κρατάς τον φάκελο λίγα εκατοστά πάνω από τη σχισμή, κλείνεις τα μάτια, φουσκώνεις το στήθος και νιώθεις γύρω σου αόρατα φλας. Αφήνεις τον φάκελο να πέσει και χτυπάς δύο φορές με την παλάμη σου τη σχισμή. Εκπλήρωσες το χρέος σου. Αυτό ήταν. Τελείωσε.

Τρία χρόνια μετά. Μια Τετάρτη. Ξυπνάς το πρωί χωρίς όρεξη και με δυσκολία σηκώνεσαι από το κρεβάτι. Η κυρίαρχη σκέψη σου όταν κάθεσαι στη λεκάνη της τουαλέτας είναι ότι δε θες να πας πουθενά σήμερα. Είναι 19 του μήνα και τα λεφτά σου έχουν σχεδόν τελειώσει. Το scrolling στην οθόνη φέρνει μπροστάστα μάτια σου liveblog από ένα γενικευμένο πόλεμο και φωτογραφίες με πάστορες να προσεύχονται αγκαλιά με έναν γελοίο εγκληματία. Παρακαλούν το Θεό να του δώσει φώτιση για να συνεχίσει την απονομή δικαιοσύνης σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Δε σε ψήνει και πολύ.

Ντύνεσαι με το ζόρι, βγαίνεις έξω στο δρόμο και περπατάς εφτά τετράγωνα για να βρεις το αυτοκίνητό σου. Πάλι θα αργήσεις. Τίποτα δε θυμίζει την ανάταση των μεγάλων εκλογικών ποσοστών. ΑΠΕΛΠΙΣΙΑ. Εγκλωβίζεσαι σε πελώριες, θορυβώδεις λεωφόρους και σκέφτεσαι τι πήγε στραβά. Ό,τι συμβαίνει σήμερα έχει τη σιωπηρή σου συγκατάθεση. Κάθε εκατοστό που κατέβαινε ο φάκελος στην κάλπη είναι τώρα κι ένα στοπ-καρέ. Μια αναποδογυρισμένη βάρκα προσφύγων στη Μεσόγειο. Μια άμορφη μεταλλική μάζα από δύο τρένα που συγκρούστηκαν. Μια βόμβα που σκάει σε σχολείο. Το μειδίαμα ενός κρατικού λειτουργού που λέει συνεχώς ψέματα χωρίς καμία συνέπεια. Μια γυναίκα πεσμένη έξω από ένα αστυνομικό τμήμα. Ένα δάκρυ στο μάγουλο ενός ανθρώπου που δεν είδε τον σύντροφό του να γυρίζει από τη δουλειά.

Τίποτα από αυτά δεν μπαίνει στη ζυγαριά. Κι ας λένε οι δικοί σου ότι γίνεται το σωστό. Κι ας λέει η «δικαιοσύνη» ότι δε φταίνε. Εσένα στο ενδιάμεσο δε σε ρώτησε κανείς, αλλά έτσι λειτουργούν οι δημοκρατίες. Πιστεύεις στους θεσμούς, θεωρείς ότι αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος να ζούμε, αλλά είναι η πρώτη φορά που νιώθεις ανασφάλεια για κάτι που συμβαίνει μακριά. Για πρώτη φορά που πιστεύεις ότι θα έρθει και η σειρά σου. Είναι η πρώτη φορά που σου γίνεται καθαρό ότι το πάτημα ενός κουμπιού που κάνει τους ανθρώπους στάχτη γίνεται στο όνομά σου. Και τότε θυμάσαι τη στιγμή. Τον φάκελο πάνω από τη σχισμή. Το χτύπημα της παλάμης σου στην κάλπη.

Τα θέλεις όλα αυτά (;)

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η Βάσια μοιράζεται τους σταθμούς της πορείας της, αποκαλύπτει τη σχέση της με την υποκριτική και το τραγούδι, φωτίζει τη δύναμη της ευαλωτότητας και δείχνει πώς η τέχνη παραμένει ένας χώρος διαρκούς μεταμόρφωσης και προσωπικής ανακάλυψης.

Πώς ξεκίνησε το ταξίδι σας στην τέχνη και ποιοι ήταν οι βασικοί σταθμοί του μέχρι σήμερα;

Από πολύ μικρή ηλικία ασχολήθηκα με τη μουσική και τον χορό. Στη εφηβεία μου μπήκα στο φυτώριο του Βαγγέλη Σειληνού και στη συνέχεια της Ραλλούς Μάνου. Οι γονείς μου ασχολούνταν επαγγελματικά με το θέατρο. Το είχα γνωρίσει από μέσα. Παράλληλα με τη δραματική σχολή έπαιζα σε θέατρο για παιδιά. Είμαι ευγνώμων για τις δασκάλες μου Άννα Μακράκη, Εύα Κοταμανίδου, Έρση Μαλικένζου και για την μέχρι τώρα συνεργασία μου με τον μουσικοσυνθέτη Τάσο Καρακατσάνη.

Νιώθω περήφανη για τις συνεργασίες μου με το Εθνικό Θέατρο και το Κρατικό Βορείου Ελλάδος. Το πέρασμά μου από την ΕΡΤ, το Greek Cultural Center στη Νέα Υόρκη, η συνεργασία μου με τον Γιάννη Ιορδανίδη και τον Γιώργο Μιχαηλίδη μου έδωσαν μεγάλη χαρά. Καθώς και δύο διακρίσεις μου σε δύο ταινίες μικρού μήκους. Βασικός σταθμός το δίπλωμα κλασικού τραγουδιού με τη Νίνα Καλούτσα και το Μεταπτυχιακό μου στη Δημιουργική Γραφή.

Έπειτα, το πειραματικό θέατρο, η γνωριμία μου με τον Θωμά Μοσχόπουλο και τον Βασίλη Παπαβασιλείου. Ο Θανάσης Τριαρίδης και το ραδιοφωνικό μας Lebensraum. Η Μάντα στον Μορμόλη των Παλούμπη-Κουκαλάνι και φυσικά η Ορτένσια στη Locandiera του Γιάννη Κακλέα.

Έχετε πλούσια δραστηριότητα στον καλλιτεχνικό χώρο, με σπουδές στην υποκριτική, το κλασικό τραγούδι, τον χορό, συμμετοχές σε θεατρικές παραστάσεις, ταινίες, τηλεοπτικές σειρές, μουσικά ρεσιτάλ και συναυλίες. Πώς συνδυάζεται αυτή η πολυδιάστατη έκφραση; Νιώθετε ότι κάποια από αυτές τις ιδιότητες υπερισχύει;

Μου άρεσε πάντα το μιούζικαλ. Για να το πλησιάσω ήθελα να γνωρίσω σε βάθος όλες του τις πτυχές. Μ’ αρέσει και η έρευνα και η μελέτη. Δεν σταματάει. Σε μικρότερη ηλικία ο χορός ήταν προτεραιότητα. Στη συνέχεια, άλλοτε υπερισχύει το θέατρο, άλλοτε η μουσική. Όταν συνδυάζονται όλα σε μια μουσική παράσταση μου δημιουργεί πληρότητα. Αφήνομαι και στις ευκαιρίες των συνεργασιών και την ανάγκη που έχω την κάθε περίοδο.

Στην υποκριτική, συχνά καλείστε να αγγίξετε τραύματα, προσωπικά ή συλλογικά. Πιστεύετε ότι το θέατρο μπορεί να λειτουργήσει ως μορφή ίασης, και αν ναι, για ποιον: το ηθοποιό ή το κοινό;

Πιστεύω στην ίαση μέσα από την Τέχνη. Και για το ηθοποιό και για το κοινό. Για τον ηθοποιό, περισσότερο ακούσια, μέσα από τη διαδικασία της δημιουργίας και όχι επί τούτου ως μορφή ψυχοθεραπείας. Για το κοινό, πιστεύω ότι είναι μέρος της δημιουργικής έκφρασης να εμπνεύσει την όποια μετακίνηση οπτικής ή συναισθημάτων.

Όταν τραγουδάτε, νιώθετε ότι αφηγείστε μια ιστορία με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι όταν υποδύεστε έναν ρόλο; Ποια είναι η βασική διαφορά ανάμεσα στην ερμηνεύτρια και την ηθοποιό μέσα σας;

Είναι διαφορετικά τα μέσα που χρησιμοποιώ στο καθένα. Στο τραγούδι, εκτός από τον λόγο, συγχωνεύεται μέσα μου και η μελωδία, η αρμονία, τα όργανα, η κάθε τονικότητα. Στην υποκριτική δημιουργώ την μελωδία και τον ρυθμό με τον λόγο και το σώμα. Μια διαφορά είναι ότι στο τραγούδι βρίσκομαι μόνη με την τεχνική μου, τη μουσικότητα και τη διάθεση της στιγμής, ενώ στο θέατρο κρύβομαι πίσω από έναν ρόλο.

Έχοντας κινηθεί ανάμεσα στην αρχαία τραγωδία και το σύγχρονο θέατρο, τι θεωρείτε ότι παραμένει αμετάβλητο στον ανθρώπινο πυρήνα μέσα στους αιώνες;

Ο ανθρώπινος πόνος και η ανάγκη μας να τον υπερβούμε, ή έστω να τον απαλύνουμε.

Η μεταγλώττιση απαιτεί να δώσετε κάτι παραπάνω από τη φωνή σας σε ένα σώμα που δεν είναι δικό σας. Πώς βιώνετε αυτή τη μορφή υποκριτικής, όπου η παρουσία σας υπάρχει χωρίς να φαίνεται;

Η μεταγλώττιση, πέρα από το τεχνικό της κομμάτι — να διαβάζεις το κείμενο, να ακούς τον ξένο ηθοποιό, να παρακολουθείς την εικόνα και να συντονίζεις τη φωνή σου ταυτόχρονα — είναι απελευθερωτική. Μου δίνει τη δυνατότητα να εξερευνώ όλη την έκταση της φωνής μου, να κάνω γκριμάτσες, να συνδιαλέγομαι με την ψυχοσύνθεση του κάθε ήρωα και να υποδύομαι ρόλους που στο θέατρο θα ήταν μακριά από το φυσικό μου.

Μιλήστε μας για τη θεατρική παράσταση Λοκαντιέρα που συμμετέχετε. Σε ποια ζητήματα πιστεύετε ότι το θεατρικό κείμενο ακουμπά σήμερα;

Η Λοκαντιέρα παρουσιάζει μια ιστορία για τη δύναμη και την ανεξαρτησία της γυναίκας. Θίγει ζητήματα επίκαιρα όπως τα παιχνίδια εξουσίας στις σχέσεις, τα έμφυλα στερεότυπα, τις ανισότητες. Μια γυναίκα ανεξάρτητη οικονομικά και επαγγελματικά απέναντι στους άντρες και το όποιο κεκτημένο μεγαλείο τους. Ο έρωτας ξυπνάει συγκρούσεις και αποκαλύπτει εγωισμούς και αδυναμίες. Χαρακτηριστικά που κυριαρχούν και στις μέρες μας.

Άκουσα πρόσφατα τη φράση «η τρυφερότητα για την εποχή μας είναι το νέο πανκ», το πιο τολμηρό και ριψοκίνδυνο πράγμα όπως είπε ο Γιοακίμ Τρίερ. Πώς πιστεύετε ότι η τέχνη σήμερα συμβάλλει στη διατήρηση αυτής της τρυφερότητας σ’ έναν κόσμο που συνεχώς γεμίζει με κυνισμό;

Με έργα τέχνης που προκαλούν την ευαισθησία, τη βαθύτερη εσωτερική κατανόηση, την ευαλωτότητα, την ενσυναίσθηση. Με έργα τέχνης που ξυπνάνε ανθρώπινες πτυχές. Η τρυφερότητα είναι στάση ζωής.

Υπάρχει κάτι που φοβάστε ως ηθοποιός; Και τι ρόλο παίζει ο φόβος στη δημιουργική διαδικασία; Μπορεί να γίνει κινητήρια δύναμη;

Και την έκθεση φοβάμαι και την αποτυχία και την επιτυχία μάλλον. Πάω, όμως, κατά πάνω στον φόβο. Του επιβάλλομαι. Με κρατάει σε εγρήγορση, άρα με κινητοποιεί δυναμικά.

Τι μένει να πραγματοποιηθεί από όλα αυτά που έχετε σκεφτεί;

Επιθυμώ να βρίσκομαι σε συνεργασίες, έργα και ρόλους που με εμπνέουν, με συγκινούν και με γεμίζουν.

Σας ευχαριστώ πολύ!
Κι εγώ.

Πληροφορίες

Λοκαντιέρα του Κάρλο Γκολντόνι
Σκηνοθεσία: Γιάννης Κακλέας
Θέατρο Τέχνης Κάρολος Κουν

Έχω όμως ένα ελάττωμα, ανάμεσα στα άλλα, το οποίο μου επισημαίνει συχνά ο καλύτερός μου φίλος: πολλές φορές, διαβάζω τις ειδήσεις μισές. Κι εξαιτίας αυτής μου της αδυναμίας, δε διάβασα ότι η έρευνα του ιδρύματος αφορούσε αποκλειστικά σε πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο, από την περίοδο της καταστροφής του 1922 και πίσω. Ο ενθουσιασμός μου έσβησε απότομα.

Παρόλα αυτά, δεν το έβαλα κάτω. Πήρα την απόφαση να το πάω μόνος μου. Το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, όταν πήγα στο χωριό της μητέρας μου, στην Ορεινή Ναυπακτία, έβαλα τη γιαγιά και τον παππού να μου ζωγραφίσουν το γενεαλογικό τους δέντρο μέχρι την άκρη της μνήμης τους. Έκατσα απέναντί τους σαν τον Αλέξη Παπαχελά και τους βομβάρδιζα με ερωτήσεις για ώρες. Αυτοί, σε αντίθεση με τους καλεσμένους του Αλέξη, απαντούσαν στην ουσία των ερωτήσεων κι εγώ σημείωνα στην κενή σελίδα ενός περιοδικού που περιείχε σταυρόλεξα. Μη θέλοντας να μου χαλάσουν το χατίρι, ανέσυραν από τη μνήμη τους ονόματα, χωριά και ιστορίες, για να καταλήξω στο τέλος να διαπιστώνω ότι οι πρόγονοι και των δύο, στα γύρω βουνά την έβγαζαν. Καμία έκπληξη. Ούτε από κλέφτες και αρματολούς κατάγομαι, ούτε από Σαρακινούς πειρατές, ούτε καν από Βενετσιάνους εμπόρους. Κρίμα. Τώρα πώς θα εξηγήσω τη γοητεία που μου ασκεί η ιταλική φινέτσα και κουλτούρα;

Ο καλοσυνάτος παππούς μου διέκρινε την αχρείαστη απογοήτευσή μου και μου είπε: «και γιατί σε νοιάζει τόσο πολύ, βρε Βάσο μου, από πού κρατάει η σκούφια μας; Έχει καμιά σημασία;». Γέλασα και του είπα: «έχεις δίκιο, παππουλάκο μου. Τι θα άλλαζε αν ήμασταν από τη Νάουσα της Πάρου;». Τώρα που το σκέφτομαι, κάτι θα άλλαζε. Ίσως να είχαμε ενοικιαζόμενα δωμάτια και να πλουτίζαμε από τη βαριά βιομηχανία του τουρισμού, αλλά δεν είναι αυτό το θέμα μας τώρα.

Το θέμα μας είναι οι ρίζες και το νόημα που τους αποδίδεται. Οι πρόγονοί μου ήταν βουνίσιοι αγρότες και κτηνοτρόφοι κι εγώ ζω στην Αθήνα και μου ξεραίνονται οι πέντε γλάστρες που έχω στο μπαλκόνι. Κοιμόντουσαν όλοι και όλες στο πάτωμα γύρω από τη φωτιά κι εγώ έχω μυοσκελετικά προβλήματα από τη δουλειά γραφείου. Δεν πέρασαν την πόρτα κάποιου σχολείου κι εγώ διαβάζω την Ακύρωση του Μέλλοντος του Μαρκ Φίσερ. Ελάχιστη επιρροή στον τρόπο ζωής μου. Δεν άνοιξε ούτε έκλεισε κάποια πόρτα εξαιτίας τους. Ελπίζω μόνο να έχω κληρονομήσει τα γονίδια της ανθεκτικότητάς τους.

Κι όμως στα μάτια κάποιων ανθρώπων, όλοι χρεωνόμαστε το φορτίο της καταγωγής μας. Πιστεύουν ότι όλοι έχουμε μια ταυτότητα ανάμεσα στα δόντια μας, που κάτω από τα βιομετρικά χαρακτηριστικά, γράφει τα καλά και στραβά μας.Φαίνονται σίγουροι ότι όλοι είμαστε υποχρεωμένοι να κινηθούμε εντός συγκεκριμένων ορίων, επειδή η τύχη μας έριξε φτωχούς σε μια γωνιά της γης. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που θα έβλεπαν με ενδιαφέρον ένα ντιμπέιττων απογόνων του Καποδίστρια και του Μαυρομιχάλη το 2026 για το τι πήγε στραβά και χάσαμε τον πεφωτισμένο κυβερνήτη. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που «τσιμπάνε» στο δόλωμα του ρατσισμού και του φόβου και πανηγυρίζουν που επιτέλους το δυτικό ημισφαίριο έχει έναν «πανίσχυρο» ηγέτη. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που πιστεύουν στο ανθρώπινο κόστος της φύλαξης των συνόρων χωρίς να έχουν τη σιγουριά ότι δε θα χρειαστεί ποτέ αυτοί ή τα παιδιά τους να τα περάσουν όπως – όπως.

Για αυτούς, αν ξεκινάς από το σημείο Α, είσαι ύποπτος.
Αν ξεκινάς από το σημείο Α και διαφέρεις, είσαι ανεπιθύμητος.
Αν ξεκινάς από το σημείο Α, διαφέρεις και είσαι φτωχός, είσαι απειλή.
Αν ξεκινάς από το σημείο Α, διαφέρεις, είσαι φτωχόςκαι παλεύεις να φτάσεις στο σημείο Β, εξαντλημένος, πάνω σε μια σάπια βάρκα, είσαι εισβολέας.

Όταν μοιράζομαι αυτή τη μοναδική αθηναϊκή εμπειρία με τους φίλους και τις φίλες μου, που ζουν σε υπερσύγχρονες και λειτουργικές πόλεις του εξωτερικού (τους κλαίγομαι δηλαδή), συνήθως παίρνω την απάντηση: “what a waste of life,re”. Σας ευχαριστώ. Ας πάει κι αυτό το κομμάτι χρόνου στα χαμένα μαζί με τα άλλα. Εσείς που αξιοποιείτε κάθε δευτερόλεπτο της ζωής σας, πείτε μου πώς το κάνετε. Μέχρι τότε, εγώ θα ακολουθώ τον ίδιο δρόμο, που πάντα στην αρχή του, έχει μια τεράστια φωτεινή ένδειξη, η οποία γράφει στο περίπου: «Αν πας από εκεί, θα χάσεις από 10 λεπτά έως 8 χρόνια από τη ζωή σου». Το ξέρω, αλλά δεν έχω άλλο δρόμο να διαλέξω, αγαπημένη μου οθόνη. Την άλλη φορά να γράψεις κάτι που να έχει νόημα. Γράψε ότι μέχρι να φτάσω σπίτι δε θα συναντήσω άνθρωπο ή ότι με κάθε ευρώ που δίνω στον εργολάβο σου, ενισχύω τη μονάδα του νοσοκομείου «η Ελπίς» για την αντιμετώπιση της κίρρωσης του ήπατος ή πόσα κρατικά/εργοδοτικά εγκλήματα συνέβησαν το τελευταίο εικοσιτετράωρο. Έτσι, ναι, θα μου γίνει λιγότερο αφόρητο.

Έχω γράψει αρκετά κείμενα για τον χρόνο. Τον χρόνο που κυλάει αργά ή γρήγορα, καταναλώνεται, ξοδεύεται, χάνεται, γιατρεύει, δεν επενδύεται, δε γυρίζει πίσω, προχωράει γραμμικά, αναλύεται σχετικά και κάποιες φορές, περνάει απαρατήρητος. Είναι ένα ζήτημα απίθανα μακρύ και δεν ξέρω από πού να το πρωτοπιάσω. Τις περισσότερες φορές, το εξαντλώ μέσα από το πρίσμα ενός ανθρώπου που βιώνει middle life crisis, ένα θέμα, για το οποίο μου είχε μιλήσει εκτενώς η γιαγιά μου, που δούλευε από δέκα χρονών στα καπνά, για το πώς το βίωνε στις αρχές της μεταπολίτευσης. Ποιον ή ποια ενδιαφέρει; Δεν ξέρω. Μάλλον όχι και τόσο αυτούς κι αυτές που είναι μπροστά ή πίσω από αυτήν την κατάσταση. Ίσως ενδιαφέρει τους millennials που κολλάνε στην κίνηση. Ίσως ενδιαφέρει τη μαμά μου, που μου λέει «γράψε, βρε αγόρι μου, επιτέλους κάτι χαρούμενο».

Ναι, είμαι λίγο dark, το παραδέχομαι, αλλά αυτά που γράφω δε θέλω να έχουν πρόσημο. Μπορείς να τα πάρεις και να τα κάνεις ό,τι θες. Έτσι κι αλλιώς διαβάζονται γρήγορα. Ελάχιστο χάσιμο χρόνου. Και όλα αυτά μέχρι να έρθει η μέρα που δε θα βρίσκω θέμα για να γράψω. Θα έχει στερέψει η φαντασία μου, θα έχει εξαντληθεί το μυαλό μου και θα είμαι μόνος μου πίσω από ένα τιμόνι. Το προειδοποιητικό μήνυμα θα αναβοσβήνει και θα λέει: «πάλι έχασες» κι εγώ θα κοιτάξω από το παράθυρο τον οδηγό στ’ αριστερά μου και χωρίς να ανοίξω το τζάμι θα του πω: «τώρα, ό,τι είναι, είναι».