Γιατί δεν έχουμε αναμνήσεις από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας;

«Υπάρχουν διαφορετικά είδη μνήμης. Η βραχυπρόθεσμη, που διαρκεί λίγο, και η μακροπρόθεσμη, η οποία περιλαμβάνει επιμέρους τύπους: την επεισοδική μνήμη, δηλαδή τις αναμνήσεις γεγονότων, την αυτοβιογραφική μνήμη που αφορά όσα μας συμβαίνουν, αλλά και άλλες, όπως η σημασιολογική μνήμη, που σχετίζεται με γενικές γνώσεις, κινητικές δεξιότητες και συνήθειες», εξηγεί η παιδοψυχολόγος Μάρτα Γκαρσία. «Σε ό,τι αφορά στις αναμνήσεις και τα γεγονότα, υπάρχει το φαινόμενο της παιδικής αμνησίας, δηλαδή η δυσκολία ανάκλησης αυτοβιογραφικών εμπειριών από τα πρώτα χρόνια της ζωής».

Σύμφωνα με την παιδοψυχολόγο, το όριο αυτό τοποθετείται συνήθως γύρω στα τριάμισι χρόνια, αν και διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Από εκείνη την ηλικία έως περίπου τα έξι, οι αναμνήσεις αρχίζουν να σχηματίζονται, αλλά «είναι σαφώς λιγότερες σε σύγκριση με τη μνήμη της ενήλικης ζωής». Παρότι η επεισοδική μνήμη δεν έχει ακόμη πλήρως αναπτυχθεί, οι υπόλοιποι τύποι μνήμης λειτουργούν.

Η βασική αιτία αυτής της έλλειψης πρώιμων αναμνήσεων βρίσκεται στον ιππόκαμπο, τη δομή του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνη για τη μνήμη. «Καθώς μεγαλώνουμε, ο ιππόκαμπος ωριμάζει. Όταν γεννιόμαστε, είναι ήδη σχηματισμένος, αλλά ανώριμος. Με τα χρόνια αναπτύσσεται και γίνεται ικανός να αποθηκεύει περισσότερες αναμνήσεις», εξηγεί η Εντούρνε Γκονθάλεθ, κλινική παιδοψυχολόγος και διευθύντρια του Inspira Center στην Ισπανία. Συμφωνεί ότι οι αναμνήσεις αρχίζουν να διαμορφώνονται γύρω στα τρία ή τέσσερα χρόνια. «Σε αυτή την ηλικία, ο ιππόκαμπος μπορεί πλέον να δημιουργεί και να αποθηκεύει μικρές αναμνήσεις. Παρ’ όλα αυτά, κάποιοι άνθρωποι έχουν μνήμες από τα δύο ή τρία τους χρόνια, αλλά είναι ιδιαίτερα εύθραυστες, επειδή ο ιππόκαμπος δεν λειτουργεί ακόμη επαρκώς».

Η Γκονθάλεθ υπογραμμίζει επίσης τον ρόλο της γλώσσας στην αφήγηση όσων καταγράφει ο εγκέφαλος και διακρίνει δύο τύπους μνήμης: την έκδηλη, που είναι συνειδητή και μπορεί να περιγραφεί, και την άδηλη, η οποία δεν είναι συνειδητή, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει.
Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Science, με τίτλο Hippocampal Encoding of Memories in HumanInfants, τα βρέφη έχουν τη δυνατότητα να σχηματίζουν αναμνήσεις ήδη από τον πρώτο χρόνο της ζωής τους, ακόμη κι αν αυτές δεν είναι ανακτήσιμες αργότερα. Η έρευνα υποστηρίζει ότι η παιδική αμνησία δεν οφείλεται τόσο στην αδυναμία καταγραφής των εμπειριών, όσο στη μετέπειτα δυσκολία ανάκλησής τους.

Αφού δεν θα το θυμούνται, γιατί να ταξιδεύουμε με τα παιδιά μας;

Αφού, λοιπόν, τα παιδιά δεν θα θυμούνται τις εμπειρίες ή τα χρήματα που ξόδεψαν οι γονείς για δραστηριότητες και ταξίδια στα πολύ πρώτα τους χρόνια, αξίζει όλη αυτή η προσπάθεια; Ή μήπως είναι προτιμότερο να περιμένει κανείς μέχρι την ηλικία όπου οι αναμνήσεις μπορούν να αποθηκευτούν μακροπρόθεσμα;

Η Γκονθάλεθ είναι κατηγορηματική. «Τα παιδιά δεν πρόκειται να θυμούνται όλα αυτά, όμως κρατούν το συναίσθημα ότι υπάρχει κάποιος που τα φροντίζει, τα προστατεύει και παίζει μαζί τους. Αν δεν έχουν αυτή τη σταθερή βάση ασφάλειας, θα εξελιχθούν σε ανασφαλείς ενήλικες, και εκεί βρίσκονται οι ρίζες συναισθηματικών προβλημάτων όπως το άγχος ή η κατάθλιψη». Προσθέτει ότι τα μωρά δεν χρειάζονται υπερφόρτωση εμπειριών, αλλά τα βασικά: στοργή, ασφάλεια και γονείς συναισθηματικά διαθέσιμους.

Για την Γκαρσία, το μοίρασμα εμπειριών με μικρά παιδιά, ακόμη κι αν δεν τις θυμούνται στο μέλλον, ενισχύει και εδραιώνει τον συναισθηματικό δεσμό γονέα και παιδιού, καθώς και την κοινωνική και γνωστική τους ανάπτυξη. Επισημαίνει, επίσης, ότι ορισμένες εμπειρίες είναι πιο εύκολο να ανακληθούν όταν έχουν έντονο συναισθηματικό φορτίο. «Ένα παιδί σχηματίζει πιο εύκολα μια ανάμνηση όταν αυτή συνδέεται με ένα σημαντικό πρόσωπο με το οποίο έχει ασφαλή δεσμό και όταν βιώνεται συναισθηματικά. Ακόμη και οι αναμνήσεις από ένα ταξίδι, όταν υπάρχει συναισθηματικό περιεχόμενο, έχουν περισσότερες πιθανότητες να διατηρηθούν».

Μπορεί οι γονείς να αισθάνονται ότι η προσπάθειά τους δεν ανταμείβεται, αφού τα παιδιά δεν θα θυμούνται αυτές τις στιγμές στο μέλλον; Γενικά, σύμφωνα με την Γκαρσία, αυτό δεν φαίνεται να τους απασχολεί ιδιαίτερα. «Στην πραγματικότητα, η φροντίδα που προσφέρουν οι γονείς στα μωρά τους ενισχύει τον δεσμό, ακόμη κι αν το παιδί δεν θα το θυμάται». Υπενθυμίζει ότι η προσκόλληση και η σχέση γονέα και παιδιού αρχίζουν να διαμορφώνονται ήδη από τους πρώτους μήνες ζωής. «Δεν έχει τόσο σημασία η ανάμνηση ενός συγκεκριμένου γεγονότος, όσο το τι μαθαίνει το παιδί μέσα από αυτό».

Για την Γκονθάλεθ, ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς διδάσκουν και αλληλεπιδρούν με τα πολύ μικρά παιδιά είναι καθοριστικός. Το ίδιο ισχύει και για το να νιώθουν τα παιδιά ότι τα βλέπουν, ότι οι γονείς είναι παρόντες και ότι έχουν την ελευθερία να εξερευνούν. «Δεν υπάρχει καλύτερο δώρο για έναν γονέα από το να γνωρίζει ότι το παιδί του είναι ασφαλές και ευτυχισμένο, και ότι έκανε το καλύτερο που μπορούσε με τα μέσα που διέθετε».

Είναι στη φύση μας να προστατεύουμε ό,τι κατανοούμε. Η αφήγηση ιστοριών για τη σημασία της φύσης στην ανθρώπινη υγεία μπορεί να εμπνεύσει δράση για τη διατήρηση του πλανήτη. Σε αυτήν την προσπάθεια, η Bupa συνεργάζεται με το Earthrise Studio για να μεταφέρει ιστορίες από δημιουργούς κινηματογράφου παγκοσμίως — ο καθένας έχει βιώσει τη δύναμη της φύσης με τον δικό του τρόπο.

Alice Sainsbury ξεκίνησε ένα “προσκύνημα αργοπορίας”, αντλώντας μαθήματα συμπόνιας, προσαρμοστικότητας και διασύνδεσης από το φυσικό περιβάλλον. Μετά από παράλυση στη σπονδυλική στήλη, βρέθηκε να συντονίζεται με τον αργό ρυθμό της φύσης. Όσο πιο πολύ συντονιζόταν, τόσο πιο κενή της φαινόταν η κουλτούρα της ταχύτητας και της υπερκατανάλωσης.

Με στόχο να ξαναπερπατήσει μέσα στη φύση, το 2021 διένυσε τα 201 χιλιόμετρα του Cornish Celtic Way. «Άφησα τις αισθήσεις μου να με οδηγήσουν», λέει. «Ήμουν σε επικοινωνία με τη γη».

Η Sydney Gawlik, που πάσχει από ημικρανίες, προβληματίζεται για την εξαφάνιση της ησυχίας και του σκοταδιού, αναρωτώμενη τι θα κερδίζαμε αν ακολουθούσαμε τη σοφία της φύσης αντί να την καλύπτουμε με θόρυβο. «Ποιο είναι το τίμημα του να ζεις σε έναν κόσμο που δεν σταματά ποτέ;» ρωτάει η Sydney. Για εκείνη, το τίμημα είναι οι συνεχείς ημικρανίες — αλλά και η ίδια η φύση πληρώνει: οι πυγολαμπίδες που κυνηγούσε ως παιδί χάνονται λόγω φωτορύπανσης.

Για τη Sydney, η απάντηση βρίσκεται στην αποκατάσταση του σκοταδιού. «Το περιβάλλον επαναρυθμίζεται και ανακυκλώνεται», σημειώνει. Ο ήχος της αυγής κάθε πρωί τη φέρνει ξανά σε επαφή με το σώμα και την υγεία της.

Η πόλη ως εμπόδιο και γέφυρα προς τη φύση

Η Ava Martinez-Lambert ανήκει σε μια κοινότητα γυναικών και μη δυαδικών δρομέων που επιδιώκουν να μεταφέρουν τον αθλητισμό τους από το τσιμέντο στα μονοπάτια, προστατεύοντας τα αστικά πράσινα σημεία ώστε οι πόλεις να γίνουν χώροι περιπέτειας.

Πάνω από το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού ζει πλέον στις πόλεις, γεγονός που εντείνει την αποξένωση από τη φύση. «Εξαρτόμαστε από τη φύση για να ευημερήσουμε», λέει η Ava, μέλος μιας ομάδας που ενθαρρύνει τους δρομείς να επιστρέψουν στην ύπαιθρο.

«Το δάσος με τις μυρωδιές και τις εικόνες του είναι χαλαρωτικό για τον εγκέφαλο και το σώμα», εξηγεί. Ακόμη κι αυτά που σκέφτεται γίνονται πιο θετικά όταν τρέχει στο μονοπάτι.

Η αναγέννηση μέσα από τον κύκλο της φύσης

Ο κήπος του Gaz Oakley, ειδικά ο σωρός κομπόστ, έγινε μάθημα ανανέωσης — πώς η αποσύνθεση γεννά νέα ζωή και πώς ο σύγχρονος καταναλωτισμός επηρεάζει τόσο τον πλανήτη όσο και εμάς τους ίδιους.

«Φτιάχνοντας το δικό μου κομπόστ, είδα τον τέλειο κύκλο της ζωής», λέει ο Gaz. Από τότε που ξεκίνησε την κηπουρική, συνδέθηκε περισσότερο με το χώμα και αναθεώρησε τι τρώει και τι χρησιμοποιεί καθημερινά.

Η κηπουρική έφερε άμεσα οφέλη: «Υπάρχει ένα βακτήριο στο υγιές χώμα που βελτιώνει τη διάθεση και μειώνει το στρες», εξηγεί ο Gaz. «Η ψυχική μου υγεία έχει βελτιωθεί σημαντικά».

Όταν η φύση γίνεται καταφύγιο στην πόλη

Για τον Nadeem Perera, μια δύσκολη παιδική ηλικία στο κέντρο της πόλης θα μπορούσε να τον οδηγήσει σε σκοτεινά μονοπάτια. Μια τυχαία συνάντηση με ένα πουλί άνοιξε τα μάτια του στη δύναμη της φύσης ως στήριγμα.

Ως έφηβος στο Ανατολικό Λονδίνο, περιστοιχισμένος από βία, ένιωθε πως έπρεπε να είναι «σκληρός όπως η πόλη». Μια μέρα αναζήτησε λίγη ηρεμία σε ένα νεκροταφείο και εκεί είδε έναν πράσινο δρυοκολάπτη — μια στιγμή ομορφιάς που δεν είχε ξαναζήσει.

Αυτή η σύνδεση με τη φύση βοήθησε τον Nadeem να βρει ισορροπία στη ζωή του στην πόλη και τώρα συμμετέχει σε κοινότητα αστικών παρατηρητών πουλιών.

Η σιωπή ως πηγή έμπνευσης

Ο καλλιτέχνης Mustafa ‘Musti’ Yamak αναζητά καταφύγιο από τον θόρυβο της καθημερινότητας στη σιγή της φύσης, γνωρίζοντας πως η δημιουργικότητα γεννιέται όταν σταματάμε να κυνηγάμε και αρχίζουμε να παρατηρούμε.

«Τις περισσότερες μέρες το μυαλό μου κινείται πιο γρήγορα από το σώμα μου», σκέφτεται ο Musti. Όμως οι βόλτες του στη φύση με φωτογραφική μηχανή επιβραδύνουν τα πάντα.

Κάθε φωτογραφία είναι μια μικρή παύση — μια στιγμή σύνδεσης ανάμεσα σε αυτό που βλέπει και αισθάνεται. Ο καθαρός αέρας, ο ήλιος και η σιωπή αποτελούν για εκείνον πηγές ισορροπίας και έμπνευσης.

Όταν οι ρυθμοί της Γης καθρεφτίζουν τους δικούς μας

Για την Aliza Sovani, αρχιτέκτονα τοπίου με σκλήρυνση κατά πλάκας, η εργασία αποκάλυψε πως οι ρυθμοί του πλανήτη αντικατοπτρίζονται στην υγεία της ίδιας.

Μελετώντας τα συστήματα της Γης — πώς αναδύεται, ξεκουράζεται και ανανεώνεται — διαπίστωσε ότι ο ίδιος κύκλος υπάρχει μέσα της. «Οι ανάγκες του πλανήτη αντικατοπτρίζουν τις δικές μου», λέει χαρακτηριστικά. Αυτή η επίγνωση την βοηθά να κινείται στη ζωή με μεγαλύτερη συνείδηση.

Όταν κατανοείς τους κύκλους που διατηρούν την υγεία του πλανήτη, αρχίζεις να αναγνωρίζεις κι αυτούς που διατηρούν τη δική σου υγεία.

Η θεραπευτική δύναμη του νερού

Η Michaela Skovranova, ζώντας με χρόνιο πόνο, βρήκε ανακούφιση κολυμπώντας σε ποτάμια, λίμνες και θάλασσες — μια επανασύνδεση με τη φύση που προσφέρει γαλήνη.

Αρχικά ήταν μια διαφυγή από τη βαρύτητα και την ένταση. Με τον χρόνο όμως το νερό έγινε χώρος επιβράδυνσης, ακρόασης και αίσθησης. Εκεί ξαναβρήκε επαφή με το σώμα της — παλμούς, καρδιά, τις στιγμές ανάμεσα στις ανάσες. Διαπίστωσε πως χαρά και πόνος μπορούν να συνυπάρχουν.

Κληρονομιά γης και φροντίδα μέσα από τα φυτά

Η Aditi Mayer, μέλος της παντζαμπικής διασποράς στην Καλιφόρνια, νιώθει ότι καλλιεργώντας ντόπια φυτά συνδέεται βαθιά με τις ρίζες της — ενώνοντας χώμα, μνήμη και φροντίδα σε ένα μήνυμα προστασίας του περιβάλλοντος.

«Κάθε τόπος έχει τον δικό του ρυθμό – τα ντόπια φυτά είναι η αυθεντική γλώσσα της γης», εξηγεί. Μέσα από αυτήν τη φροντίδα νιώθει ότι η υγεία μας είναι άρρηκτα δεμένη με την υγεία του πλανήτη μας — σαν νήματα στον ίδιο ιστό.

«Αυτό είναι το μεγαλείο της φύσης: Η αποκατάσταση δεν γίνεται μακριά από τη Γη αλλά μέσα από την επιστροφή μας σε αυτή», καταλήγει.

Υγεία ανθρώπου & πλανήτη: Το κοινό μας στοίχημα

Bupa, παρέχοντας φροντίδα υγείας σε πάνω από 60 εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως, επιβεβαιώνει πως δεν μπορεί να υπάρξει υγιής άνθρωπος χωρίς έναν υγιή πλανήτη. Συχνά όσα υπονομεύουν την υγεία μας — υπερβολική αστικοποίηση ή τεχνολογία — αποξενώνουν τους ανθρώπους από τη φύση ενώ επιδεινώνουν την κλιματική αλλαγή.

Όπως λέει η Ava στο “Breathe Her In”: «Είναι σημαντικό στις αστικές περιοχές οι άνθρωποι να έχουν πρόσβαση στη φύση ώστε πραγματικά να καταλάβουν γιατί πρέπει να την προστατεύσουμε». Γιατί τελικά η ιστορία της υγείας του πλανήτη είναι ίσως η σημαντικότερη ιστορία υγείας όλων μας.

Πηγή: National Geographic