Στο πανεπιστήμιο, σπούδασα αγγλική λογοτεχνία και δημιουργική γραφή, τροφοδοτώντας τις ποιητικές μου φιλοδοξίες. Ώσπου, στην τελευταία χρονιά, σταμάτησα να γράφω. Χρειαζόμουν χρήματα για τα δίδακτρα και, μετά την αποφοίτηση, για όλα τα υπόλοιπα. Η ανάγκη να βιοποριστώ έβαλε στην άκρη τον ποιητή μέσα μου. Έμειναν μόνο βιβλία, ημερολόγια, δέσμες ποιημάτων κλειδωμένες σε ένα μπαούλο στο υπόγειο των γονιών μου για δεκαετίες.

Ό,τι κι αν έγραφα έκτοτε ήταν για να θρέψω την οικογένειά μου, όχι την ψυχή μου.

Και συνέχισα να ζω. Παντρεύτηκα και (μετάνιωσα γι’ αυτό) χώρισα, ξαναπαντρεύτηκα, έφερα στον κόσμο και μεγάλωσα τρία παιδιά, μετακόμισα σε όλη τη χώρα και στον κόσμο. Δούλευα ατέλειωτες ώρες χτίζοντας μια επιχειρηματική καριέρα για να στηρίξω την οικογένειά μου. Μια πορεία, στην οποία ίδρυσα αρκετές εταιρείες, διετέλεσα στέλεχος σε τεχνολογικούς κολοσσούς και στο μεγαλύτερο φιλανθρωπικό ίδρυμα παγκοσμίως, ενώ υπηρέτησα ως CEO σε μια παγκόσμια εταιρεία μάρκετινγκ.

Θα μπορούσα να είχα γράψει ποιήματα στα περιθώρια των επιχειρηματικών πλάνων ή των παρουσιάσεων στους πελάτες; Ίσως ναι, αλλά δεν το επέλεξα. Ούτε κράτησα ημερολόγιο. Ούτε συνέχισα τα μακροσκελή γράμματα σε φίλους και συγγενείς μόλις το διαδίκτυο επικράτησε. Ό,τι έγραφα ήταν μόνο για τον βιοπορισμό της οικογένειας—όχι για μένα. Ή μήπως αυτό ήταν το συμβιβασμό που νόμιζα πως έκανα τότε;

Σαράντα χρόνια πέρασαν αστραπιαία χωρίς κανένα γραπτό αποτύπωμα. Βέβαια υπάρχουν φωτογραφίες—σε κουτιά και άλμπουμ αλλά και «στο σύννεφο»—που αφηγούνται κάπως εκείνες τις δεκαετίες. Ή μάλλον μια εκδοχή τους: τη δημόσια εικόνα—συνήθως στημένες πόζες και χαμόγελα. Χιλιάδες φωτογραφίες που δίνουν απλώς στιγμιότυπα της ζωής μου. Αλλά δεν μπορούν να αποδώσουν το περίπλοκο αφήγημα όσων έζησα. Μέχρι που άρχισα ξανά να γράφω ποίηση στα 58.

Αναβιώνοντας την ποίηση μετά από δεκαετίες

Συχνά με ρωτούν αν μετανιώνω που δεν έγραφα όλα αυτά τα χρόνια. Ίσως υπονοούν ότι λυπάμαι για τη δουλειά ή όσα μπήκαν εμπόδιο στη γραφή. «Όχι καθόλου», απαντώ. «Αγάπησα εκείνα τα χρόνια—τη δουλειά και τη ζωή που δημιούργησα». Η πράξη της γραφής ενός ποιήματος σταματά τον χρόνο—παγώνει τη δράση, το συναίσθημα και το νόημα μιας στιγμής.

Κι όμως, πρόσφατα διαβάζοντας το ποίημα «Will You?» της Carrie Fountain, όπου περιγράφει πως φτιάχνει κάρτες του Αγίου Βαλεντίνου με τα μικρά παιδιά της, έκλαψα. Προσπάθησα να θυμηθώ αντίστοιχες στιγμές με τα δικά μου παιδιά—το ροζ και κόκκινο χαρτόνι, τις δαντέλες, τα αυτοκόλλητα και τη χρυσόσκονη. Έχω φυλαγμένες μερικές από εκείνες τις κάρτες σε ένα κουτί στο υπόγειο—απόδειξη πως πράγματι κόψαμε καρδιές και τις κολλήσαμε μαζί. Οι δαντέλες έχουν κιτρινίσει πια· η χρυσόσκονη έχει θαμπώσει. Σε κάποιες, διακρίνεται ο γραφικός χαρακτήρας μου: «Χρόνια Πολλά του Αγίου Βαλεντίνου» και «Θέλεις να γίνεις δικός/δική μου;» πάνω από τις παιδικές υπογραφές τους. Προσπαθώ να ανακαλέσω τη σκηνή: το τραπέζι της κουζίνας (σε ποιο σπίτι άραγε;), τι ηλικία είχαν τότε; Ίσως υπάρχει κάποια φωτογραφία μας από εκείνη τη μέρα. Αλλά δεν υπάρχει ποίημα.

Η ποίηση ως καταγραφή του καθημερινού

Η πράξη της γραφής ενός ποιήματος σταματά τον χρόνο—παγώνει δράση, συναίσθημα και νόημα μιας στιγμής. Η Carrie Fountain δημιούργησε ένα υπέροχο ποίημα, αλλά είναι επίσης η ιστορία ενός βραδιού του Φεβρουαρίου με τα παιδιά της που «είναι τόσο μικρά ώστε δεν μπορούν καν να φανταστούν έναν κόσμο/σαν αυτόν στον οποίο ζουν». Μέσα στο ποίημά της, διασώζει μια φέτα της παιδικής τους ηλικίας ενώ η ίδια ήδη κοιτάζει μπροστά: «Ξέρω ότι σύντομα/θα βλέπουν τα πάντα και θα γνωρίζουν για/τα πάντα και δεν θα δέχονται πια/το “δεν πειράζει” ως απάντηση». Αυτή η στιγμή πιθανόν έχει ήδη φτάσει για εκείνη και τα παιδιά της.

Το να γινόμαστε μάρτυρες ακόμα και της πιο αδιάφορης καθημερινότητας μέσα από τη γραφή οδηγεί επίσης στην ανακάλυψη που περιγράφει η Ada Limón, πρόσφατη Ποιήτρια Laureate των ΗΠΑ, στο ποίημά της «Not the Saddest Thing in the World». Μια συνηθισμένη μέρα βρίσκει ένα νεκρό πουλί και το θάβει· συνεχίζει τη μέρα της συνειδητοποιώντας ότι το συνηθισμένο έχει μεταμορφωθεί: «Τώρα κάτι/σπάει πάντα στον ορίζοντα…». Το ποίημα της Limón μας καλεί να σηκώνουμε το βλέμμα μας· να καταγράφουμε ακόμη και τα πιο μικρά γεγονότα γιατί όλα έχουν σημασία.

Ετοιμάζοντας τον εορτασμό για τα 90ά γενέθλια της μητέρας μου διάβασα πενήντα χρόνια ταξιδιωτικών ημερολογίων της. Κατάλαβα ότι ακόμη κι όταν βρίσκεται στην έρημο του Τουρκμενιστάν ή στην κοιλάδα Μεκόνγκ είναι οι μικρές λεπτομέρειες—το πρωινό φαγητό, μια συνάντηση στη λαϊκή αγορά ή το πλύσιμο ρούχων σ’ έναν κουβά—που κάνουν την εμπειρία μοναδική. Είναι η ποίηση του να ζεις πραγματικά κάπου. Στα ημερολόγιά της υπάρχει μια οικειότητα στις καθημερινές λεπτομέρειες που επιτρέπουν στην οικογένεια μας να φαντάζεται τη μητέρα (και τον πατέρα όσο ζούσε) όχι απλώς ως ταξιδιώτες αλλά ως ανθρώπους που ζουν πραγματικά μέσα στον κόσμο αυτόν. Είναι ένα δώρο στην οικογένεια.

Χρονική κάψουλα: Η σημασία των αποτυπωμάτων

Όχι, δεν μετανιώνω που άφησα το όνειρο του ποιητή στην άκρη για σαράντα χρόνια· όμως νιώθω έντονα την απώλεια όσων λείπουν από την ιστορία μου.

Πρόσφατα, έγραψα μια σειρά ποιημάτων με τίτλο «Time Capsule», όπου φαντάζομαι διάφορα αντικείμενα από τη ζωή μου (φωτογραφίες, ένα παπούτσι, καρτ-ποστάλ, αποκόμματα εφημερίδων κι άλλα μικροαντικείμενα) που θα μπορούσαν να μπουν σε μια χρονική κάψουλα. Κάτω από κάθε αντικείμενο κι ημερομηνία υπάρχει ένα μικρό πεζό ποίημα—και μαζί περίπου τριάντα τέτοια ποιήματα σχηματίζουν μια χρονογραμμή· μια αφήγηση της ζωής μου μέχρι τώρα. Ίσως συμβολίζουν πως κάθε ζωή—όσο ασήμαντη ή συνηθισμένη κι αν φαίνεται μπροστά στον χρόνο ή την ιστορία—έχει σημασία. Όμως αυτή η σειρά μπορεί μόνο κατά προσέγγιση να ανασύρει θολά απομεινάρια επειδή λείπει η εν θερμώ ματιά της στιγμής όπως φιλτράρεται από τον χρόνο κι εμπειρία.

Οπότε αν με ρωτήσετε: «Μετανιώνετε για τα χρόνια χωρίς ποίηση;» Όχι· δεν μετανιώνω που άφησα το όνειρο του ποιητή στην άκρη τόσον καιρό· όμως νιώθω έντονα την απώλεια όσων λείπουν από την ιστορία μου—που δεν έγινα μάρτυρας μιας ολόκληρης περιόδου μέσα από τη γραφή.

Η ποίηση φυσικά είναι πολύ περισσότερη από καταγραφή γεγονότων· αλλά η καθημερινή πρακτική γραφής ενός ποιητή οξύνει τις παρατηρήσεις του, βαθαίνει το συναίσθημα κι αφυπνίζει όλες τις αισθήσεις μας. Πλέον μετά από έναν περίπατο με τον σύζυγό μου επιστρέφω γεμάτη εντυπώσεις: μια συνομιλία που άκουσα τυχαία, ένα ανθισμένο δέντρο dogwood ή το τσίμπημα του ανέμου—ενώ εκείνος απλά έκανε έναν περίπατο. Ανυπομονώ να γράψω στη σελίδα αυτά τα θραύσματα.

Είναι αυτά τα θραύσματα που μετανιώνω που δεν κατέγραψα στα περιθώρια· οι χαμένες συζητήσεις κι οι παρατηρήσεις που αν είχαν αποτυπωθεί θα μπορούσα τώρα να επιστρέψω σ’ αυτές μόλις αποφάσισα ξανά να στραφώ στην ποίηση. Το ότι δεν έγραφα τόσες δεκαετίες σήμαινε πως έχασα την ευκαιρία να ανακαλύψω και καταγράψω το βαθύτερο νόημα μιας ζωής τόσο γεμάτης δραστηριότητα.

Γράψε τώρα – έναν βαλεντίνο στον εαυτό σου

Αλλά ποιος θέλει να ζει με τύψεις; Ας το θέσω αλλιώς: ως συμβουλή—τώρα ανοίξτε την εφαρμογή σημειώσεων ή πάρτε ένα χαρτί κι ένα στυλό κι αρχίστε κάτι: μια παρατήρηση, μια αντίδραση, μια λίστα χωρίς-τύψεις ή ένα ποίημα. Σκεφτείτε το σαν βαλεντίνο προς τον μελλοντικό σας εαυτό· προς όσους αγαπάτε· γράψτε στα περιθώρια αυτής της πολυάσχολης ζωής σας· ίσως έτσι ξεκινήσει το επόμενο κεφάλαιο σας.

Πηγή: Literary hub

Ο λαός τού απάντησε: «Γιατί να τα υπερασπιστούμε; Δεν είναι δικά μας — είναι δικά σου». Ο πλούσιος, αμέσως μετά, πήρε ένα τεράστιο κοντάρι και χάραξε μια γραμμή γύρω από τον εαυτό του, τα λεφτά του και τον λαό, φτιάχνοντας κάτι που λειτουργούσε ως σύνορο. «Τώρα;», ρώτησε. Ο σοφός λαός, υπό την ύπαρξη συνόρων, θεώρησε πως ό,τι είναι εντός αυτών τού ανήκει κι έχει την υποχρέωση να το υπερασπιστεί. Είχε πετύχει αυτό που ήθελε: Ένα οργισμένο πλήθος, που δεν είχε στον ήλιο μοίρα, έτοιμο να πεθάνει για να μη χάσει αυτός δεκάρα ή ακόμα και να κερδίσει περισσότερες.

Τρομερή ευστοχία. Έκανε κομμάτια, με μόλις δύο εικόνες, όλο το σύγχρονο παγκόσμιο οικοδόμημα. Όλοι, όλες και όλα, ντε και καλά, πρέπει να ανήκουμε κάπου. Είμαστε πολίτες· ζούμε εντός ορισμένων εδαφών και κυβερνιόμαστε από κυβερνήσεις. Έχουμε εθνική ταυτότητα κι ένα backstory που υποτίθεται πως δικαιολογεί την ύπαρξή μας.

Αλήθεια, Έλληνα και Ελληνίδα, έχεις νιώσει ποτέ εθνική υπερηφάνεια; Κι αν ναι, πότε; Όταν σήκωνε ο Ζαγοράκης την κούπα στον 7ο ουρανό; Όταν διάβασες ότι οι Έλληνες εφοπλιστές ελέγχουν περίπου το 20% του παγκόσμιου στόλου σε χωρητικότητα, κάτι που τους καθιστά την πρώτη ναυτιλιακή δύναμη στον κόσμο; Όταν συνειδητοποίησες ότι αυτό που αποκαλείται σύγχρονος δυτικός πολιτισμός, βασίζεται (και καλά) στις ιδέες και τον στοχασμό των αρχαίων φιλοσόφων «προγόνων» σου; Ή μήπως όταν ο παππούς σου σκότωνε Ιταλούς φασίστες στο Καλπάκι;

Είναι προσωπικό το τι κάνει τον καθένα και καθεμία να ανατριχιάζει. Αναρωτιόμουν, πρόσφατα, όσο παρακολουθούσα το EuroBasket, τι είναι αυτό που με κάνει να υποστηρίζω την εθνική Ελλάδας; Τι είναι αυτό που ενώνει εμένα κι έναν τυχαίο παππού δίπλα μου, σ’ ένα καφενείο του Βύρωνα, να πανηγυρίζουμε έξαλλα ένα κάρφωμα του Γιάννη Αντετοκούμπο; Μήπως εδώ λειτουργεί το εθνικό αφήγημα; Δεν είναι τόσο απλό. Δεν έχουμε όλοι κι όλες το ίδιο ενδιαφέρον ούτε το ίδιο κίνητρο. Ένα φασιστάκι σίγουρα θα σφίγγεται που ηγείται της εθνικής ομάδας μπάσκετ ένας υπεραθλητής με καταγωγή από τη Νιγηρία. Ένας άνθρωπος που έχει βιώσει τη φτώχεια και τον ρατσισμό, κατάφερε δουλεύοντας σκληρά για κάτι που αγαπάει με όλο του το είναι, όχι μόνο να καθιερωθεί ως ένας από τους καλύτερους μπασκετμπολίστες όλων των εποχών, αλλά και να ξεμπροστιάσει τους κλόουν της πολιτικής. Εκείνους που τάχα δεν μπορούσαν να προφέρουν το όνομά του και τώρα διαγωνίζονται ποιος θα προλάβει πρώτος να ανεβάσει στα κοινωνικά δίκτυα ένα copy-paste κείμενο από τεχνητή νοημοσύνη για να του δώσει συγχαρητήρια.

Μπορεί να μη διάλεξε να κουβαλάει όλο αυτό το βάρος, αλλά αποτελεί φάρο για κάθε κατατρεγμένο παιδί που παρακαλάει να ζήσει και να ονειρευτεί. Ίσως, τελικά, η «εθνική υπερηφάνεια» να μην είναι παρά ένα εργαλείο εξουσίας, ένα κατασκεύασμα που χρησιμοποιείται για να μας ντοπάρει, όταν κλέβουν τη ζωή μας. Κούφια λόγια για να μας πείσουν ότι είμαστε κάτι ξεχωριστό επειδή έτυχε να γεννηθούμε σε κάποιο γεωγραφικό μήκος και πλάτος.

Εμένα πάντως μου αρέσει το μπάσκετ. Μου αρέσει η ελληνική ομάδα, γιατί νιώθω οικεία με τους περισσότερους παίχτες της, όπως αντίστοιχα θα ένιωθα με τους αντίστοιχους παίχτες μιας άλλης χώρας, αν ζούσα σ’ αυτή. Αν είχα μάλιστα και το ταλέντο να παίζω μαζί με τους Σλούκα, Γιάννη και Τολιόπουλο και κατακτούσα ένα μετάλλιο, μετά τους πανηγυρισμούς, θα περίμενα με ανυπομονησία τη συνέντευξη στη μεικτή ζώνη.

Κι όταν ο Βαγγέλης Ιωάννου θα με ρωτούσε πού αφιερώνεις το μετάλλιο, θα τού απαντούσα: «Στο λαό που ζει στην Ελλάδα, αγαπάει το άθλημα και χαίρεται να μας βλέπει να νικάμε. Σε κάθε λαό που καταπιέζεται, πεθαίνει για την ελευθερία του και δεν έχει την επιλογή να χαρεί. Σε όλα τα παιδιά που τα όνειρά τους συνθλίβονται από το μίσος και τον ρατσισμό. Σας ευχαριστώ. Φιλιά στα αγαπημένα μου. Καλό σας βράδυ».

Κάθε καλοκαίρι, ξεκινάμε έτσι: ελεύθεροι και χωρίς προσδοκίες, με την ψευδαίσθηση του λευκού χαρτιού ή την συνειδητοποίηση ότι αρκεί η ελάχιστη ευγνωμοσύνη, ο ελάχιστος δωρικός εαυτός μας. Για όλα.

Το καλοκαίρι είναι κατάσταση. Εσωκλείει δυνατές ταχύτητες και αποφασιστικότητα. Η ομορφιά δεν αναβάλλεται ποτέ. Είναι μια επείγουσα κατάσταση. Και για τον πιο νωθρό.

Τα πάντα καρποφορούν σε μια αδιάκοπη έκθεση. Παράφορα. Ακόμη και τα στριμωγμένα ντοματίνια στην πήλινη γλάστρα.

Τα πάντα είναι υδάτινα. Υδάτινη είναι και η μνήμη. Και σε αυτή της την μορφή δεν πονάει, δεν καταδιώκει. Είναι σαν χάδι.

Το καλοκαίρι είναι μνήμη και εικόνες. Όλοι το λένε. Όσφρηση. Η φρέσκια πρώτη ύλη, το χοντρό αλάτι μέσα στα κελύφη των γεμιστών. Τα φρούτα. Καθετί έχει ταυτιστεί και με κάποιο πρόσωπο. Αγαπημένο πρόσωπο. Οι ντομάτες και τα βλίτα με την γιαγιά, το σταφύλι και τα σύκα με τον παππού, οι τηγανιτές πατάτες και το ξυλάκι παγωτό με τον μπαμπά, το καρπούζι με την μαμά. Οι πίτσες, σε μαγαζάκια με γρασίδια και φώτα –μανιτάρια, με τους φίλους. Τα θερινά σινεμά, επίσης.

Και ύστερα η θάλασσα. Το πρώτο μάθημα γενναιότητας και διεκδίκησης. Εξαϋλωμένοι, την αγκαλιάζουμε ακουμπώντας το μάγουλό μας στην ωραία της πράσινη επιφάνεια. Κανένα άλλο σημείο στην Γη δεν μας δένει με την πρώτη παιδική μας ηλικία και κυρίως με την ανεμελιά που είχε τότε το σχήμα μας.

Αυτή η ανεμελιά να είναι ο στόχος πάντα, εύχομαι. Πώς, θα μου πεις; Δεν ξέρω, αλλά να είναι. Όχι το τραλαλά, αλλά η ανεμελιά. Έχει σημασία. Εκείνο το: «χαίρομαι με ό,τι έχω στα χέρια και στην καρδιά μου». Αναπνέω. Περπατάω με το κεφάλι ψηλά. Αγαπώ με ανιδιοτέλεια. Είμαι ελεύθερος.

Έτσι δεν κάναμε, όταν ήμασταν έξι κι εφτά χρόνων; Διεκδικούσαμε με σοβαρότητα την ακεραιότητα της κάθε ημέρας.

Αυτό ήταν και θα είναι το ζητούμενο.

*Κεντρική φωτογραφία: Η Ανν Λόμπεργκ στην ταινία (1968) του Βασίλη Γεωργιάδη «Κορίτσια στον ήλιο».

Ένα καλοκαίρι, λοιπόν, «η μάνα μου με πέταξε στα δόντια του λιονταριού», αν θέλω να παραφράσω έναν Λαρισαίο φιλόσοφο. Τα ασφαλέστερα τοπία μου είναι ένα ορεινό χωριό τον Αύγουστο και η θάλασσα τον Ιούλη. Στο χωριό, ένα παιδί προσπαθούσε να κρατήσει τη ζακέτα του, που την έπαιρνε ο αέρας, ενώ ο παππούς του το καμάρωνε, χαμογελώντας. Τού έμαθε να την κουμπώνει μ’ έναν μοναδικό τρόπο, που δεν τον ξέχασε ποτέ. Το ίδιο παιδί λίγες μέρες πριν, χάζευε τη θάλασσα από το παράθυρο του αυτοκινήτου. Στεκόταν όρθιο για να μην βρέξει τα καθίσματα. Το νερό έσταζε από τα μαλλιά του, ο ήλιος είχε αυτήν την πορτοκαλί απόχρωση και στην κασέτα ακουγόταν ο Ξυλούρης να τραγουδάει «ήταν ο τόπος μου βράχος και χώματα, ήλιος και μαύρο κρασί». Ναι, γι’ αυτό έγινα έτσι. Ήμουν έξι ετών και με συγκινούσαν οι αναφορές στον Όμηρο.

Κάθε καλοκαίρι (από τότε που έχω επίγνωση), βλέπω τη ζωή σαν ασταμάτητο νερό να περνάει μέσα από τα χέρια μου. Ξεχνιέμαι. Όσο και να ψάχνω να βρω το δρόμο, πάντα χάνομαι. Κάθε καλοκαίρι περιμένω να έρθεις κι ας μη σε βλέπω ποτέ. Βλέπω όμως τη βαθιά σου αλήθεια και νιώθω τόσο ανάλαφρος που με σηκώνει ο αέρας. Ξυπνάω κάθε πρωί και σου στέλνω όλη μου την αγάπη. Σε φιλάω στο λαιμό και τα χείλη μου σκάνε σαν ηφαίστειο. Κανείς και τίποτα δεν μπορεί να με νικήσει.

Αυτό το καλοκαίρι είμαι εντάξει με τους λογαριασμούς μου, δεν χρωστάω πουθενά. Βλέπω τον χρόνο στο ύψος της σκιάς μου να περνάει γρήγορα, ευτυχώς. Είμαι έτοιμος να περπατήσω πάνω σε απάτητα μονοπάτια. Ήρθε η ώρα να δεχτώ τον προγραμματισμό μου. Γίνομαι, σχεδόν, σαράντα χρόνων.

Το καλοκαίρι είναι μια μεγάλη γιορτή, ένα τεράστιο πάρτι γενεθλίων με χιλιάδες κεράκια σε μια ουράνια τούρτα, που όλος ο αέρας του κόσμου δεν φτάνει για να τα σβήσει. Χρειάζεται να μένουν εκεί αναμμένα για να υπάρξει αυτό το φως και το φως αυτό χρειάζεται για να γίνει μια απέραντη λευκότητα και να κρύψει κάθε ασχήμια. Κάπου εκεί, μας περιμένουν οι χαρές μας. Πάμε να τις συναντήσουμε.

Σοβαρά το πήραν και οι ερωτώμενοι και μού παρέθεσαν μια σειρά από εντυπωσιακά facts. Από τη ναυμαχία του Άκτιου και το Νεκρομαντείο του Αχέροντα, μέχρι την παραλία του Μονολιθίου – τη μεγαλύτερη σε έκταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση – και τη νόστιμη γάμπαρη Αμβρακικού, την οποία γεύτηκε μέχρι και ο υπερκατάσκοπος James Bond, στην ταινία «Για τα μάτια σου μόνο», το 1981.

Κάποια στιγμή, γυρνάω και ρωτάω: «Εδώ δεν αυτοκτόνησε κι ο Καρυωτάκης;». «Βεβαίως, υπάρχει και το σημείο», μου απαντούν. Ξαναρωτάω: «Μπορείτε να με πάτε εκεί;». Εκεί, παρατήρησα ένα σφίξιμο στους συνομιλιτές μου, σαν να έφυγε ξαφνικά ο αέρας από το Μονολίθι. «Και γιατί, βρε αγόρι μου, να πας εκεί; Δε θες να βιώσεις κάτι πιο ζωντανό; Η πόλη της Πρέβεζας μπορεί να έχει συνδεθεί με τον Καρυωτάκη και την αυτοκτονία του, αλλά σήμερα διαθέτει τη δική της καλλιτεχνική ταυτότητα, φιλοξενώντας φεστιβάλ πολιτισμού, μουσικής και λόγου». Με αποστόμωσε. Πού να έλεγα ότι έχω δει τρεις φορές, σε επανάληψη, τη σειρά της ΕΡΤ «Καρυωτάκης».

Μη σοκάρεσαι, κοινό μου, δεν ταυτίζομαι με τις αυτοκτονικές τάσεις του ποιητή. Μόνο μοιραζόμαστε την ίδια «αχαλίνωτη περιέργεια για όλες τις συγκινήσεις», όπως έλεγε κι ο ίδιος. Αναρωτιέμαι πώς βίωναν άτομα, σαν τον Καρυωτάκη, τον κόσμο που υπήρχε εκατό χρόνια πριν. Κάνω εικόνα την ανάγκη τους να εκφραστούν σ’ ένα αυστηρό κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο, έχοντας ως μοναδικά μέσα ένα χαρτί κι ένα μολύβι. Η μικρή φόρμα, που χρησιμοποιούσαν για να επικοινωνούν, έγινε ποίημα και τραγούδι και πολλές φορές, ταξίδεψε στο χρόνο, φτάνοντας στο σήμερα σαν αριστούργημα. Ενδεχομένως, στις μέρες μας, να μην έστελνα ένα μήνυμα σ’ ένα κορίτσι, που να περιέχει τη φράση «και ωραία τα μάτια σου εφωσφόριζαν γαλάζα», όμως θα ήθελα να μεταφέρω το ίδιο νόημα. Πώς γίνεται; Μακάρι να ήξερα. Ίσως ένα βίντεο στο TikTok να περνούσε. Ίσως κι αυτό να ταξιδέψει στον χρόνο και να φτάσει σαν αριστούργημα στο 2125.

Το σημαντικότερο και αναλοίωτο στοιχείο διαχρονικά παραμένει η αλήθεια. Είναι το στοιχείο, που προσδίδει αυθεντικότητα στα πάντα. Οι υπαρξιακές ανησυχίες των ανθρώπων είναι πάντα οι ίδιες και, όταν αυτές εκφράζονται αυθεντικά, — με οποιαδήποτε μορφή τέχνης, σε οποιοδήποτε χρόνο — περνάνε από χέρι σε χέρι. Οι άνθρωποι παραμένουν μέχρι σήμερα έρμαια των δισταγμών τους. Τους βλέπω να έρχονται ολοένα και περισσότεροι μαζί με τους αιώνες. Κι αν στο εδώ και το τώρα βιώνουμε τη μοναξιά και το περιθώριο των καταραμένων ποιητών, που «τους άφησεν εδώ, μια νύχτα, σ’ ένα βράχο, το πλοίο που τώρα χάνεται στου απείρου την καρδιά», πώς θα το πούμε; Ίσως για την ώρα, να μη χρειάζεται να πούμε κάτι. Είναι καλοκαίρι, αρκούν ένα σπίτι δίπλα στη θάλασσα και οι φίλοι. Αρκεί ένα παιχνίδι με τα κύματα και η όρεξη να φας γεμιστά. Αρκεί μια γενέθλια τούρτα για να νιώσω ακόμα νέος, χωρίς να σβήνω εγώ τα κεράκια. Αρκεί η σκέψη «πόσα καλοκαίρια έχω ακόμα;» για να επανέλθει το σώμα στις αρχικές συνθήκες.

Μάλιστα. Ήξερα ότι θα μελαγχολήσω, γι’ αυτό πήγα, άλλωστε. Όμως ήθελα να συμβεί γλυκά μέσα από το πρίσμα της χαμένης μου εφηβείας. Δεν ήμουν προετοιμασμένος για κάτι περισσότερο, πόσω μάλλον να προβληματιστώ για το επερχόμενο τέλος του κόσμου (λες και δεν το κάνω συστηματικά, το τελευταίο διάστημα). Προσπάθησα να εστιάσω την προσοχή μου αλλού: στον ήχο, στον κόσμο γύρω μου, στα σόλο των εξαιρετικών μουσικών, σε στίχους, όπως «θ’ αγαπηθούμε με τις καρδιές στα χέρια», όμως κάτι μέσα μου δε με άφηνε. Το «αφεντικό» μυαλό μου είχε κάνει τη δουλειά του.

Λες να έρχεται το τέλος του κόσμου; Τουλάχιστον, έτσι όπως τον ξέρουμε μέχρι σήμερα; Σίγουρα, η κατάσταση που επικρατεί γύρω μας δεν είναι ενθαρρυντική. Και πώς να είναι, όταν χέρια, που στάζει ακόμα το αίμα από τα δάχτυλά τους, πατούν κουμπιά και σημαδεύουν πυρηνικές εγκαταστάσεις; Και πώς να είναι, όταν ένας νάρκισσος ηλικιωμένος, που υποτίθεται ότι κρατάει τον πλανήτη στα χέρια, του απαντάει στην απειλή ενός παγκοσμίου πολέμου με φράσεις, όπως «τώρα, ήρθε η ώρα να τον πιείτε»; Και πώς να είναι, όταν παρακολουθούμε μια γενοκτονία σε ζωντανή μετάδοση και η ηγεσία του «στολισμένου», με πανανθρώπινες αξίες και ιδανικά, δυτικού κόσμου, παρακολουθεί άπραγη – στη χειρότερη περίπτωση –συμβάλλει καθοριστικά στο να μην τελειώσει αυτή η ντροπή;

Έχοντας μεγάλη αγάπη για την ιστορία, έχω την εντύπωση ότι η κατανόησή της σε βάθος έχει τη δυνατότητα να κάνει τον κόσμο καλύτερο. Το να μοιράζεσαι, για παράδειγμα, μαρτυρίες ανθρώπων που επέζησαν από σκοτεινές εποχές – όπως το Ολοκαύτωμα ή άλλες γενοκτονίες – μοιάζει με το χτύπημα ενός συναγερμού που φωνάζει: αυτά δεν πρέπει να ξανασυμβούν. Κι όμως εξακολουθούν να συμβαίνουν. Πώς είναι δυνατόν; Μήπως υπάρχουν πάρα πολλοί κακοί άνθρωποι από όσους θα έπρεπε;

Η συγγραφέας Elif Shafak δίνει μια απάντηση σε ανθρώπινο – όχι πολιτικό – επίπεδο: ασφαλώς υπάρχουν κακοί άνθρωποι, αλλά είναι σχετικά λίγοι και δεν μπορούν μόνοι τους να προκαλέσουν τόση δυστυχία. Τα κακά πράγματα συνεχίζουν να συμβαίνουν όχι επειδή το αντίθετο του καλού είναι το κακό, αλλά επειδή το αντίθετο του καλού είναι η αναισθησία. Είναι η στιγμή που γινόμαστε απαθείς, που χάνουμε την ευαισθησία μας, που αποσυνδεόμαστε ο ένας από τον άλλον. Είναι η στιγμή που παύουμε να νιώθουμε τι μπορεί να σημαίνει η ιστορία κάποιου που ζει στην άλλη άκρη του κόσμου. Η στιγμή που σταματάμε να νοιαζόμαστε.

Κι αν νιώθεις ανήμπορος να αλλάξεις μόνος σου τον κόσμο – όπως νιώθω κι εγώ – τουλάχιστον μην σταματήσεις να νοιάζεσαι. Κι αν πιστεύεις ότι όλα πάνε από το κακό στο χειρότερο – όπως πιστεύω κι εγώ – τουλάχιστον μην πάψεις να ψάχνεις εκείνα τα άτομα που νιώθουν το ίδιο. Μπορεί κάποια στιγμή, όλα μαζί να καταφέρουμε ανοίξουμε ρωγμές στον τοίχο της αναισθησίας που χτίζεται σιωπηλά γύρω μας.

Εγώ, πάντως, τη μέρα που θα έρθει το τέλος του κόσμου, θα βάλω τα καλά μου – όπως λέει και το τραγούδι στην αρχή. Θα ανέβω κάπου ψηλά να δω το τελευταίο ηλιοβασίλεμα και θα διηγηθώ στο αγέννητο παιδί μου όλα τα όνειρα που δεν πρόλαβα να δω.

Πάμε τώρα στο τραπέζι της Λαμπρής, που, όταν ήμουν μικρή, λίγα πράγματα σε γεύση μου άρεσαν, αλλά το περίμενα πώς και πώς αυτό το τραπέζι. Γιατί ήμασταν στην αυλή, γιατί «έλυναν και έδεναν» οι παππούδες μου. Γιατί δεν νύχτωνε με τίποτα.

Σκέψη πρώτη

Η ζωή συνεχίζεται. Αυτό επιτάσσει η ορθή λογική, αλλά ωραία που ήταν, όταν τα ποτήρια γέμιζαν με το χρυσοκαφέ κρασί του παππού. Ο ίδιος το δικό του μερίδιο το νέρωνε, αλλά και χωρίς νερό, εκείνο το κρασί είχε μέσα του μια μακραίωνη δόξα.

Σκέψη δεύτερη

Η γιαγιά μού εύχεται, «άντε και του χρόνου ‘’διπλή’’». Δε θυμώνω, δεν λέω το απλό «μα, με τον Χ. είμαστε ήδη οικογένεια. Δεν είμαστε ελλιπείς». Η γιαγιά μου έτσι έμαθε.

Σκέψη τρίτη

Οι φραγκόκοτες, που κυριαρχούν πια δικαίως στο περιβόλι, αρνούνται τη θανάτωση από ανθρώπινο χέρι. Έχουν με το μέρος τους και τις κότες.

Σκέψη τέταρτη

Κατάχρηση κινητού τηλεφώνου. Δύστροπη εικόνα. Δίπλα σε μια φύση ασυγκράτητη και γενναία. Ευτυχώς κρατάει γερά η γιαγιά. Η μόνη. Δεν ακούει σχεδόν τίποτα. Αποκαλεί το κινητό «μαναστηριακό», κάτι σαν «αναθεματισμένο».

Σκέψη πέμπτη

Να κάτσω να γράψω τις λέξεις πριν χαθούν. Να βρω τρόπο να περιγράψω πειστικά τη μυρωδιά του απογεύματος.

Σκέψη έκτη

Πώς θα μιλάμε για την ανθρωπιά πλέον; Τι σχήμα θα έχει το πρόσωπό μας, τι θερμοκρασία η πίστη μας;

Σκέψη έβδομη

Ας μην παλιώνουμε, όπως τα σπίτια. Ακούς, μπαμπά;

Σκέψη όγδοη

Να παρατηρούμε.

Σκέψη ένατη

Όταν ήμουν παιδί, περπατούσα ξυπόλητη στο βρεγμένο χώμα. Γιατί μου αρέσει ακόμη;

Σκέψη δέκατη

Να είμαστε καλά. Να κοιτάζουμε προς το Βουνό της Χωμήριανης. Στη μεγάλη κορυφή. Με περίσσευμα ανάτασης, αντίστασης, επανάστασης.

Καλό Πάσχα!

Η μαμά της γιαγιάς μου, η προ-γιαγιά μου, είναι λίγο λυπημένη, αλλά γίνεται χαρούμενη πάλι, όταν ανάβουμε τις λαμπάδες και τσουγκρίζουμε τα αβγά. Όλο μαζεύει λουλούδια και τα βάζει σε μεγάλα ποτήρια, έξω από τα παράθυρα. Μετά μου λέει για μια μυστική συνταγή για κουλούρια, αλλά εγώ λιγάκι βαριέμαι. Δεν της το δείχνω όμως για να μη λυπάται κι άλλο.

Ξέρω κάποια πράγματα για το Πάσχα, αλλά δεν είμαι και σίγουρη. Είναι κάτι σαν έθιμο, όπως το χριστουγεννιάτικο δέντρο, αλλά μου αρέσει περισσότερο, γιατί η Τετάρτη δεν μοιάζει με την Πέμπτη και η Κυριακή πάντα είναι σαν καλοκαίρι.

Το Σάββατο, όλοι λένε «Καλή Ανάσταση» και μάλλον εννοούν κάτι άλλο. Ή εννοούν αυτό ακριβώς, αλλά μεταφορικά. Ξέρω τι σημαίνει κυριολεξία και μεταφορά, μας έχει μιλήσει η κυρία Κορίνα. «Καλή Ανάσταση» σημαίνει μάλλον να αγαπάς, να λες «γεια σας, παιδιά» κι ας μην ξέρεις τα ονόματα αυτών των παιδιών, όπως κάνει ο παππούς. Σημαίνει να χαμογελάς και να ζωγραφίζεις παπαρούνες για ανθρώπους, που δεν έχουν δει ποτέ αυτό το λουλούδι. Ο κύριος Άγγελος, ο δάσκαλος, λέει ότι ανάσταση σημαίνει να μην αφήνεις να γίνονται πόλεμοι. Πώς να μην αφήνουμε, τον ρώτησα και μου είπε με τις πράξεις μας.

Γι’ αυτό τα Πάσχα γιορτάζονται πάντα την άνοιξη. Είναι όλα πανέμορφα και πώς να μη μου σπάει τα νεύρα ο πόλεμος, ο χαζός;

Στο χωριό, δεν αρέσει σε κανέναν να είναι χάλια ο πλανήτης. Σε αυτό το χωριό, που πάμε πάντα το Πάσχα. Κι εγώ τρέχω και δε μου λέει κανείς «πρόσεχε», γιατί οι δρόμοι είναι όμορφοι και παλιά ήταν δρόμοι μόνο για τα γαϊδουράκια. Κυλιέμαι στο χώμα και μετά η προ-γιαγιά μου λέει «να, στη μύτη σου, κόλλησε θυμάρι, στα μαλλιά σου, δενδρολίβανο, στα παπούτσια σου, πικροδάφνη. Όλα τα ξέρει αυτή η γιαγιά με το μαντίλι.

Όταν τελειώνει το Πάσχα και επιστρέφουμε στην Αθήνα, νιώθω ότι λείπαμε 456 χρόνια και στεναχωριέμαι, που δεν κρατάνε για πάντα τα λουλούδια και οι φωνές των ανθρώπων, όταν λένε «καλή Ανάσταση» και βαριέμαι να περιμένω δώδεκα μήνες για να ξαναγίνουν όλα ανθισμένα και να ακουστούν ξανά οι λέξεις «ανάσταση, αγάπη, ειρήνη, χαρά, υγεία, καλή καρδιά».

Τα Πάσχα είναι ωραία, αλλά δεν αρέσουν πολύ σε αυτούς, που αγαπάνε πιο πολύ από όλους κι από όλα τον εαυτό τους. Έτσι λέει η προ-γιαγιά μου και μετά λέει «θεέ μου, συγχώρα με».

Μπάνιο και ντύσιμο στα γρήγορα. Τσάντα στους ώμους και ψεύτικο χαμόγελο στον καθρέφτη. Άλλη μια μέρα δωρεά από τον πανάγαθο, που την παίρνω και με τη σειρά μου τη χαρίζω αλλού. Να θυμηθώ, όταν βγω στο δρόμο να μην περπατάω με σκυμμένο το κεφάλι. Αυτή τη φορά το πέτυχα. Αναπνέω κρύο αέρα κι ένας ψεύτικος ήλιος μου κλείνει τα μάτια. Μου έρχεται στο μυαλό ο στίχος «Country roads, take me home to the place I belong». Μπαίνω στο αυτοκίνητο. Να θυμηθώ να βγω στην Πατησίων αντί για τον U.S. Route 50.

Τι να κάνω για να περάσει η ώρα χωρίς να το καταλάβω; Να ακούσω podcasts για τις ζωές άλλων που δε μ’ ενδιαφέρουν; Να ακούσω τη λίστα «σε επανάληψη» με τραγούδια που έχω «λιώσει» στο Spotify; Να βάλω ραδιόφωνο και να σκέφτομαι στις διαφημίσεις τι θα άλλαζα αν γυρνούσα το χρόνο πίσω; Ή μήπως απλά να κοιτάω τους οδηγούς γύρω μου κρεμασμένους από τις ζώνες ασφαλείας;

Παίρνω χαρά από τη μυρωδιά του καφέ κι από τα ελάχιστα σημεία που βλέπεις τον ορίζοντα σ’ αυτήν την πόλη. Τι έχω να κάνω σήμερα; Πολλά! Σκέφτομαι τη στιγμή που θα γυρίσω ξανά στο σπίτι. Έτσι θα πάει από δω και πέρα; Από τη στιγμή που ξυπνάω θα σκέφτομαι πότε θα ξανακοιμηθώ;

Ειδοποίηση στο κινητό για τον εβδομαδιαίο χρόνο κατανάλωσης σε εφαρμογές. Δε θέλω να δω. Τελευταία μου τραβάνε την προσοχή οι ΑΙ αναπαραστάσεις της καθημερινής ζωής των ανθρώπων στο παρελθόν. Ωραιοποίηση το λένε. Να θυμηθώ να ρωτήσω το ρομπότ πώς με βλέπει ως άνθρωπο μετά από τόση πληροφορία, που έχω μοιραστεί μαζί του.

Παρατηρώ τους γύρω μου. Τους πεζούς που διασχίζουν διαγώνια το δρόμο, τους ανθρώπους στις στάσεις των λεωφορείων, τα παιδιά που πηγαίνουν στο σχολείο και τα μηχανάκια που περνούν από πάνω μου. Τι να σκέφτονται όλοι αυτοί άραγε;

Στο μυαλό μου έρχεται το καλοκαίρι. Θέλω και φέτος να ανέβω στα βουνά. Να φύγω, να ταξιδέψω και να περιπλανηθώ. Να γεμίσω το άλμπουμ μου με νέες φωτογραφίες, από αυτές που θα με κάνουν να χαμογελάω, όταν μου έρχεται η ειδοποίηση «σαν σήμερα πριν από τόσα χρόνια».

Το ραδιόφωνο παίζει το τραγούδι «το φεγγάρι αυτό» του Δεληβοριά και κόβεται στο σημείο που λέει «κάποια μέρα, θα σε ξεχάσω, θα σε βγάλω απ’ την καρδιά» για να μπουν οι ειδήσεις. Δεν έχω ακόμα πολύ δρόμο. Από πού ξεκίνησα και πού έχω φτάσει; Να θυμηθώ να πάρω από το χέρι τον εαυτό μου και να τον μεγαλώσω πάλι από την αρχή. Παρκάρω. Περπατάω με γρήγορο βήμα. Ανεβαίνω τις σκάλες. Ζω για τη μέρα που θα ανοίξω την πόρτα του γραφείου και θα πω σε όλους και σε όλες: «Το παραμύθι που θα σα πω σήμερα, το ζω από καιρό. Αξίζει να σπαταλήσετε ένα οχτάωρο για να με ακούσετε».

Πόσες φορές έχεις αναρωτηθεί; Αμέτρητες. Πώς να ξεφύγεις από ένα ζήτημα που έχει απασχολήσει από αρχαίους φιλοσόφους μέχρι τον Χριστόφορο Παπακαλιάτη; Ξεκινάει από ένα παιχνίδι και μετά σοβαρεύει. Χωρίς να είμαι σίγουρος ότι η μοίρα θα με οδηγήσει στο ίδιο σημείο ανεξάρτητα από τη διαδρομή που θ’ ακολουθήσω, αρχίζω να παίζω:

Τι θα έκανες αν κέρδιζες το τζόκερ; Θα πήγαινες στη δουλειά την άλλη μέρα;
Τι θα γινόταν αν ήταν οι μπάμιες ήταν κρουασάν, που λέει και ο «άλλος» συμπαθητικός Μητσοτάκης;
Τι θα γινόταν αν είχες περάσει στην Πάτρα αντί για την Ξάνθη;
Τι θα γινόταν αν ακολουθούσες τις σπουδές των ονείρων σου; Αν έκανες τη δουλειά των ονείρων σου;
Τι θα γινόταν αν άλλαζε ένα ψηφίο σ’ έναν αριθμό;
Τι θα γινόταν αν εκείνη τη στιγμή είχες δείξει παραπάνω θάρρος; Τι θα γινόταν αν δεν περίμενες;
Τι θα γινόταν αν σου έλεγε «ναι»; Τι θα γινόταν αν σου έλεγε «όχι»;
Τι θα γινόταν αν δεν υπήρχε το καλοκαίρι; Πώς θα ήταν ο κόσμος χωρίς την ποίηση και τη μουσική;
Τι θα γινόταν αν είχες γεννηθεί αλλού; Τι θα γινόταν αν είχες γεννηθεί σε άλλη εποχή; Τι θα γινόταν αν είχες γεννηθεί γυναίκα;

Τι θα γινόταν αν δεν είχες πού να μείνεις; Αν το να διανύσεις με μια σάπια βάρκα τη θάλασσα είναι η καλύτερη επιλογή που έχεις; Πώς θα σ’ έβλεπαν οι άλλοι αν είχες άλλο χρώμα;
Τι θα γινόταν αν δεν ήσουν γόνος μεγάλης οικογένειας; Τι δουλειά θα έκανες; Τι θα γινόταν αν είχες πάνω σου ένα ίχνος ντροπής;

Τι θα γινόταν αν για μία φορά έλεγες την αλήθεια; Τι θα γινόταν αν για μία φορά ένιωθες το βάρος των ανθρώπων που πήρες στο λαιμό σου; Θα το άντεχες;
Τι θα γινόταν αν ήσουν λιγότερο σκουπίδι; Αν δεν μπορούσες να κοιμηθείς τα βράδια; Αν έλεγες στον εαυτό σου «φτάνει τόση ξεφτίλα, ας ξαποστάσω και λίγο»;

Τι θα γινόταν αν δεν είχες μπει στο τρένο; Τι θα γινόταν αν είχες εμπιστοσύνη στους θεσμούς και τη δικαιοσύνη; Τι θα γινόταν αν αναλάμβανες επιτέλους την ευθύνη;
Τι θα γινόταν αν οι μεγάλες επιχειρήσεις είχαν λιγότερα κέρδη; Τι θα γινόταν αν χόρταιναν με λιγότερα οι πλούσιοι; Αν αυτό που περίσσευε γινόταν «ψωμί και βιβλία»;
Τι θα γινόταν αν τα «αυτονόητα» ήταν όντως αυτονόητα; Τι θα γινόταν αν ο κόσμος ήταν πιο δίκαιος;

Αν υπήρχε Θεός;

Τι θα γινόταν αν οι χαρές ήταν περισσότερες από τις λύπες;
Τι θα γινόταν αν μπορούσες να νικήσεις το θάνατο;

Οι απαντήσεις δεν υπάρχουν πουθενά. Δεν ξέρω. Αυτό που ξέρω είναι ότι ό,τι έχει φτιάξει ο άνθρωπος αλλάζει. Ειδικά αν είναι χαλασμένο, δε θα λείψει σε κανέναν.