Ένα αρσενικό χελιδόνι πλησιάζει μια αφύλακτη φωλιά, παρατηρεί τον χώρο και στη συνέχεια με το ράμφος του πετάει τα αυγά των «κατοίκων» έξω. Σε διπλανή φωλιά, μετά από αρκετές προσπάθειες, ένα άλλο αρσενικό καταφέρνει να πετάξει ένα νεοσσό εκτός φωλιάς, με αποτέλεσμα τον θάνατό του. Το συγκεκριμένο πουλί έχει ήδη σκοτώσει αρκετούς νεοσσούς με αυτό τον τρόπο, προφανώς για να καταλάβει τη φωλιά και να ξεκινήσει τη δική του οικογένεια.

Οι ορνιθολόγοι που παρακολουθούν τα χελιδόνια της περιοχής Třeboňsko εδώ και 13 χρόνια, κατέγραψαν αυτές τις σκληρές πρακτικές που χρησιμοποιούν τα πουλιά στον αγώνα για επιβίωση και αναπαραγωγή.

Η κοινωνική μονογαμία και η απιστία στα χελιδόνια

Τα χελιδόνια θεωρούνται κοινωνικά μονογαμικά – αρσενικά και θηλυκά σχηματίζουν προσωρινά ζευγάρια που χτίζουν μαζί τη φωλιά και φροντίζουν τους νεοσσούς. Ωστόσο, κατά την περίοδο της αναπαραγωγής, είναι σύνηθες να συμβαίνουν εξωζευγαρωματικές συνευρέσεις με γειτονικά πουλιά.

«Τα μεγαλύτερης ηλικίας αρσενικά, τριών έως τεσσάρων ετών, είναι πιο επιτυχημένα στο να προσελκύουν εξωζευγαρωματικές συντρόφους, παρόλο που η ποιότητα του σπέρματός τους είναι χαμηλότερη», εξηγεί ο Tomáš Albrecht, επικεφαλής της Ομάδας Οικολογίας Εξέλιξης Πτηνών του Ινστιτούτου Βιολογίας Σπονδυλωτών της CAS. Για τα θηλυκά φαίνεται πως μετρά περισσότερο η εμπειρία και ίσως ορισμένα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την επιβίωση σε τέτοια ηλικία.

Έως και το 20% των νεοσσών σε κάθε φωλιά προέρχεται από εξωζευγαρωματικές συνευρέσεις. Πολλά ζευγάρια χελιδονιών καταφέρνουν να αναπαραχθούν δύο ή ακόμη και τρεις φορές το καλοκαίρι. Κατά μέσο όρο, ένα θηλυκό γεννά πέντε έως δέκα νεοσσούς ανά σεζόν. Τα αρσενικά παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία: σε κάποιες φωλιές δεν έχουν δικά τους μικρά, ενώ άλλα καταφέρνουν να αποκτήσουν έως και είκοσι πέντε απογόνους.

Τα χελιδόνια συχνά φροντίζουν νεοσσούς άλλων ζευγαριών. Τα αρσενικά παρακολουθούν στενά τις «άτακτες» συντρόφους τους· περίπου το 20% των αρσενικών – κυρίως νεαρά ενός έτους που δεν βρήκαν κοινωνικό σύντροφο – προσπαθούν να ζευγαρώσουν με διαθέσιμες θηλυκές. Τα θηλυκά ωστόσο πάντα βρίσκουν σύντροφο, καθώς υπάρχει υπερπληθυσμός αρσενικών. Επιπλέον, κάποιες φορές τα θηλυκά αφήνουν αυγά σε ξένες φωλιές, αφήνοντας την εκκόλαψη και φροντίδα στους «θετούς» γονείς — φαινόμενο γνωστό ως παρασιτισμός φωλιάς.

Η τάξη στη φωλιά και ο παρασιτισμός

Η φροντίδα ξένων αυγών ή νεοσσών απαιτεί ενέργεια από τα χελιδόνια, επηρεάζοντας αρνητικά τη δική τους αναπαραγωγή. Το θηλυκό επωάζει τα αυγά για 14 ημέρες και στη συνέχεια οι δύο γονείς τρέφουν τους νεοσσούς για περίπου τρεις εβδομάδες μέχρι να πετάξουν μόνοι τους.

Για να διαπιστώσουν αν τα χελιδόνια έχουν αναπτύξει άμυνα κατά του παρασιτισμού ή αν απλώς αγαπούν την καθαριότητα, οι Τσέχοι ερευνητές τοποθέτησαν στις φωλιές αντικείμενα διαφορετικού σχήματος και χρώματος από τα αυγά των χελιδονιών. Διαπίστωσαν ότι τα πουλιά έδιναν σημασία μόνο στο σχήμα: αντικείμενα σε σχήμα αυγού γίνονταν πιο εύκολα αποδεκτά από παράξενα σχήματα όπως αστέρια.

«Αυτό δείχνει πως η απομάκρυνση παρασιτικών αυγών είναι έκφραση της ανάγκης για τάξη στη φωλιά», λέει ο Michal Šulc. Εκείνος και ο συνάδελφός του Václav Jelínek, επίσης από το Ινστιτούτο Βιολογίας Σπονδυλωτών της CAS, κινηματογραφούν τις φωλιές με ειδικούς chip readers κάτω από το δέρμα των πουλιών, παρακολουθώντας έως 60 φωλιές επί 24ώρου βάσεως για τον εντοπισμό τόσο παρασιτών όσο και «δολοφόνων» νεοσσών.

Μοναδική βάση δεδομένων & επιστημονικές μέθοδοι

Οι ορνιθολόγοι της Tσεχικής Ακαδημίας Επιστημών, υπό τον Tomáš Albrecht, συλλέγουν δεδομένα για τα χελιδόνια επί 13 χρόνια σε τέσσερις περιοχές — συμπεριλαμβανομένης μιας βιολογικής φάρμας, ενός αχυρώνα και ενός στάβλου όπου μπορούν να φιλοξενηθούν δεκάδες ζευγάρια σε μικρό χώρο.

Έχουν δημιουργήσει μια ανεπανάληπτη βάση δεδομένων για 11.000 πουλιά, γεγονός μοναδικό στην έρευνα άγριων πτηνών. Τα χελιδόνια παραμένουν πιστά στον τόπο όπου πρωτοφώλιασαν, επιτρέποντας στους επιστήμονες να μελετούν συστηματικά κάθε στάδιο της ζωής τους.

Τα στοιχεία συλλέγονται άνοιξη-καλοκαίρι· τέσσερις φορές τον χρόνο προσπαθούν να παγιδεύσουν όλα τα χελιδόνια στα σημεία παρακολούθησης. Φέτος αιχμαλώτισαν 170 πουλιά με δίχτυα γύρω από κτήρια όπου φώλιαζαν. Κάθε χελιδόνι μαρκάρεται με μοναδικό συνδυασμό έγχρωμων δακτυλιδιών για ακριβή αναγνώριση.

Στο κινητό εργαστήριο στο σημείο αιχμαλώτισης οι ορνιθολόγοι καταγράφουν κατάσταση υγείας, βάρος και μορφομετρικά χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν θεωρητικά να λειτουργούν ως «σήματα» σεξουαλικής επιλογής. Παίρνουν επίσης δείγματα σπέρματος για ανάλυση κινητικότητας και κληρονομικότητας διαφόρων χαρακτηριστικών.

Δεινόσαυροι ανάμεσά μας – εξελικτική ιστορία & συμπεριφορές

Τα πτηνά είναι ουσιαστικά ζωντανοί δεινόσαυροι: η εξελικτική γραμμή τους ξεκινά πριν από 140 εκατομμύρια χρόνια στην Ιουρασική περίοδο — περίπου 80 εκατομμύρια χρόνια μετά την εμφάνιση των πρώτων θηλαστικών. Οι δύο αυτές γραμμές χωρίστηκαν πριν από περίπου 300 εκατομμύρια χρόνια στην Λιθανθρακοφόρο περίοδο.

Από εξελικτικής πλευράς έχουμε λίγα κοινά μαζί τους· ανέπτυξαν θερμόαιμο μεταβολισμό ανεξάρτητα από τα θηλαστικά. «Παρατηρώντας τα πτηνά βλέπουμε την παράλληλη εξέλιξη χαρακτηριστικών — είναι λίγο σαν εξωγήινοι στα μάτια μας», σχολιάζει ο Albrecht.

Τι κάνει ένα χελιδόνι ελκυστικό;

Οι ερευνητές εστίασαν στα μακριά ουραία φτερά των αρσενικών — χαρακτηριστικό που θεωρείται συχνά ένδειξη σεξουαλικής επιλογής. Τα αποτελέσματά τους όμως αμφισβητούν αυτή τη θεωρία: «Παρότι κάθε σχολικό βιβλίο λέει ότι οι ουρές αποτελούν ισχυρό σεξουαλικό γνώρισμα επιλογής συντρόφου, τα στοιχεία μας δεν το επιβεβαιώνουν», λέει ο Albrecht.

Ίσως όμως η ουρά παίζει ρόλο στην επικράτηση μεταξύ ανταγωνιστών για κατειλημμένες φωλιές. Εκείνοι που επιστρέφουν πρώτοι από την Αφρική έχουν πλεονέκτημα: μπορούν να καταλάβουν ελεύθερες φωλιές προηγούμενων ετών ή να εκδιώξουν άλλους — ακόμη και σκοτώνοντας μικρά ή διεκδικώντας υπάρχουσα φωλιά αντί να χτίσουν νέα μέσα σε μία εβδομάδα μόχθου.

Τα αρσενικά μένουν πιστά στον τόπο όπου πρωτοφώλιασαν, διευκολύνοντας έτσι τη συστηματική καταγραφή γενεαλογικών σχέσεων μέσω DNA αλλά και την ανάλυση της μακροβιότητας κάθε ατόμου — σε κάποιες περιοχές υπάρχουν έως 30 φωλιές όπου η απιστία είναι συχνή.

Aίμα & υγεία: Mαθητές της μαλάριας

Κατά την αιχμαλώτιση λαμβάνονται επίσης δείγματα αίματος για εντοπισμό παρασίτων (όπως η μαλάρια) και αιματολογικές εξετάσεις που αποκαλύπτουν τη γενική κατάσταση του κάθε ατόμου. Η μαλάρια προσβάλλει συχνά τα χελιδόνια στους χειμερινούς τόπους διαχείμασης στην Αφρική· το ένα τέταρτο εμφανίζεται εδώ στη χρόνια φάση της νόσου.

Οι επιστήμονες θέλουν να εξετάσουν πώς σχετίζεται η μαλάρια με τη γήρανση του οργανισμού των χελιδονιών. Η ασθένεια μπορεί να προκαλέσει βιολογική ηλικία διαφορετική από τη χρονολογική – κάτι που αφορά τόσο την κτηνιατρική όσο και την ανθρώπινη ιατρική επιστήμη σχετικά με τις χρόνιες λοιμώξεις.

Το γηραιότερο χελιδόνι, σύμφωνα με τις καταγραφές των Τσέχων ορνιθολόγων, έζησε μέχρι οκτώ έτη – ωστόσο ο μέσος όρος ζωής είναι μόλις ένα έως δύο χρόνια.

Tο μέλλον των χελιδονιών & οι προκλήσεις της σύγχρονης γεωργίας

Τα χελιδόνια προτιμούν να φτιάχνουν τις φωλιές τους μέσα σε αγροτικά κτίρια λόγω της θερμότητας που προσφέρουν τα ζώα. Εάν αυτά εξαφανιστούν από μια περιοχή, σύντομα εξαφανίζονται κι εκείνα καθώς οι νεοσσοί δεν εγκαθίστανται πλέον εκεί. Μετά την εκκόλαψη οι νεαρές εξερευνούν πιθανούς τόπους μόνιμης εγκατάστασης διανύοντας δεκάδες χιλιόμετρα αν χρειαστεί· αν βρουν κατάλληλο μέρος επιστρέφουν δια βίου.

Αυτή τη χρονιά οι ορνιθολόγοι χρειάστηκε να νοικιάσουν έξι πρόβατα ώστε να δημιουργήσουν κατάλληλες συνθήκες για νέα αποικία αφού ο αγρότης διέκοψε τη βοοτροφία στη φάρμα όπου παρακολουθούσαν επί χρόνια τα πουλιά.

Παρά την αίσθηση αφθονίας, σύμφωνα με τον Albrecht τα χελιδόνια είναι κυρίως απειλούμενο είδος λόγω έλλειψης χώρων για φώλιασμα αλλά και υπερβολικής καθαριότητας στη σύγχρονη γεωργία: «Οι άνθρωποι δεν εκτρέφουν πλέον ζώα όπως παλιά· στάβλοι κι αχυρώνες καθαρίζονται σχολαστικά κι έτσι πολλές φορές καταστρέφονται οι φωλιές». Τα χελιδόνια εγκαταλείπουν τις φωλιές τέλη Αυγούστου–αρχές Σεπτεμβρίου μετακινούμενα αρχικά στα καλάμια πριν φύγουν τελικά για την Αφρική — μια συμπεριφορά που προκαλούσε σύγχυση παλαιότερα στους ανθρώπους, οι οποίοι πίστευαν πως χειμεριάζουν μέσα στη λάσπη!

Mετανάστευση & μυστήρια ταξίδια προς Νότο

Τα χελιδόνια της Νότιας Βοημίας διαχειμάζουν στα τροπικά δάση του Κονγκό ή στις σαβάνες της νότιας Αφρικής. Είναι εξαιρετικοί ταξιδιώτες μεγάλων αποστάσεων· μπορούν να καλύψουν δύσκολες διαδρομές μέσα σε λίγες εβδομάδες αλλά γνωρίζουμε λίγα σχετικά με τις στάσεις ή το ταξίδι τους λόγω του μικρού βάρους τους — οι δορυφορικοί πομποί είναι πολύ βαρείς γι’ αυτά. Χρησιμοποιούνται μόνο μικροσκοπικοί γεωεντοπιστές (geolocators) στο όριο του ανεκτού βάρους (17–20 γραμμάρια). Αυτοί καταγράφουν στοιχεία ηλιοβασιλέματος/ανατολής ώστε μετά την επανασύλληψη του πουλιού να υπολογίζεται περίπου η διαδρομή του προς Νότο αλλά και οι τόποι διαχείμασης.

Οι πιθανότητες επιβίωσης ως την επόμενη χρονιά είναι περίπου 50%, καθώς πολλά πέφτουν θύματα θηρευτών κατά τη διάρκεια της μετανάστευσης. Ο εντοπισμός των τόπων διαχείμασης μπορεί επίσης να γίνει μέσω ανάλυσης ισοτόπων άνθρακα-αζώτου στα φτερά — στοιχεία που εισέρχονται στο σώμα μέσω της τροφής στα διαφορετικά οικοσυστήματα (σαβάνα/δάσος).

Aκόμη κι οι ορμόνες φύλου ή στρες αποθηκεύονται στα αναπτυσσόμενα φτερά!. Η ανάλυσή τους αποκαλύπτει τι κατάσταση υγείας είχε το πτηνό στους χειμερινούς τόπους διαχείμασης· μάλιστα καθώς κάθε λωρίδα στο φτερό αντιστοιχεί σε μία ημέρα ανάπτυξης (όπως οι δακτύλιοι δέντρων) μπορεί κανείς να υπολογίσει πόσο γρήγορα μεγάλωσε κάθε πούπουλο. Από το 2010 η ομάδα συγκεντρώνει μοναδική συλλογή φτερών από αγροχελίδονα (Barn Swallow) προς ανάλυση.

Mελλοντικά ερωτήματα & τι μας μαθαίνουν τα χελιδόνια;

Aν κι έχουν αγαπηθεί ιδιαίτερα από τον άνθρωπο, πολλά μυστήρια γύρω από τη ζωή των χελιδονιών παραμένουν άλυτα· χάρη όμως στο μοναδικό dataset οι επιστήμονες αρχίζουν σταδιακά να συνθέτουν το πολύπλοκο παζλ της ζωής αυτού του είδους: Πώς γερνά ένα χελιδόνι; Είναι πράγματι χρήσιμη στρατηγική η πολυγαμία; Τελικά ωφελείται κι η θηλυκή πλευρά; Πόσο έλεγχο έχει το θηλυκό στη γονιμοποίηση; Υστερούν τελικά οι νεοσσοί που μεγαλώνουν με θετούς γονείς;

Aπαντήσεις ίσως βοηθήσουν κάποτε ακόμη κι εμάς, αποκαλύπτοντας βαθύτερες πτυχές της δικής μας αναπαραγωγής ή κοινωνικής δομής: γιατί άραγε στις περισσότερες ανθρώπινες κοινωνίες κυριαρχεί η μονογαμία; Μήπως τελικά κι εμείς αγαπάμε απλώς… την τάξη;

Είναι η ΔΕΠΥ σε «έξαρση» ή είμαστε καλύτερα ενημερωμένοι;

Μελέτη που μόλις δημοσιεύθηκε στο έγκριτο περιοδικό Nature, στις ΗΠΑ, πάνω από 11% των παιδιών έχουν λάβει κάποια στιγμή τέτοια διάγνωση – πολύ περισσότερα από τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Παρόμοια εικόνα υπάρχει και στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου, όπου οι διαγνώσεις και οι συνταγές φαρμάκων για ΔΕΠΥ αυξήθηκαν εντυπωσιακά την περίοδο 2000–2018. Τα κυριότερα σημεία της εξετάζουν και μας παραθέτουν η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής του ΕΚΠΑ και Παθολόγος Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και η Βιολόγος Αλεξάνδρα Σταυροπούλου.

Τι είναι η ΔΕΠΥ στα παιδιά

Σύμφωνα με τις πληροφορίες του ΚΕΔΑΣΥ (Κέντρο Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης), η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής – υπερκινητικότητα, γνωστή και ως υπερκινητικό σύνδρομο, είναι η συνηθέστερη νευροσυμπεριφορική διαταραχή της παιδικής ηλικίας. Τα παιδιά εμφανίζουν υπερκινητικές, απρόσεκτες και παρορμητικές συμπεριφορές οι οποίες δεν συνάδουν με την αναπτυξιακή τους ηλικία.

Τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ αρχίζουν συνήθως κατά την πρώιμη παιδική ηλικία και μειώνονται καθώς φτάνουμε στην εφηβεία. Τα παιδιά με ΔΕΠΥ εμφανίζουν μειωμένη προσοχή, υπερκινητικότητα και παρορμητική συμπεριφορά, η οποία είναι πιο έντονη σε παιδιά μικρότερης ηλικίας, δυσκολία στη συγκέντρωση και στην προσοχή, δυσκολία στον έλεγχο παρορμήσεων. Αυτά τα παιδιά παρουσιάζουν επίσης μεγαλύτερη δυσκολία με τη συμμόρφωση, εμφανίζουν ανάρμοστη συμπεριφορά, είναι πιο επιθετικά και βρίσκονται σε κίνδυνο για την ανάπτυξη διαταραχών όπως η αντιθετική προκλητική διαταραχή και η διαταραχή συμπεριφοράς.

Από το 5 στο 11%: Πώς φτάνουμε εκεί;

Όταν ερευνητές εξετάζουν τυχαία δείγματα πληθυσμού με αυστηρά εργαλεία αξιολόγησης, βρίσκουν ότι η πραγματική συχνότητα των συμπτωμάτων παραμένει σχετικά σταθερή: περίπου 5% των παιδιών και 2–3% των ενηλίκων. Αυτό που έχει διαφοροποιηθεί είναι η καλύτερη ενημέρωση, η ευαισθητοποίηση και κυρίως η αλλαγή του ορισμού, αφού σύμφωνα με το διαγνωστικό εγχειρίδιο DSM, μειώθηκαν τα προαπαιτούμενα κριτήρια για τη διάγνωση.

Ένα παιδί ή ένας ενήλικας μπορεί να έχει ταυτόχρονα άγχος, κατάθλιψη ή αυτισμό και ΔΕΠΥ – κάτι που στο παρελθόν συχνά χανόταν πίσω από την «κυρία» διάγνωση. Αυτή η πιο ρεαλιστική εικόνα της ψυχικής υγείας αυξάνει φυσικά και τους συνολικούς αριθμούς.

Σημαντικό ρόλο έχει παίξει και το φύλο. Για πολλά χρόνια η ΔΕΠΥ θεωρούνταν «αγορίστικη» υπόθεση, συνδεδεμένη με το κλασικό στερεότυπο του υπερκινητικού μαθητή που δεν κάθεται λεπτό στην καρέκλα του. Στην πράξη, όμως, πολλά κορίτσια και γυναίκες παρουσιάζουν κυρίως διάσπαση προσοχής: ονειροπολούν, χάνουν αντικείμενα, καθυστερούν, δυσκολεύονται στην οργάνωση, χωρίς να φαίνονται ιδιαίτερα «ζωηρές». Έτσι, μεγάλωσαν με την ταμπέλα της «αφηρημένης» ή «απαράδεκτα ανοργάνωτης», χωρίς ποτέ να φτάσουν σε αξιολόγηση. Καθώς αυτή η γνώση διαδίδεται, βλέπουμε ραγδαία άνοδο διαγνώσεων σε γυναίκες και κορίτσια – συχνά μάλιστα αφού πρώτα διαγνωστεί ένα παιδί στην οικογένεια και ο γονιός αναγνωρίσει τον εαυτό του στην περιγραφή.

Επιπρόσθετα, βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα που περιγράφουν εμπειρίες ανθρώπων με ΔΕΠΥ κάνουν πολλούς να φτάνουν στην αυτοδιάγνωση. Για αρκετούς, αυτό είναι σωτήριο: κατανοούν επιτέλους γιατί δυσκολεύτηκαν στο σχολείο ή στην εργασία και αναζητούν βοήθεια. Σε ανάλυση στο Ηνωμένο Βασίλειο σχεδόν οκτώ εκατομμυρίων ανθρώπων, οι ερευνητές βρήκαν ότι μέχρι το 2018 η ΔΕΠΥ είχε καταγραφεί σε περίπου 2,5% των αγοριών και 0,7% των κοριτσιών, ενώ στους ενήλικες τα ποσοστά, αν και χαμηλότερα, αυξάνονταν με γοργούς ρυθμούς. Οι νέες διαγνώσεις σε άνδρες 18–29 ετών ήταν περίπου 20 φορές περισσότερες από ό,τι στις αρχές της δεκαετίας του 2000, και οι συνταγές φαρμάκων σχεδόν 50 φορές περισσότερες.

Η νέα οπτική για τη ΔΕΠΥ

Στην ίδια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature, εμφανίζεται και το κίνημα της νευροδιαφορετικότητας, που προτείνει να δούμε τη ΔΕΠΥ όχι μόνο ως «διαταραχή» που πρέπει να διορθωθεί, αλλά ως έναν διαφορετικό τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου. Πολλοί άνθρωποι με ΔΕΠΥ μιλούν για δημιουργικότητα, ενέργεια, ικανότητα υπερ-εστίασης σε ό,τι αγαπούν – ιδιότητες που σε ένα κατάλληλο περιβάλλον μπορούν να γίνουν πραγματικό πλεονέκτημα.

Για πολλούς, η ΔΕΠΥ συνδέεται με σοβαρές δυσκολίες: σχολική αποτυχία, ατυχήματα, προβλήματα στις σχέσεις, αυξημένο κίνδυνο χρήσης ουσιών. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να κάνει τεράστια διαφορά, μειώνοντας την υπερκινητικότητα και βελτιώνοντας την προσοχή και τον αυτοέλεγχο. Οι μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι, τουλάχιστον σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η ΔΕΠΥ μάλλον παραμένει λιγότερο διαγνωσμένη απ’ όσο θα περίμενε κανείς με βάση τη συχνότητα των συμπτωμάτων στον γενικό πληθυσμό – όχι το αντίθετο.

Συνεπώς, η ΔΕΠΥ είναι μια πραγματική, βιολογικά θεμελιωμένη κατάσταση που μπορεί να προκαλεί σοβαρή δυσλειτουργία. Ταυτόχρονα, όμως, ο βαθμός δυσκολίας εξαρτάται έντονα από τα συμφραζόμενα: από το αν το σχολείο, η οικογένεια, ο εργασιακός χώρος αφήνουν περιθώριο για κίνηση, για ευελιξία, για διαφορετικούς τρόπους μάθησης και εργασίας. Η αύξηση των διαγνώσεων της ΔΕΠΥ δεν είναι μόνο στατιστικό φαινόμενο. Είναι ένδειξη ότι οι άνθρωποι αρχίζουν να βρίσκουν όνομα για τις δυσκολίες τους – αλλά και ευκαιρία για μια ευρύτερη συζήτηση: για την εκπαίδευση, την ανισότητα, την ψυχική υγεία, για τον τρόπο που ορίζουμε τη «φυσιολογική» συμπεριφορά.

Η διαχείριση των ξεσπασμάτων θυμού στα παιδιά αποτελεί συχνά πρόκληση για γονείς και φροντιστές. Η ένταση της συναισθηματικής έκφρασης και η ανάγκη του παιδιού να γίνει κατανοητό δοκιμάζουν την υπομονή, αλλά σύμφωνα με την ψυχολογία, μία φράση οκτώ λέξεων μπορεί να αλλάξει την κατάσταση. Η αντίδραση του ενήλικα είναι καθοριστική. Αν ο γονέας αντιδρά με θυμό ή υποβαθμίζει τα συναισθήματα του παιδιού, η ένταση αυξάνεται και το ξέσπασμα παρατείνεται. Αντίθετα, η δημιουργία ενός χώρου χωρίς ενοχή επιτρέπει στο παιδί να αισθανθεί κατανοητό και σταδιακά να ηρεμήσει.

Η φράση που ηρεμεί τα παιδιά μέσα σε 30 δευτερόλεπτα

Ο ψυχολόγος Τζέφρι Μπερνστάιν, με πολυετή εμπειρία στη δουλειά με παιδιά, προτείνει τη φράση «Ξέρω ότι είσαι θυμωμένος και είμαι εδώ για να σε βοηθήσω». Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η σύντομη αυτή δήλωση επιβεβαιώνει τα συναισθήματα του παιδιού και μεταδίδει ασφάλεια, αρκεί να συνοδεύεται από ήρεμο τόνο φωνής και στάση σώματος. Μελέτες που δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά όπως το Developmental Psychology και το Current Opinion in Psychology δείχνουν ότι η συναισθηματική επιβεβαίωση επηρεάζει άμεσα την ικανότητα των παιδιών να διαχειρίζονται τη δυσφορία τους στο μέλλον. Η στάση με ενσυναίσθηση μειώνει την επιθετικότητα εκείνη τη στιγμή και ενισχύει την εμπιστοσύνη μεταξύ παιδιού και ενήλικα.

Αφού το παιδί ηρεμήσει, οι ειδικοί προτείνουν να ανοίξει ο διάλογος, ώστε να εκφράσει τους λόγους της δυσαρέσκειάς του χωρίς διακοπές ή κρίση. Με αυτόν τον τρόπο, ο θυμός μετατρέπεται σε ευκαιρία για ανάπτυξη συναισθηματικών δεξιοτήτων που θα είναι απαραίτητες για την προσωπική του ανάπτυξη.

Πηγή: Bovary

Οι γονείς οφείλουν να μάθουν στα παιδιά ότι αυτή είναι μια πραγματικότητα, με την οποία νιώθουν άνετα και πρέπει να νιώθουν κι εκείνα άνετα. Δεν είμαστε καλοί σε όλα, ακόμα κι αν προσπαθούμε, ακόμα κι αν μας αρέσουν. Πώς το κάνουμε αυτό;

Κάθε φορά που το παιδί μπορεί να νιώθει άσχημα επειδή δεν τα πήγε καλά στο τεστ, στην επίδειξη της ρυθμικής ή στον αγώνα ποδοσφαίρου να στεκόμαστε δίπλα του. Να επιβεβαίωνουμε το συναίσθημά του (ναι, το ξέρω ότι είναι δύσκολο, νιώθεις στεναχώρια, το καταλαβαίνω) και να συζητάμε μαζί του για αυτό που βιώνει (μιλά μου για το πως ένιωσες, πες μου περισσότερα για αυτό).

Έτσι του δείχνουμε ότι αντέχουμε αυτά τα άβολα συναισθήματα, είναι άλλωστε φυσιολογικά. Δεν χρειάζεται να του πούμε «είσαι καλύτερη στη ζωγραφική όμως» ή «μπορείς να ασχοληθείς με άλλο χόμπι». Αρκεί να το κάνουμε να νιώσει άνετα με αυτό το συναίσθημα και με τον εαυτό του. Αρκεί να νιώθει καλά με τον εαυτό του, είτε είναι ο καλύτερος/η είτε όχι.

Για να χτίσουν τα παιδιά αυτοπεποίθηση χρειάζονται να δουν πρώτα από τους γονείς τους ότι δεν φοβόμαστε το γεγονός ότι δεν είναι οι καλύτεροι. Είναι ο εαυτός τους και για εμάς αρκεί και μια μέρα θα το νιώθουν κι εκείνα. Ας τα αφήσουμε, λοιπόν, να ασχολούνται με πράγματα που θέλουν κι ας μην είναι καλά σε αυτά, ας τα αφήσουμε να προσπαθήσουν, να δουν τις δυνάμεις τους, να γνωρίσουν τον εαυτό τους καλύτερα. Έτσι θα τον αγαπήσουν, θα τον αποδεχτούν και θα αποκτήσουν αυτοπεποίθηση.

Πηγή: The mamagers

Αλλά τι ακριβώς είναι το gambiting και γιατί έχει προκαλέσει τόσο έντονο ενδιαφέρον; Στην ουσία, το gambiting αναφέρεται στη στρατηγική συμπεριφοράς που περιλαμβάνει παιχνίδια και τακτικές, που επιτρέπουν σε κάποιον να «κάνει κινήσεις» για να ελέγξει την κατάσταση και τις αντιδράσεις του άλλου ατόμου, με σκοπό να επιτύχει το επιθυμητό αποτέλεσμα, συνήθως σε ερωτικό ή συναισθηματικό επίπεδο. Η λέξη «gambit» προέρχεται από το σκάκι, όπου ο παίκτης θυσιάζει μια μονάδα για να κερδίσει ένα στρατηγικό πλεονέκτημα.

Πώς Λειτουργεί το Gambiting στις Σχέσεις;

Όπως σε κάθε στρατηγικό παιχνίδι, έτσι και στο gambiting, οι «παίκτες» προσπαθούν να διατηρήσουν τον έλεγχο, ενώ ταυτόχρονα καταφέρνουν να «προκαλέσουν» αντιδράσεις που τους εξυπηρετούν. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει:

Η στρατηγική απόστασης: Σε αυτό το πλαίσιο, ο ένας από τους δύο συντρόφους κάνει κινήσεις που δημιουργούν αποστάσεις, προσποιούμενος ότι είναι λιγότερο ενδιαφερόμενος ή διαθέσιμος, με σκοπό να προκαλέσει το αντίθετο άτομο να τον «κυνηγήσει». Αυτό συχνά κάνει την άλλη πλευρά να ενδιαφερθεί πιο έντονα και να προσπαθήσει να επαναφέρει τη σύνδεση.

Δημιουργία σασπένς και αβεβαιότητας: Στην περίπτωση του gambiting, το παιχνίδι της αβεβαιότητας είναι πολύ σημαντικό. Με ελεγχόμενες εκρήξεις συναισθημάτων ή μικρές υποσχέσεις για κάτι παραπάνω, ο «παίκτης» κρατά το άλλο άτομο σε αμφιβολία, δημιουργώντας ένταση και αυξάνοντας την επιθυμία για τη σχέση.

Κερδίζοντας τη συμπάθεια μέσω στρατηγικών κινήσεων: Μερικές φορές, το gambiting περιλαμβάνει τη χρήση μικρών χειρονομιών, όπως υπερβολικά γλυκιά συμπεριφορά ή έκφραση ενδιαφέροντος με τρόπους που προκαλούν την συμπάθεια και τον θαυμασμό του άλλου, για να εξασφαλίσουν την αφοσίωση ή την εμπιστοσύνη του.

Η δημοτικότητα του gambiting στις σχέσεις μπορεί να εξηγηθεί μέσα από την ανάγκη για συναισθηματική ικανοποίηση και επιβεβαίωση, που συχνά οδηγεί σε στρατηγικές συμπεριφορές. Σε έναν κόσμο που συχνά χαρακτηρίζεται από γρήγορες και συχνά επιφανειακές συνδέσεις (κυρίως λόγω της επιρροής των social media και των dating apps), το gambiting φαίνεται να προσφέρει ένα τρόπο να «παίξουμε» με τα συναισθήματα του άλλου, χωρίς να εκθέσουμε πλήρως τις αληθινές μας προθέσεις ή επιθυμίες.

Η γοητεία του gambiting έγκειται στο ότι μας επιτρέπει να νιώσουμε ότι ελέγχουμε τη ροή των σχέσεων. Μπορεί να μας φέρει κοντά στον άλλο, να δημιουργήσει ένταση και να μας προσφέρει το αίσθημα της επιτυχίας όταν καταφέρουμε να «παγιδεύσουμε» την προσοχή και το ενδιαφέρον του άλλου.

Όπως κάθε παιχνίδι, όμως, το gambiting έχει και τα αρνητικά του. Εάν κάποιος το χρησιμοποιεί συνεχώς για να επηρεάζει τις σχέσεις του, μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα αμοιβαίας εμπιστοσύνης. Στο τέλος, η στρατηγική αυτή μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική απογοήτευση, καθώς οι πραγματικές προθέσεις και τα συναισθήματα συχνά μένουν αόρατα πίσω από την τακτική και τις κινήσεις.

Αν η στρατηγική αυτή γίνεται συνήθεια, μπορεί να οδηγήσει σε ψυχική κόπωση ή ακόμα και να προκαλέσει σύγχυση στον άλλο άνθρωπο, που τελικά δεν καταλαβαίνει πού ακριβώς βρίσκεται η σχέση.

Ενώ το gambiting μπορεί να φαίνεται ελκυστικό για όσες και όσους αναζητούν συναισθηματική αναταραχή και ένταση, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πως η αληθινή σύνδεση στη σχέση απαιτεί ειλικρίνεια, εμπιστοσύνη και ανοιχτό διάλογο. Αν κι εσείς σκέφτεστε να χρησιμοποιήσετε το gambiting για να «παίξετε» με την άλλη πλευρά, βεβαιωθείτε ότι δεν το κάνετε με σκοπό να χειραγωγήσετε ή να βλάψετε τα συναισθήματα του άλλου ατόμου. Καλό είναι να θυμάστε ότι οι σχέσεις απαιτούν σεβασμό και αμοιβαία κατανόηση και όχι μόνο παιχνίδια στρατηγικής.

Το gambiting είναι, χωρίς αμφιβολία, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και αμφιλεγόμενα trends στον κόσμο των σχέσεων. Παρά τη γοητεία του, είναι σημαντικό να το προσεγγίζουμε με προσοχή και να μην χάνουμε ποτέ την αξία της ειλικρίνειας και της αλήθειας στις σχέσεις μας. Στο τέλος της ημέρας, η πραγματική σύνδεση έρχεται από την αυθεντικότητα, και όχι από παιχνίδια που μπορεί να καταλήξουν να μας αφήσουν συναισθηματικά κενές.

Πηγή: Marie Claire

Σωματικά, οι οικόσιτες γάτες διαφέρουν σχετικά λίγο από τους άγριους συγγενείς τους. Οι περισσότερες ράτσες γατών είναι μικρότερες από 200 ετών και είναι αρκετά ομοιόμορφες σε μέγεθος και σχήμα. Όλα αυτά βοηθούν να υπογραμμιστεί πόσο πρόσφατα έγινε η εξημέρωση της γάτας.

Εκτροφή

Μόλις πρόσφατα εμφανίστηκαν ράτσες όπως τα Ragdolls και τα Birmans, καθώς και ο σγουρομάλλης Cornish Rex και η άτριχη σφίγγα. Άλλες ράτσες όπως οι γάτες Περσίας είναι αρχαιότερες (η προέλευσή τους μπορεί να εντοπιστεί στη Μέση Ανατολή το 1600), αλλά εξακολουθούν να είναι σχετικά νεαρές σε σύγκριση με πολλές ράτσες σκύλων. Και παρόλο που ορισμένες ράτσες σκύλων έχουν σημαντικές διαφορές στα ένστικτα και την προσωπικότητα, οι περισσότερες ράτσες γατών διαφέρουν κυρίως στην εμφάνιση, όχι ιδιαίτερα στην ιδιοσυγκρασία ή το μέγεθος.

Οι εκτροφείς γατών εξακολουθούν να δημιουργούν ενεργά νέες ποικιλίες, συμπεριλαμβανομένων υβριδίων οικόσιτων/αγριόγατων. Η Βεγγάλη ήταν αρχικά μια ασιατική λεοπάρδαλη γάτα που διασταυρώθηκε με μια οικιακή γάτα. Η Σαβάνα είναι μια διασταύρωση μιας Αφρικανής σερβάλ και μιας οικόσιτης γάτας. Μερικοί πιστεύουν ότι και οι δύο ράτσες είναι αμφιλεγόμενες λόγω της άγριας καταγωγής τους.

Γάτες του μέλλοντος

Στην Ευρώπη πριν από περισσότερα από 1.000 χρόνια, οι γάτες χρησιμοποιήθηκαν τόσο ως έλεγχος παρασίτων όσο και ως πηγή γούνας. Όταν μια ομάδα Σκανδιναβών αρχαιολόγων συνέκρινε το μέγεθος των δερμάτων γάτας από την εποχή των Βίκινγκς με τα σώματα των σύγχρονων γατών, διαπίστωσαν ότι οι γάτες του 21ου αιώνα ήταν 16% μεγαλύτερες.

Αυτό που έκανε αυτά τα αποτελέσματα τόσο ασυνήθιστα είναι ότι η εξημέρωση συνήθως συρρικνώνει ένα ζώο. Τα σκυλιά είναι ένα τέταρτο μικρότερα από τους λύκους. Τα ζώα κτηνοτροφίας, όπως τα βοοειδή, τα πρόβατα και οι κατσίκες, είναι επίσης μικρότερα από τα άγρια ​​αντίστοιχά τους.

Και δεν είναι μόνο οι κροκέτες με μεγάλη πυκνότητα ενέργειας που έχουν οδηγήσει σε μεγαλύτερες γάτες. Οι επιστήμονες έχουν επίσης τεκμηριώσει μεγαλύτερα μεγέθη σώματος σε ελεύθερη περιαγωγή και άγριες γάτες στο Αυστραλιανό δάσος (Australian bush). Αν και αυτές οι γάτες μπορεί να κλέψουν υπολείμματα ανθρώπινης τροφής, δεν τρέφονται όλες τακτικά από τους ανθρώπους. Φυσικά, οι γάτες δεν θα φτάσουν μαγικά στο μέγεθος του Γκοτζίλα παρά θα αποκτήσουν ξαφνικά αντίχειρες.

Μεγάλες και φιλικές

Μια πιθανότητα είναι ότι οι γάτες του μέλλοντος θα είναι μεγαλύτερες από τα σημερινά αιλουροειδή. Η συνεχής επαφή με τον άνθρωπο μπορεί επίσης να βοηθήσει τις γάτες να γίνουν πιο φιλικές. Από τη φύση τους, οι γάτες τείνουν να είναι πιο μοναχικές και αδιάφορες από τους σκύλους, οι οποίοι έχουν μακρά εξελικτική ιστορία ως αγέλη παρά ως μοναχικοί κυνηγοί. Η συνεχής επαφή με τους ανθρώπους μπορεί να βοήθησε να δοθεί στις πιο φιλικές γάτες ένα πλεονέκτημα επιβίωσης, καθιστώντας τες να μεταδώσουν πιο κοινωνικά γονίδια στους απογόνους τους.

Με την πάροδο του χρόνου, αυτό μπορεί να βοήθησε στη δημιουργία ενός πιο χαλαρού κατοικίδιου – χωρίς να καταστρέψει ένα από τα πιο αξιαγάπητα μέρη της ζωής με μια γάτα: ότι όταν το γατάκι σας αγκαλιάζει, ξέρετε ότι είναι πραγματική αγκαλιά.

Όταν οι επιστήμονες συνέκριναν τις κοινωνικές συμπεριφορές και τις προσωπικότητες των κατοικίδιων γατών με τις λεοπαρδάλεις, τις λεοπαρδάλεις του χιονιού, τα αφρικανικά λιοντάρια και τις σκωτσέζικες αγριόγατες, διαπίστωσαν ότι οι οικιακές γάτες δεν ήταν ακριβώς κατάλληλες για ομαδική ζωή. Έτειναν να είναι κυριαρχικές, νευρωτικές και παρορμητικές – όχι ακριβώς τα χαρακτηριστικά που θέλετε σε έναν φίλο.

Ωστόσο, οι προσωπικότητες των σπιτικών γατών έμοιαζαν περισσότερο με αυτές του πιο κοινωνικού αφρικανικού λιονταριού, το οποίο έχει βρει έναν τρόπο να ζει σε ομάδες. Αυτό υποδηλώνει ότι οι γάτες έχουν την πρώτη ύλη για να προσαρμοστούν σε ένα πιο κοινωνικό μέλλον. Και παρόλο που οι μεγάλες αποικίες γατών μπορεί να μην είναι ίδιες με τα λιοντάρια, τα λιοντάρια δείχνουν ότι οι γάτες μπορούν να ζουν δίπλα-δίπλα όταν οι περιστάσεις είναι κατάλληλες.

Καθώς οι άνθρωποι ξοδεύουν περισσότερο χρόνο μαθαίνοντας για την ψυχολογία και τη συμπεριφορά της γάτας, αυτή η προσπάθεια δημιουργεί μια ευκαιρία να βελτιώσουμε τη σχέση μας. Καταλαβαίνοντας τι κάνει τις γάτες – τι τις παρακινεί, τι τις κάνει ευτυχισμένες, τι μπορούν και τι δεν μπορούν να ανεχθούν – μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι γάτες μας έχουν την καλύτερη δυνατή ζωή.

Πηγή: National Geographic

1. Μη δίνεις το χέρι ενώ είσαι καθιστός. Το να σηκωθείς για να κάνεις χειραψία δείχνει τον σεβασμό και το ειλικρινές ενδιαφέρον για το άλλο άτομο.

2. Προστάτευε όσους είναι πίσω σου και σεβάσου όσους έχεις δίπλα σου. Τηρώντας αυτόν τον κανόνα δείχνεις ότι νοιάζεσαι και δεν αγνοείς τους άλλους είτε αυτοί είναι οι σύντροφοί σου είτε η οικογένειά σου, τα παιδιά ή οι φίλοι σου. Ο σεβασμός σε όσους έχεις δίπλα σημαίνει αναγνώριση της ισότητας και της αξίας των συνομηλίκων σου.

3. Μην κριτικάρεις το φαγητό που σου προσφέρεται, όταν είσαι καλεσμένος. Η εκδήλωση ευγνωμοσύνης και σεβασμού για την φιλοξενία είναι απαραίτητη. Η κριτική στο φαγητό είναι ασέβεια κι αγνωμοσύνη, ειδικά, όταν κάποιος έχει καταβάλει προσπάθεια για να σε ευχαριστήσει.

4. Μην σπεύδεις να φας το τελευταίο κομμάτι από ένα πιάτο σε ένα γεύμα, που δεν το πληρώνεις εσύ. Αυτός ο κανόνας δείχνει σεβασμό προς τους άλλους και ιδιαίτερα σε εκείνους, που σε κερνάνε. Επίσης, δεν αδειάζεις ποτέ ένα μπουκάλι στο ποτήρι σου πριν προτείνεις να γεμίσεις το ποτήρι κάποιου άλλου.

5. Μην κάνεις ποτέ εσύ την πρώτη προσφορά σε μια διαπραγμάτευση. Το να αφήσεις στον άλλο να κάνει την πρώτη προσφορά, σού δίνει στρατηγικά πλεονεκτήματα είτε αυτό πρόκειται για μία αγορά είτε για έναν μισθό σε μία νέα δουλειά. Σου δίνει μια εικόνα για τις προσδοκίες του και μπορεί να σε βοηθήσει να διαπραγματευτείς καλύτερους όρους.

6. Μην κλέβεις τη δόξα για κάτι που δεν το έχεις κάνει εσύ. Η αναγνώριση των προσπαθειών των άλλων και ιδιαίτερα των υφισταμένων σου είναι κρίσιμη. Το να παίρνεις αδικαιολόγητα «μπράβο» υπονομεύει την εμπιστοσύνη των άλλων στο πρόσωπό σου και βλάπτει την αξιοπιστία σου.

7. Ανάλαβε την ευθύνη για τα λάθη σου κι αναγνώρισε τις επιτυχίες των άλλων. Το να παραδεχόμαστε τα λάθη μας και να αναγνωρίζουμε τις συνεισφορές των άλλων χτίζει σεβασμό και εμπιστοσύνη. Δείχνει ωριμότητα και ηγεσία.

8. Μην πηγαίνεις κάπου, αν δεν είσαι καλεσμένος. Ο σεβασμός αυτού του κανόνα είναι ένδειξη καλής κοινωνικής συμπεριφοράς, πέρα από το ότι έτσι αποφεύγεις να προκαλέσεις αμηχανία στον οικοδεσπότη.

9. Πάντα να στοχεύεις ψηλά ή όπως λένε στο… χωριό μας: Think Big. Αυτός ο κανόνας, ο κάπως αφηρημένος στην διατύπωσή του, υπονοεί ότι πρέπει να επιδιώκεις την αριστεία και την ακρίβεια στις προσπάθειές σου. Προσπάθησε για το καλύτερο, αλλά κράτα το όμως για τον εαυτό σου. Δεν χρειάζεται να κοκορεύεσαι για κάτι πριν το κάνεις.

10. Μην παρακαλάς για μια σχέση. Πολύ περισσότερο, μην εκβιάζεις μία σχέση όταν συναντάς άρνηση. Δεν ζητιανεύουμε ούτε τη φιλία ούτε την αγάπη. Ο αυτοσεβασμός και η αξιοπρέπεια είναι σημαντικά. Η απελπισία μπορεί να οδηγήσει σε ανθυγιεινές καταστάσεις, τραύματα στην αυτοεκτίμησή σου και υποτίμηση της αξίας σου.

11. Να φροντίζεις την εμφάνισή σου ανεξάρτητα από την περίσταση. Η περιποίηση -π.χ. το να είσαι πάντα φρεσκοξυρισμένος- και το κατάλληλο ντύσιμο δείχνουν σεβασμό για τον εαυτό σου και τους άλλους. Αυξάνει επίσης την αυτοπεποίθηση και δημιουργεί μια θετική εντύπωση.

12. Να έχεις πάντοτε μετρητά επάνω σου. Το να είσαι προετοιμασμένος για διάφορες καταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων των έκτακτων περιστατικών, όπως το να μην δουλεύει το POS σε ένα κατάστημα ή να πρέπει να πληρώσεις ένα πολύ μικρό χρηματικό ποσό, είναι πρακτικό. Δείχνει προνοητικότητα και ευθύνη.

13. Μάθε να ακούς με προσοχή, μη διακόπτεις κι έχε πάντοτε επαφή με τα μάτια. Η ενεργητική ακρόαση και η μη λεκτική συμμετοχή χωρίς να διακόπτεις κάθε λίγο και λιγάκι τον άλλον είναι κρίσιμες για την αποτελεσματική επικοινωνία. Δείχνουν ότι σέβεσαι και εκτιμάς τον συνομιλητή σου.

14. Δείξε αυτοσυγκράτηση, όταν θυμώνεις ανεξάρτητα από το αν «βράζεις» μέσα σου. Ο θυμός είναι σπατάλη ενέργειας. Η διαχείριση του θυμού και η διατήρηση της ψυχραιμίας είναι ζωτικής σημασίας για τη λήψη ορθολογικών αποφάσεων. Αποτρέπει τα επώδυνα λάθη, για τα οποία μπορεί να μετανιώσεις αργότερα και δημιουργεί ένα πιο θετικό περιβάλλον.

15. Είτε πρόκειται για δείπνο, έξοδο για ποτό ή και τα δύο, απόφυγε να τοποθετήσεις το τηλέφωνό σου στο τραπέζι ή στον πάγκο του μπαρ. Εκτός αν είσαι γιατρός σε εφημερία. Η προτεραιότητα στις διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις έναντι των ψηφιακών αποσπάσεων δείχνει σεβασμό και προσοχή σε εκείνον/η που είναι μαζί σου.

16. Μην κάνεις «φιγούρα» και «μαγκιές» με το αλκοόλ. Η διατήρηση μιας νηφάλιας εικόνας είναι σημαντική. Το «ποζάρισμα» και οι «κόντρες» με αλκοόλ δείχνουν απερισκεψία κι ελαφρότητα που μπορεί να φτάσουν να έχουν εξαιρετικά δυσάρεστες συνέπειες. Κανείς δεν πρόκειται να σε παρεξηγήσει αν πιεις μόνο δύο ποτά και να συνεχίσεις τη βραδιά σου με παγωμένο νεράκι.

17. Η σωστή χρήση των λέξεων και εκφράσεων θα σε πάει μακριά στη ζωή. Άφησε τις χυδαίες εκφράσεις και το χοντροκομμένο «χιούμορ» για τους προέφηβους και τους λιγότερο μορφωμένους. Οι σωστές επικοινωνιακές δεξιότητες, συμπεριλαμβανομένης της σωστής χρήσης της γλώσσας, ενισχύουν την αξιοπιστία, τον επαγγελματισμό σου, αλλά και την γοητεία σου. Η αποφυγή των χυδαίων εκφράσεων δείχνει κοινωνική μόρφωση, σεβασμό και ωριμότητα.

18. Μάθε να ρωτάς περισσότερο παρά να απαντάς. Το να δείχνεις ενδιαφέρον για τους άλλους κάνοντας ερωτήσεις ενισχύει τις μεταξύ σας σχέσεις και την κατανόηση. Δείχνει, επίσης, ταπεινότητα και προθυμία να μάθεις. Αλλά ακόμη και σε μία διαπραγμάτευση είναι πάντοτε καλύτερο «να αγοράζεις» (πληροφορίες) παρά «να πουλάς» (εξυπνάδες).

19. Μπορείς να πεις πολλά για ένα άτομο που χαμογελάει, γι’ αυτό να χαμογελάς εγκάρδια και με ειλικρίνεια. Ένα ειλικρινές χαμόγελο αντανακλά αυτοπεποίθηση. Συχνά, είναι η πρώτη εντύπωση που αφήνεις στους άλλους, οπότε είναι σημαντικό να το κάνεις σωστά αλλά και χωρίς υπερβολές.

20. Μίλα ειλικρινά. Πες άμεσα και χωρίς υπεκφυγές αυτό που εννοείς. Η ειλικρίνεια χτίζει εμπιστοσύνη και δείχνει ακεραιότητα, σταθερότητα χαρακτήρα, συνέπεια και αμοιβαίο σεβασμό. Το να μιλάς ειλικρινά σημαίνει, επίσης, να ισορροπείς την αλήθεια με την ενσυναίσθηση, τον αυθορμητισμό με τη διακριτικότητα, την αμεσότητα με την στοχαστικότητα, εξασφαλίζοντας ότι τα λόγια σου θα γίνουν σεβαστά από τους άλλους.