Λίγα λόγια για τον Διονύση Σαββόπουλο

Ο Διονύσης Σαββόπουλος είναι ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες τραγουδοποιούς. Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 2 Δεκεμβρίου 1944. Σπούδασε Νομική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο χωρίς να ολοκληρώσει τις σπουδές του. Στη διάρκεια της Χούντας το 1967 φυλακίστηκε και βασανίστηκε. Απεβίωσε 21 Οκτωβρίου 2025.

Το μουσικό βιογραφικό του μετράει 14 δίσκους, συνθέσεις για θέατρο και κινηματογράφο αλλά και εκπομπές στην τηλεόραση και στο ραδιόφωνο. Έχουν εκδοθεί 5 βιβλία που περιέχουν στίχους τραγουδιών του, παρτιτούρες και συνεντεύξεις του.

Πληροφορίες

Ημ/νία: Πέμπτη 19 Μαρτίου

Ώρα: 19.00

Όπου κοιτάζω να κοιτάζεις
όλη η Ελλάδα ατέλειωτη παράγκα
παράγκα, παράγκα, παράγκα του χειμώνα
κι εσύ μιλάς σαν πτώμα

Ο λαός, ο λαός στα πεζοδρόμια
κουλούρια ζητάει και λαχεία
κοπάδια, κοπάδια, κοπάδια στα υπουργεία
αιτήσεις για τη Γερμανία

Κυράδες, φιλάνθρωποι παπάδες
εργολαβίες, ψαλμωδίες και καντάδες
Η Ευανθούλα κλαίει πριν να κοιμηθεί
την παρθενιά της βγάζει στο σφυρί

Στα γήπεδα η Ελλάδα αναστενάζει
στα καφενεία μπιλιάρδο, καλαμπούρι και χαρτί
Στέκει στο περίπτερο διαβάζει
φυλλάδες με μιάμιση δραχμή

Όχι, όχι αυτό δεν είναι τραγούδι
Είναι η τρύπια στέγη μιας παράγκας
Είναι η γόπα που μάζεψε ένας μάγκας
Κι ο χαφιές που μας ακολουθεί.

*Διονύσης Σαββόπουλος, Δέκα χρόνια κομμάτια, 1975

Πηγή φωτογραφίας: © Daniel Simon/Gamma-Rapho via Getty Images

Τα τραγούδια ερμηνεύουν (με αλφαβητική σειρά) οι: Σπύρος Γραμμένος, Γιάννης Ζουγανέλης, Τζώρτζια Κεφαλά, Klavdia, Πάνος Μουζουράκης, Γιώργος Μυλωνάς, Εύα Ξένου, Φώτης Σιώτας και Μανώλης Φάμελλος, ενώ υπάρχουν και δύο πρωτότυπες εκτελέσεις τραγουδιών από τον ίδιο τον Διονύση Σαββόπουλο («Το Κιλελέρ» και «Τα παιδιά που χάθηκαν»).

«Το Ροκ Του Μέλλοντός Μας», είναι τώρα διαθέσιμο ψηφιακά και σύντομα θα κυκλοφορήσει σε CD και σε βινύλιο, δεν αποτελεί απλά ένα album με αγαπημένα τραγούδια, αλλά συνιστά έναν ελάχιστο φόρο τιμής στον θρυλικό Διονύση Σαββόπουλο.

Έλαβα το μήνυμά σου με την υποσημείωση καθ’ οδόν. Το βρήκα ιδιαίτερα θετικό. Μου θύμισες μια παλιά μελωδία που ευχαριστιόμουν να την ακούω κι ας μη μ’ ένοιαζε τότε τι κάνει η μουσική. Τώρα κουρασμένος, στη μέση της διαδρομής, προσπαθώ να την σιγοτραγουδήσω, αλλά μού ακούγεται λίγο φάλτσα. Καταλήγει να μείνει στα χείλη μου κάτι σαν προσευχή. Ποτέ δεν έχασα την πίστη μου στον άνθρωπο ακόμα κι όταν είχα διαλυμένα γόνατα. Κατάλαβα ότι δεν μπορώ και δε χρειάζεται να τ’ αποδείξω όλα. Σηκώθηκα.

Τον τελευταίο καιρό, έχω βαρεθεί τα ίδια και τα ίδια. Οι άνθρωποι χάνουν σταδιακά την πρωτοτυπία τους. Σου λένε «έλα να σε πάρω μαζί μου στη θλιβερή μου μέρα», λες κι εγώ έχω προλάβει να καταλάβω πώς πέρασε η δική μου. Δημιουργούν τάσεις και ρεύματα και ονειρεμένους κόσμους ενώ στέκονται όρθιοι απέναντι στον λερωμένο πάγκο της κουζίνας. Σου λένε «κοίτα τι (δεν) κάνω; Εσύ (δεν) μπορείς;». Η ζωή, που μου απομένει, δε θα παιχτεί σε καμιά οθόνη.

Φέρνω στο μυαλό μου τη στιγμή που μου είπες, πάνω στα καλά σου, «πω, ρε φίλε, τι γαμάτη ζωή μας περιμένει». Ποιος να σε σταματήσει; Ήσουν ένα άγραφο παιδί που ανυπομονούσε να νιώσει την πρώτη του φορά σε όλα. Δέθηκες στο λαιμό της ομορφιάς και την έβλεπες κάθε βράδυ να περπατάει στο ταβάνι. Σε τράβηξε η περιέργεια να αισθανθείς όλες τις συγκινήσεις ακόμα κι αυτές που δεν μπορούσες να τις ζήσεις. Έκλεισες την ευτυχία σου σε κουτιά και τα φύλαξες κάτω από το κρεβάτι. Μάταιο. Αλλά και πάλι, ποιον πείραξε αυτό;

Ένας παππούς, ο Διονύσης*, λίγο πριν φύγει, μού είπε πως «καίει μια φλόγα σιγανή μέσα σε κάθε λέξη». Κι ύστερα, με ρώτησε: «εσύ τι ακριβώς άκουσες; Την αγιοσύνη ή τη φθορά στη λέξη αλληλούια;». Ξέρω ότι, αν ήσουν εδώ, θα με ρωτούσες το ίδιο, όμως δεν έχω την απάντηση. Σε νοιάζει αυτό; Και οι δυο μας αγαπάμε τις δύσκολες λέξεις. Τις γράφουμε ο ένας στο χέρι του άλλου με τη σειρά που τις ακούμε.

Να ξέρεις ότι έκανα τα πάντα, ακόμα κι αν σου φαίνονται λίγα. Προσπάθησα. Ακόμα και τις φορές που μ’ έκαναν να νιώθω μισός, προχώρησα μέσα σε διαλυμένες πόλεις μόνο και μόνο για λέω πως πήγα από το σημείο Α στο σημείο Β. Να είσαι σίγουρος ότι δεν σε κορόιδεψα. Σου είπα την αλήθεια. Παρόλα αυτά, θα έρθει η στιγμή που δε θα έχω άλλη επιλογή από το να σταθώ εδώ μπροστά σου, μην έχοντας κάτι άλλο στη φωνή μου από τη λέξη: συγγνώμη.

Το ξέρω ότι έρχεσαι προς το μέρος μου περπατώντας. Κάποιες φορές, γρήγορα, κάποιες φορές, αργά. Το ξέρω ότι ήθελες να πας αλλού, όμως πρέπει να καταλάβεις ότι δεν έχει αλλού να πας ούτε άλλος να είσαι. Όλα σε φέρνουν εδώ. Κι όταν, επιτέλους, φτάσεις να είσαι σίγουρος ότι θα σε πάρω μια μεγάλη αγκαλιά. Θα βγούμε μαζί έξω από το παιδικό σου δωμάτιο, θα κατεβούμε τις σκάλες, θα ανοίξουμε την πόρτα του σπιτιού, κι εγώ θα σε κρατώ από το χέρι. Θα έχει ήλιο, εκείνη τη μέρα. Ένα απέραντο λευκό φως. Θα περπατάμε μαζί στον δρόμο, χωρίς να βιαζόμαστε. Αυτό δεν ήθελες εξ αρχής; Να σε περιμένει κάποιος για να περπατήσει δίπλα σου;

Αλληλούια, μικρέ μου. Ερχόμαστε ο ένας προς τον άλλον.

*Αφιερωμένο στη μνήμη του Διονύση Σαββόπουλου

«Η πρώτη μεγάλη συναυλία που παρακολούθησα ήταν δική σου, όταν με πήγε ο πατέρας μου στο κεντρικό στάδιο της Λευκωσίας να σε δω, την εποχή που η Κύπρος έκειτο μακράν και δεν πάταγε καλλιτέχνης στο νησί. Έτσι ήρθες κι έστησες γιορτή. Σου άρεσαν οι γιορτές, τα μπουλούκια, τα συμπόσια, τα πανηγύρια, οι φιέστες, οι επέτειοι. Προετοιμαζόμουν και τα περίμενες σαν παιδάκι που ανυπομονεί για τα Χριστούγεννα.

Σε αποχαιρετούμε σήμερα σαν έναν άνθρωπο σημαντικό για το τραγούδι και τον πολιτισμό, σημαντικό για τη σκέψη, το αίσθημα και την αισθητική μας, δηλαδή για ολόκληρη τη ζωή μας. Χωρίς εσένα άλλο θα ήταν το τραγούδι μας, άλλοι θα ήμασταν κι εμείς.

Σε αποχαιρετώ και εκ μέρους των παιδιών και μαθητών σου, των τραγουδοποιών της χώρας. Υπάρχουμε γιατί προϋπήρξες. Μας πήρες παιδάκια μέσα από το πικάπ του σπιτιού μας και μας άνοιξες την πόρτα σε ένα περιβόλι του τρελού, γεμάτο τραγούδια. Τρισυπόστατος, ένωσες τον συνθέτη, τον ποιητή και τον ερμηνευτή, ανεβάζοντας την ένωση αυτή σε θεόρατο ύψος. Μας έμαθες την αλφαβήτα της ιερής μας τέχνης. Παραμέρισες θαρραλέα εμπόδια και οδοφράγματα, δείχνοντας μας δρόμο στο άπειρο. Μας είπες «γράψτε τα τραγούδια σας και τραγουδήστε τα». Μας ανέθρεψες, μας στήριξες, μας ελευθερώσες.

Μαζί με τους αγαπημένους σου δασκάλους, τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Βασίλη Τσιτσάνη φωταγώγησες τις πλατείες, τα θέατρα, τα σπίτια και τις καρδιές μας. Ανέδειξες το πολύτιμο, ανέβασες το επίπεδο της χώρας συνολικά και το επίπεδο του καθενός και της καθεμιάς προσωπικά.

Είπες κάποτε ο συνθέτης αυτό κάνει: Ενώνει τα κομμάτια της ψυχής μας σε ένα. Ε, λοιπόν το έκανες πολύ καλά. Ένωσες τα κομμάτια μας. Κάποιους μας ένωσες συχνά και εναντίον σου. Ήσουν γεμάτος αντιφάσεις. Ένας συντηρητικός με καρδιά επαναστάτη. Ένας αυστηρός δάσκαλος με ρούχα παλιάτσου, ένας λόγιος καραγκιοζοπαίχτης, ένας δύστροπος γέροντας με ψυχή ζαβολιάρικου παιδιού, ένας βλοσυρός που του άρεσαν τα ανέκδοτα, ένας ασκητής με ακριβά γούστα, ένας αμήχανος σοφός, ο γραμματέας μαζί με τον αλήτη.

Δεν ξέραμε πότε ήσουν ρόλος και πότε ο εαυτός σου. Ίσως ούτε και εσύ. Δυσκολεύτηκες. Σε ένιωθα. Μας δυσκολεύεις και εμάς μας τσαντίζεσαι. Ψάχναμε πού να σε κατατάξουμε, πώς να σε καταλάβουμε. Μα τι θέλαμε επιτέλους; Να είσαι προβλέψιμος; Και ποιος τα έγραφε αυτά τα απρόβλεπτα τραγούδια; Σου ζητούσαμε να πειθαρχήσεις στην εικόνα που σου δίναμε. Όμως μόνο ένας απείθαρχος μπορούσε να φτάσει εκεί που έφτασες. Θέλαμε να σε εξηγήσουμε. Ήσουν ανεξήγητος. Στην τελευταία σου συναυλία, πιο ευάλωτος και πιο σίγουρος από ποτέ.

Ακριβέ μου δάσκαλε, τον τελευταίο καιρό έγινες τρυφερός. Ζήτησες τις συγγνώμες σου, είπες τα σ’ αγαπώ σου. Αξιώθηκα κι εγώ να σου το πω ξανά, μετά απο χρόνια, πως σ’αγαπώ πριν από λίγες μέρες. Σου το επαναλαμβάνω ολόψυχα και τώρα εδώ, στο ξόδι σου, εκ μέρους των γνωστών και αγνώστων ποιητών μιας αντι ποιητικής εποχής, των σημερινών καλλιτεχνών, μιας Ελλάδας που παραμένει οικόπεδο και αποικία, αλλά που την αγάπησες, την τίμησες και την πλουτίσες, εκ μέρους του κάθε ακροατή που χώρεσε στα τραγούδια σου και του κάθε παιδιού που σε περιέχει, χωρίς να το ξέρει, σε ευχαριστώ. Φεύγεις, γιορτινός και αιώνιος, αφήνοντάς μας τα ανεκτίμητα δώρα του περάσματος σου από την γη.

Σκέψεις και μνήμες ανάκατες:

Μια μαμά σιγοψιθυρίζοντας «Ας κρατήσουν οι χοροί» πάντα με τα Marlboro 100 της στο χέρι και με τα πάμπολλα δαχτυλίδια της να κάνουν εκφραστική παρέα στην εκάστοτε μελωδία. Και πάντα χωρίς να θέλει να την ακούσει κανείς. Έμφυτη ανασφάλεια για τα φωνητικά της τσαλίμια, άλλωστε.

Ένας ξάδερφος να αναλύει έναν στίχο από το «Μητσοτάκ», γελώντας και χαρούμενα συνειδητοποιώντας την ευστοχία και την βαθιά πολιτική ματιά του εν λόγω άσματος.

Μια «Συννεφούλα», που κάτι ζεστές καλοκαιρινές νύχτες στο χωριό σού κάνει παρέα στο κασετόφωνο, ενώ στο μπαλκόνι, μετράς πόσα κουκούτσια θα βρεις μέσα στο χυμώδες καρπούζι σου.

Ένας «Οδυσσεβάχ», που τον ανεβάζεις αυτοσχέδια στο σαλόνι του σπιτιού σου, στήνοντας παραστάσεις στο μυαλό και κινήσεις εκφραστικές στο σώμα σου.

Ένα «Καλοκαίρι», που μόλις το πρωτακούσεις, θα πλαντάξεις στο κλάμα, προοίμιο της εφηβικής σου βουτιάς κι ενός επώδυνου διαζυγίου των γονιών σου που βιώνεις τότε.

Κάποιοι «Εκδρομείς του 60», που χωρίς να μπορείς να καταλάβεις γιατί, πάντα θα αισθάνεσαι σα να πενθεί το εν λόγω άσμα μια ολόκληρη γενιά, ενώ εσύ θα νιώθεις απίστευτη εγγύτητα, αγάπη και τρυφερότητα για τα ταλαίπωρα μέλη της.

Ένας νεανικός έρωτας που σε κάνει να κλαις στα πατώματα ακούγοντας «Της γιατρειάς το ρίσκο», νιώθοντας πάλι αυτή την πυρηνική ανθρωπιά, ειλικρίνεια και ζεστασιά, που κουβαλάνε τα σαββοπουλικά δημιουργήματα.

Και πόσα και πόσα ακόμα..

Μια Παράβαση με τον αμίμητο στίχο «οι γέροι χωριστά, οι νέοι άλλο πράγμα, όποιος τους θέλει αντάμα πληρώνει ακριβά», ένα Λαύριο, που φωνάζει παιδικότητα και τρυφεράδα, κάποιοι Κωλοέλληνες, που γελάνε επιδεικτικά με τα χάλια μας, ένα Ζεϊμπέκικο, που έχει γράψει τη δική του ιστορία, ένας Καραγκιόζης, που σου χαμογελάει πονηρά πίσω από τον μπερντέ.

Δεν μπορεί κανείς εύκολα να συμπυκνώσει το εύρος και τον πλούτο του έργου του Διονύση Σαββόπουλου. Μπορεί, όμως, σίγουρα να παραδεχθεί πως στις 21/10/2025 η χώρα αποχαιρέτησε συλλογικά έναν σπουδαίο δημιουργό. Και πως ο θάνατός του είναι σαν να παίρνει μαζί και μια ολόκληρη εποχή.

Οι ενστάσεις κατανοητές. Σίγουρα δόθηκαν αφορμές -διόλου αμελητέες- άλλωστε. Όμως τα τραγούδια είναι εκεί και τα τραγούδια δεν λένε ποτέ ψέματα. Ας αναγνωρίσουμε, λοιπόν, αυτόν τον πλούτο κι ας πούμε Καλό Ταξίδι στον Νιονιό που, ακόμα και αν μας πίκρανε κάποιες φορές, με τη μουσική του μάς έγιανε άλλες τόσες και άλλες τόσες και άλλες τόσες!

Ας κρατήσουν οι χοροί εκεί στα σύννεφα, λοιπόν!

Μυρτώ

*Η Μυρτώ Πανάγου είναι αριστούχος απόφοιτος της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου, του τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου και φοιτήτρια του τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου. Έχει συμμετάσχει ως ηθοποιός σε παραστάσεις στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, στην Πειραματική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, και σε πολλά ιδιωτικά θέατρα. Τα τελευταία χρόνια, δραστηριοποιείται ως εμψυχώτρια στα τακτικά εργαστήρια του Εθνικού Θεάτρου ενώ έχει αναλάβει και την εμψύχωση εφήβων στο πρόγραμμα «Το Θέατρο στο Νέο Σχολείο» του Εθνικού Θεάτρου.

Ο Διονύσης Σαββόπουλος υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από τραγουδοποιός. Υπήρξε αφηγητής εποχών, κοινωνικών ιδεών και συναισθημάτων, συνομιλητής με την Ιστορία, την Ποίηση και τον Άνθρωπο. Μέσα από τη μουσική, τους στίχους, την πολιτισμική του παρουσία και τη βαθιά του καλλιτεχνική παιδεία, διαμόρφωσε ένα ιδιαίτερο ιδίωμα που γεφύρωσε το παρελθόν με το παρόν, την τέχνη με την κοινωνία, το λαϊκό με το λόγιο.

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 2 Δεκεμβρίου 1944. Το 1963 μετακόμισε στην Αθήνα και εγκατέλειψε τη Νομική Σχολή Θεσσαλονίκης προκειμένου να ασχοληθεί με το τραγούδι. Είχε συνδυάσει τη μουσική Αμερικανών μουσικών όπως του Μπομπ Ντίλαν και του Φρανκ Ζάπα με τη μακεδονική λαϊκή μουσική και πολιτικά διεισδυτικούς στίχους.

Άρχισε τη σταδιοδρομία του το 1964 και ήταν πολιτικά ενεργός σε όλη τη σταδιοδρομία του στη μουσική, με εμφανίσεις σε νυχτερινά κέντρα μαζί με τη Μαρία Φαραντούρη και τον Μάνο Λοΐζο. Κατά τη διάρκεια της Χούντας φυλακίστηκε δύο φορές για τις πολιτικές του πεποιθήσεις, τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1967.

Η δισκογραφία του Διονύση Σαββόπουλου περιλαμβάνει πλήθος προσωπικών και ζωντανά ηχογραφημένων άλμπουμ, καθώς και συμμετοχές σε συλλογικές δουλειές. Έγραψε τραγούδια με πολιτικό, ρομαντικό, αλλά και σκωπτικό περιεχόμενο. Το 1986-1987 παρουσίασε τηλεοπτική εκπομπή με τίτλο «Ζήτω το ελληνικό τραγούδι».

Τα περισσότερα τραγούδια του ήταν γραμμένα από τον ίδιο, σε στίχους και μουσική. Το Τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ τον ανακήρυξε επίτιμο διδάκτορά του στις 24 Νοεμβρίου 2017.

Η παρουσία του στον χώρο του θεάτρου, υπήρξε για εμάς τιμή και προνόμιο. Με την ευγένεια, το πνεύμα και την ανεξάντλητη δημιουργικότητά του, ενέπνευσε γενιές καλλιτεχνών και θεατών, ανανεώνοντας διαρκώς τη σχέση του κοινού με το ελληνικό πολιτιστικό γίγνεσθαι. Το αποτύπωμά του είναι ανεξίτηλο. Ο λόγος του, η μουσική του, η στάση ζωής του θα εξακολουθήσουν να αποτελούν σημείο αναφοράς για όσους αναζητούν την αλήθεια, την ευαισθησία και την ελευθερία στην έκφραση.

Εκφράζουμε τα ειλικρινή μας συλλυπητήρια στην οικογένειά του, στους συνεργάτες του, και σε όλους όσοι τον αγάπησαν και επηρεάστηκαν από το έργο του.

Η απουσία του είναι μεγάλη. Αλλά η παρακαταθήκη που μας αφήνει είναι διαχρονική και αμετάκλητη.
Συνεργασίες με το Κ.Θ.Β.Ε.

• «Οδυσσεβάχ» της Ξένιας Καλογεροπούλου. Σκηνοθεσία: Ελένη Τριανταφυλλάκη (1998)
• «Λίγο απ΄ όλα» του Αντώνη Μόλλα. Σκηνοθεσία: Δήμος Αβδελιώδης (2002)

Το ΚΘΒΕ φιλοξένησε ως μετάκληση το Θέατρο Σφενδόνη Άννα Κοκκίνου και η παραπάνω παράσταση παρουσιάστηκε στο Θέατρο της Μονής Λαζαριστών.

«Ας κρατήσουν οι χοροί…» Γιατί ο Διονύσης Σαββόπουλος συνεχίζει να «χορεύει» μέσα μας. Καλό σου ταξίδι Διονύση Σαββόπουλε. Το θέατρο θα είναι πάντα πιο φωτεινό, γιατί κάποτε πέρασες από εδώ.

Η απώλειά του προκάλεσε μεγάλη συγκίνηση, με καλλιτέχνες και ακροατές από κάθε γενιά να τον αποχαιρετούν, αναγνωρίζοντας τη βαθιά επίδρασή του. Ανάμεσά τους και ο Φοίβος Δεληβοριάς, ο οποίος, σε μια συγκινητική φράση που συνοψίζει την καθολική απήχηση του Σαββόπουλου, έγραψε: «Τον άκουγαν όλοι».

Λόγια απλά, αλλά αποκαλυπτικά — γιατί ο Σαββόπουλος δεν υπήρξε ποτέ περιθωριακή φωνή· ήταν ένας καλλιτέχνης που κατάφερε να απευθυνθεί σε ολόκληρη την κοινωνία, με τρόπο που παραμένει ζωντανός και σήμερα.

Αναλυτικά η ανάρτηση του Φοίβου Δεληβοριά:

«Αυτή τη νύχτα η καρδιά μου είναι βαριά, δεν υπάρχει ούτε μια λέξη να μου δώσεις». Γιατί μπορεί να προετοιμαζόμουν καιρό γι’ αυτή την αναχώρηση -τις τελευταίες μέρες κιόλας την αισθανόμουν κάτω από κάθε βήμα που άκουγα- να όμως που ήμουν εντελώς απροετοίμαστος. Κάθομαι, λοιπόν -με την καρδιά μου να «αιμορραγεί σαν τον ουρανό»- να βγάλω λίγο από το χρέος, να αγγίξω λίγη από την ομορφιά, να νιώσω κάτι απ’ την πληγή, ν’ αφουγκραστώ λιγάκι απ’ την μεγάλη γιορτή που σε τόσα τραγούδια του ονειρεύτηκε. Αυτήν που «ο Όλιβερ Τουίστ και ο Αδόλφος», «ο Μαρκήσιος Ντε Σαντ και ένας hippie», «η Παρθένα και ο Σατανάς» «πίνουν από το ίδιο το ποτήρι» και «πετούν αγκαλιασμένοι μακριά».

Ο Σαββόπουλος μας περιείχε όλους. Είπε ένα τραγούδι για τον καθέναν από μας. Αν αισθάνθηκαν κάποιοι άνθρωποι προδομένοι από κείνον, ήταν επειδή ήταν τόσο σίγουροι ότι τραγουδάει για κείνους μόνο –και, έκπληκτοι, την επόμενη μέρα, ανακάλυπταν πως το επόμενο τραγούδι του μιλούσε και για τον διπλανό τους, τον αντίθετό τους.

Παρέες παιδιών του 114, παρέες ροκάδων, γενναίοι του αντιδικτατορικού αγώνα, αριστεροί και πληγωμένοι απ’ την αριστερά, ιερείς, αποσυνάγωγοι του ’70 και φλώροι του ‘90, όλοι λίγο-πολύ (χώρια όμως ο ένας απ’ τον άλλον) περπάτησαν μια νύχτα μέχρι το ξημέρωμα, αναλύοντας κάποιον στίχο του, ταυτιζόμενοι ή διαφωνώντας με μιαν επιλογή του, αγγίζοντας για μια στιγμή το νόημα που πάντα υποψιάζονταν από μικροί, εκείνος όμως τους το είχε κάνει τόσο άμεσο.

Γιατί τι πιο άμεσο απ’ το «Φορτηγό», το «Περιβόλι», το «Βρώμικο Ψωμί», τους «Αχαρνής» και τη «Ρεζέρβα» και τα «Τραπεζάκια»; Όλα πράγματα σύνθετα και απρόσιτα, δύσκολα σαν τον τραυλό στον «Μπάλλο», σαν το «παραλήρημα της χώρας σου που αυξάνει» στο «Μυστικό Τοπίο», σαν τα ανάποδα φλάουτα στην «Μαύρη Θάλασσα», σαν τα ακόρντα και τα στοιχειωμένα στιχουργικά μέτρα στο «Μακρύ Ζεϊμπέκικο». Κι όμως, όλα να χτυπάνε κατ’ ευθείαν κέντρο. Ποιητικό κέντρο, μουσικό κέντρο, φιλοσοφικό, πνευματικό. Ανθρώπινο και πέρα από τον άνθρωπο.

Ένα ιερό αμφίβιο είναι το έργο του Σαββόπουλου, κάτι που ακουμπούσε και στην εδώ ζωή και στην επέκεινα. Κι αυτός ένας κανονικός τρελός, ο πιο τρελός άνθρωπος που γνώρισα ποτέ, ένας απρόσιτος με μάτια που δεν έβλεπαν εδώ, έτοιμος κάθε στιγμή να καταστρέψει τη ζωή, να τη ρεζιλέψει και να τη χάσει μέσα από τα χέρια του, για να τη λατρέψει το ίδιο βράδυ στη σκηνή, με ένα δόσιμο ακαταμάχητης τρυφερότητας και πάθους.

Είχα την περίεργη τύχη, 15χρονος, να δω την απόλυτη, σκληρή απογύμνωση και διαπόμπευσή του στο «Κούρεμα» στο ΖΟΟΜ της Πλάκας. Κόσμος ελάχιστος, ορκισμένων πρώην θαυμαστών του, που του πετούσε δεκάρικα και τον έβριζε, ενώ εκείνος, κουρεμένος, με μια εικόνα μέσου ανθρώπου περιέργως αποκρουστική στο ερωτευμένο με την τέχνη του ασυνείδητό μας, τραγουδούσε το «Εμείς του ‘60» και τους «Κωλοέλληνες» και έβαζε την Αρβανιτάκη με δυο όργανα να λέει αμέσως μετά το «Γεννήθηκα για να πονώ και για να τυραννιέμαι».

Εκεί τον αγάπησα ακόμα πιο πολύ, δεν αισθάνθηκα καμιά «προδοσία» στην συμπεριφορά του. Αντίθετα, αισθάνθηκα μιαν αποτρόπαιη τιμιότητα. Έδειχνε στους ανθρώπους του ποιος ήταν και ποιος είχε γίνει, ποιοι ήταν στο όνειρό τους και ποιοι ήταν στον καθρέφτη τους. Και δεν ήταν καθόλου ωραίο αυτό. Κυρίως γιατί μέσα στην βίαιη αυτή πράξη τα τραγούδια του είχαν γίνει λίγο σα δηλώσεις, σαν εκθέσεις ιδεών, μέσα σε όλα όσα είχε «κουρέψει» ήταν η ποιητική του απόλυτη ελευθερία.

Κι όμως και μέσα στο ύστερο έργο του, αυτό που έπεται του περίεργου αυτού «αποχαιρετισμού» στον νεανικό εαυτό του, υπάρχουν στιγμές που δεν γίνεται να συγκριθούν με τίποτε άλλο, κανενός άλλου. Η πρόζα στον «Μονομάχο», το «Φως στις 10 το πρωί» , ο «Χρονοποιός». Καθαρόαιμα, ουρανοπρεπή αριστουργήματα. Και φυσικά, καθόλου αταίριαστα με τη θυσία του.

Από μιαν άλλη «ευλογία που αγνοώ» τον έζησα πολύ κι από κοντά. Δουλέψαμε μαζί ολόκληρες σεζόν, μικρός συνοδοιπόρος του εγώ το ’96 στη «Σφεντόνα» και στην καλοκαιρινή του περιοδεία, καλεσμένος μου κι αυτός 3 σεζόν στην «Ταράτσα». Την 2η μάλιστα σεζόν του έδωσα τον χώρο για 6 Δευτέρες για να κάνει ό,τι πιο δικό του ήθελε. Μου λέει «Θα κάνω ό,τι πιο δικό μου: θα πω τραγούδια άλλων. Πάντα ήθελα να ήμουνα οι άλλοι. Ήταν όπως εγώ, αλλά ωραίοι». Κι έκανε ένα πρόγραμμα πραγματικά συγκινητικό, όπου τραγούδησε από Μάρκο σε Μίκη κι από Κραουνάκη σε Μάλαμα και Παπακωνσταντίνου με μια δική του, βραχνιασμένη παιδικότητα. «Όλα εκείνα που αγαπώ ειν’ αλλονών κι αλλιώς φαντάζουν».

Κι όμως , εμείς που γράψαμε ύστερα απ’ αυτόν, μάθαμε ότι είμαστε οι εαυτοί μας μέσα απ’ τα δικά του τραγούδια. Ήταν σαν κι αυτούς τους gamers που έχουνε φτάσει το παιχνίδι ως το τέλος και συναντάς τα χνάρια τους σε κάθε πίστα, και τους ρωτάς κάθε φορά πώς τα κατάφεραν. Όταν τον ρωτούσα, γινόταν ξαφνικά παιδί. Ήθελε, αίφνης, να μου τα χαρίσει όλα. Και πιστεύω το ίδιο θα έζησαν κι ένα σωρό «νεοι κανταδόροι», όπως υπέροχα αποκαλούσε τους νεαρούς συντρόφους του στους «Αχαρνής».

Διαφώνησα μαζί του; Μα φυσικά, πολλές φορές, όπως με όλους τους ανθρώπους που αγάπησα. Πολλά πράγματα στα οποία εκείνος έβλεπε μια ελπίδα, εγώ τα έβρισκα δυσοίωνα, κουμπωνόμουν. Δεν διανοήθηκα, όμως, ποτέ να τον κανιβαλίσω. Γιατί ήταν μια ιδιοφυία, ένας αληθινός καλλιτέχνης που έλεγε τη γνώμη του, πληρώνοντας το κόστος με τον ίδιο του τον θρόνο. Και γιατί το έργο του, το φωτεινό του έργο, δεν ήταν και δεν είναι μια εφήμερη γνώμη, δικιά του ή δικιά μας. Ήταν βγαλμένο απ’ το αίμα της καρδιάς, απ’ τον «ουρανό που αιμορραγεί» και «μας αθωώνει».

Έτυχε πριν δυο μέρες να αναρτήσω εδώ ένα κείμενο για τα 100χρονα του Μάνου Χατζιδάκι. Να, λοιπόν, που ο πανδαμάτωρ χρόνος με κάνει να αναρτώ δίπλα του ακριβώς ένα κείμενο για κείνον. Και είναι τόσο ωραία ταιριαστό να τους βλέπω ξανά δίπλα-δίπλα, τον έναν πλάϊ στον άλλον, όπως τους είδα κάποτε και ζωντανά. Και αυτή η κοινή ζωή που ένωσε κι εμένανε κι εσάς μ’αυτούς τους δύο και μ’όλους τους άλλους κρίκους της «χρυσής αλυσίδας» της μεταπολεμικής Ελλάδας, είναι αυτή που θα μου δώσει καύσιμα και για την υπόλοιπη ζωή, με τα σκοτάδια που μας κυκλώνουν, αυτά της ύπαρξης κι αυτά του πλανήτη, που ξεφορτώνεται τόσο εύκολα ό,τι τον έκανε για λίγο φωτεινό. Κι όμως, για να δανειστώ ξανά τα δικά του λόγια, «θα βρεθούμε κάποτε ξανά, με τα ίδια αυτά σώματα, με τα ίδια χαμόγελα», στο ίδιο τραπέζι, στο ίδιο περιβόλι. Και ο Διονύσης θα μας περιμένει εκεί, λυτρωμένος από τα βάρη της αρρώστιας μας, να «σμίξει παλιές κι αναμμένες τροχιές με το ροκ του μέλλοντός μας».

Γεια σου, ακριβέ κι αγαπημένε μου. Θα σου χρωστώ για πάντα όλο τον εαυτό μου –κι αυτόν που λέω πως έχω κι εκείνον που δεν ξέρω ακόμα.

Όταν ήμουν μικρή, νόμιζα ότι ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο πραγματικός, είναι ζωγραφισμένος με μαρκαδόρους και ο «άλλος», εκείνος με τα άσπρα μαλλιά και τα γυαλιά ήταν απλώς φευγάτος. Μια στη γη, μια στα σύννεφα. Να παρατηρεί τη διαχρονικότητα της θάλασσας και μιας διάτρητης καθημερινότητας, που περνάει στην αθανασία με το ελάχιστο της ποίησης.

Οι ιστορίες θέλουν ζεστό σώμα. Το «πάντα» θέλει ταλέντο. Το πάθος θέλει δύναμη. Η μνήμη θέλει συμμετοχή.

Υπήρξε (και) πλάι σε εκείνους που κοίταξαν κατάματα τον ήλιο. Φαινόταν στα μάτια του, όπως και να ‘χει, που κράτησαν αυτή τη συγκεκριμένη δόνηση. Και στις λέξεις φυσικά.

Δε θα τον ξεχάσω.

Ο Διονύσης Σαββόπουλος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 2 Δεκεμβρίου 1944. Οι πρόγονοί του ήταν από την Κωνσταντινούπολη και τη Φιλιππούπολη. Το 1963, μετακόμισε στην Αθήνα και εγκατέλειψε τη Νομική Σχολή Θεσσαλονίκης προκειμένου να ασχοληθεί με το τραγούδι. Άρχισε τη σταδιοδρομία του το 1964 και ήταν πολιτικά ενεργός σε όλη τη σταδιοδρομία του στη μουσική, με εμφανίσεις σε νυχτερινά κέντρα μαζί με τη Μαρία Φαραντούρη και τον Μάνο Λοΐζο. Κατά τη διάρκεια της Χούντας φυλακίστηκε δύο φορές για τις πολιτικές του πεποιθήσεις, τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1967.
Τα περισσότερα τραγούδια του ήταν γραμμένα από τον ίδιο, σε στίχους και μουσική.