Ξέρω ότι δεν είναι εύκολο, αλλά αν προσπαθούσες να ιεραρχήσεις – έστω και διαισθητικά – το θέατρο, τη μουσική και την ποίηση, ποια μορφή τέχνης θα έβαζες πρώτη; Σε ποια νιώθεις μεγαλύτερη ελευθερία;

Αρχικά νομίζω ότι το υλικό της τέχνης, ως επιθυμία έκφρασης του ανθρώπου, είναι ενιαίο, απλώς εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους, μέσα και μορφές. Έπειτα, το στοιχείο της ελευθερίας και της ποίησης αισθάνομαι ότι ενυπάρχει μέσα σε όλα. Η ελευθερία της έκφρασης και η επιθυμίας της υπάρχει στην καλλιτεχνική δημιουργία και η ποίηση από την άλλη υπάρχει στη μουσική ως ποιητική του ήχου και στο θέατρο ως ποιητική του σώματος και του λόγου.

Συμφωνώ απόλυτα. Τι είναι αυτό που σε γοητεύει στη μουσική; Υπάρχει κάποιο είδος ή δημιουργός που νιώθεις πως σε έχει καθορίσει;

Το στοιχείο που με γοητεύει στη μουσική είναι το συγκινησιακό φορτίο, που φέρει ταυτόχρονα με την αφαίρεση και τη συνθετική δομή της. Σαν να μας μιλά, χωρίς να μας εξηγεί. Για ‘μένα συνθέτες, των οποίων η επίδρασή τους υπήρξε πολύ έντονη, είναι ο Γιάννης Χρήστου γιατί τα έργα του πηγαίνουν πέρα από τα όρια της μουσικής, τολμώντας να αποτυπώσει αυτά που ήθελε να εκφράσει με πολύ πρωτοποριακό, φιλοσοφικό και μοναδικό τρόπο. Ο J. S. Bach, με την φοβερή συγκίνηση που δημιουργεί ταυτόχρονα με την σχεδόν αρχιτεκτονική – μαθηματική δομή των έργων του. Ο L. V. Beethoven, που το στοιχείο της δύναμης και της ευθραυστότητας, του ήχου και των παύσεων είναι δομημένα με εκπληκτική διαδοχή.

Έπειτα, σε ένα εντελώς διαφορετικό είδος με συγκινεί πολύ η ροκ μουσική, που τη δεκαετία του ‘60 έφερε κοινωνικά μια πολύ δυναμική αλλαγή στα μουσικά δεδομένα της εποχής. Αισθάνομαι ότι και στην μουσική η ουσία της είναι ενιαία, αλλάζουν τα ζητούμενα και εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με την κουλτούρα, την κοινωνία και την ιστορική περίοδο κατά την οποία γράφεται και παίζεται.

Έχεις πάρει μέρος σε αρκετές θεατρικές παραστάσεις, δουλεύοντας με σημαντικούς ανθρώπους του χώρου, όπως ο Σάββας Στρούμπος, ο Θεόδωρος Τερζόπουλος, ο Μιχαήλ Μαρμαρινός και ο Κώστας Τσιάνος. Υπάρχει κάποια στιγμή που ξεχωρίζεις στη θεατρική σου διαδρομή;

Όλες οι παραστάσεις αποτελούν για μένα πλούτο και είναι σημαντικές, καθώς μια θεατρική παράσταση είναι σαν ένας ζωντανός οργανισμός με τη δική του ξεχωριστή ομορφιά και σημασία. Η επαφή μου με το Θέατρο Άττις και τη μέθοδο του Θεόδωρου Τερζόπουλου, έφερε μια αλλαγή στον τρόπο αντίληψης που είχα για το σώμα, την αναπνοή, και τη φωνή, έκτοτε έφερε και τη συνεργασία μου με την Ομάδα Σημείο Μηδέν με σκηνοθέτη τον Σάββα Στρούμπο, ο οποίος είναι στενός συνεργάτης του Θεόδωρου Τερζόπουλου. Η έρευνα πάνω στο σώμα, η απελευθέρωση των εκφραστικών του μέσων και τη μελέτη πάνω στην αναπνοή, ήταν μια σημαντική αλλαγή οπτικής, καθώς στη σύγχρονη κοινωνία συχνά αυτά τείνουν να ξεχνιούνται.

Σε είδαμε στην αρχαία τραγωδία «Ορέστεια» του Αισχύλου, μια εξαιρετική παράσταση σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου, της οποίας η επιτυχία αναγνωρίστηκε τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Πού οφείλεται, κατά τη γνώμη σου, αυτή η πλατιά αποδοχή;

Έχω την χαρά και την τιμή να συμμετέχω στην παράσταση της «Ορέστειας» σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου. Αρχικά, το υλικό της τραγωδίας είναι πανανθρώπινο, πέρα από συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, καθώς πηγαίνει σε τέτοιο βάθος μελέτης του ανθρώπου, που αγγίζει την οντολογία. Τέτοια ζητήματα μάς απασχόλησαν από την αρχή και κατά τη διάρκεια των προβών, τόσο σε συλλογικό όσο και σε ατομικό επίπεδο. Έπειτα, ένα άλλο πολύ σημαντικό στοιχείο της παράστασης είναι η παρουσία και σημασία του Χορού ως συνόλου, συλλογικότητας, που λειτουργεί με κοινή αναπνοή, κάτι που στη σύγχρονη εποχή και κοινωνία χρειαζόμαστε και είναι πολύ ωφέλιμο να θυμηθούμε και να ξαναβρούμε. Κι ένα άλλο σημαντικό σημείο της παράστασης είναι η έννοια της χρονικότητας. Η σύγχρονη κοινωνία με τους τόσο ταχείς ρυθμούς φαίνεται, πολλές φορές, σαν να αποφεύγει να δώσει χώρο στον χρόνο. Στην παράσταση, σμιλεύονται διαστάσεις του χρόνου μέσα από την κοινή αναπνοή κι έτσι έρχονται στην επιφάνεια η μνήμη και η συγκίνηση.

Διάβασα κάπου ότι το αρχαίο δράμα μαζί με τα ομηρικά έπη, αφηγούνται λίγο – πολύ την ιστορία της ανθρωπότητας, η οποία – τηρουμένων των αναλογιών – επαναλαμβάνεται εδώ και χιλιάδες χρόνια. Αν δεχτούμε αυτή την άποψη, πόσο βάρος έχει να κρατάς ως ηθοποιός – δημιουργός ένα τέτοιο υλικό στα χέρια σου και πώς το μεταχειρίζεσαι;

Είναι συγκινητικό να σκεφτεί κανείς ότι, από την αρχαιότητα, ο ρόλος της τέχνης ήταν να ανοίγει δρόμους, να αποκαλύπτει καινούριες διαστάσεις, να θέτει ερωτήματα. Νομίζω ότι το υλικό που είναι οι λέξεις και το κείμενο, αποκαλύπτουν το ζητούμενο, την κατεύθυνση και το δρόμο. Εκεί χρειάζεται περισσότερη προσοχή κι ευαισθησία στο να μπορέσει κανείς να το αφουγκραστεί και να το ακολουθήσει.

Τι σε εμπνέει για να γράφεις και γιατί επέλεξες την ποιητική φόρμα;

Η ίδια η ζωή με όλες τις αποχρώσεις της. Η ποιητική φόρμα με έλκει λόγω της αφαίρεσης – κάτι που έχει σχέση και με τη μουσική- της συμπύκνωσης και της ομορφιάς της.

Σ’ έναν κόσμο που, μέρα με τη μέρα, γίνεται όλο και πιο δύσκολος, που κυριαρχεί η απανθρωπιά, ο κυνισμός και το κέρδος, πιστεύεις ότι η τέχνη σήμερα καταφέρνει να βρίσκεται στο ύψος που της αναλογεί;

Αν μπορούσα να το αποτυπώσω σε εικόνα, θα έλεγα ότι η τέχνη βρίσκεται σε διαρκή κίνηση αλλαγής και μεταμόρφωσης, κάτι που δεν είναι καθόλου μια απλή διαδικασία και δεν είναι σε πολλές περιπτώσεις βολικό, καθώς συχνά υπενθυμίζει αυτό που αποσιωπάται. Όμως βρίσκει το δρόμο της και τρόπους να συνεχίζει το έργο της.

Ποιες είναι οι σκέψεις σου για το μέλλον; Τι θα ήθελες να πραγματοποιήσεις στο θέατρο, τη μουσική και το γράψιμο;

Με έναν τρόπο ο χρόνος είναι άθροισμα στιγμών του παρόντος, το μέλλον χτίζεται σε κάθε παρόν, έτσι θα ήθελα να βρίσκομαι στη στιγμή και να συνεχίζω το ταξίδι.

Σε ευχαριστώ πολύ, Έλλη!

Κι εγώ.

*Φωτογραφίες: Αντιγόνη Κουράκου, Johanna Weber

Η περιοδεία της παράστασης στην Ελλάδα περιλαμβάνει τον Βύρωνα, στις 11 & 12 Ιουνίου, το Δίον στις 5 Ιουλίου, την Αρχαία Ολυμπία στις 10 Ιουλίου, τη Θεσσαλονίκη στις 17 & 18 Ιουλίου, τους Δελφούς στις 25 & 26 Ιουλίου και την Καβάλα στις 2 & 3 Αυγούστου. Στις 22 και στις 23 Αυγούστου, η Ορέστεια θα κλείσει τον φετινό επιδαύριο κύκλο του Φεστιβάλ στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου.

Η Ορέστεια του Τερζόπουλου συνιστά ένα έργο διανοητικού και φιλοσοφικού βάθους, που κατορθώνει με τη συνταρακτική του ενέργεια να διευρύνει τα όρια της τέχνης, και να αφηγηθεί, εντέλει, την ιστορία της ίδιας της ανθρωπότητας. Ως πράξη αδιαμφισβήτητα πολιτική και εμπειρία πολυδιάστατα πνευματική, η παράσταση έτυχε διθυραμβικής υποδοχής τόσο από τους χιλιάδες θεατές που την παρακολούθησαν όσο και από τα εγχώρια και διεθνή μέσα μαζικής ενημέρωσης.

Μετά την πρεμιέρα της στην Επίδαυρο το 2024, την περιοδεία που ακολούθησε στην Ελλάδα και την Κύπρο, και την παρουσίασή της στη Βιτσέντσα της Ιταλίας, όπου άνοιξε τον 77ο Κύκλο Κλασικών παραστάσεων στο ιστορικό θέατρο Olimpico, η μοναδική αυτή παράσταση επιστρέφει στον τόπο από όπου ξεκίνησε το συναρπαστικό της ταξίδι, για να προσφέρει σε όλους μας τη δυνατότητα να τη ζήσουμε για ακόμα μια φορά.

Συνετελεστές

Μετάφραση: Ελένη Βαροπούλου
Σκηνοθεσία – Δραματουργική επεξεργασία: Θεόδωρος Τερζόπουλος
Συνεργάτης σκηνοθέτης: Σάββας Στρούμπος
Σκηνικά – Κοστούμια – Φωτισμοί: Θεόδωρος Τερζόπουλος
Πρωτότυπη μουσική σύνθεση: Παναγιώτης Βελιανίτης
Σύμβουλος δραματολόγος: Μαρία Σικιτάνο
Δραματολόγος παράστασης: Ειρήνη Μουντράκη
Βοηθός σκηνοθέτη: Θεοδώρα Πατητή
Συνεργάτιδα ενδυματολόγου: Παναγιώτα Κοκκορού
Συνεργάτης φωτιστή: Κωνσταντίνος Μπεθάνης
Καλλιτεχνική συνεργάτιδα: Μαρία Βογιατζή

Παίζουν (αλφαβητικά): Μπάμπης Αλεφάντης (Πυλάδης), Έβελυν Ασουάντ (Κασσάνδρα), Τάσος Δήμας (Φύλακας / Κορυφαίος / Προπομπός), Κωνσταντίνος Ζωγράφος (Ορέστης), Έλλη Ιγγλίζ (Τροφός), Δαυίδ Μαλτέζε (Αίγισθος), Άννα Μαρκά Μπονισέλ (Προφήτις), Νίκος Ντάσης (Απόλλων), Ντίνος Παπαγεωργίου (Κήρυκας), Αγλαΐα Παππά (Αθηνά), Μυρτώ Ροζάκη (Ηλέκτρα), Σάββας Στρούμπος (Αγαμέμνων), Αλέξανδρος Τούντας (Οικέτης), Σοφία Χιλλ (Κλυταιμνήστρα / Το Είδωλον της Κλυταιμνήστρας) • Χορός: Μπάμπης Αλεφάντης, Κατερίνα Αμπλιανίτη, Έβελυν Ασουάντ, Χριστόφορος Βογιατζής, Ναταλία Γεωργοσοπούλου, Κατερίνα Δημάτη, Πύρρος Θεοφανόπουλος, Έλλη Ιγγλίζ, Βασιλίνα Κατερίνη, Θάνος Μαγκλάρας, Ελπινίκη Μαραπίδη, Άννα Μαρκά Μπονισέλ, Λυγερή Μητροπούλου, Ρόζυ Μονάκη, Ασπασία Μπατατόλη, Νίκος Ντάσης, Ντίνος Παπαγεωργίου, Βαγγέλης Παπαγιαννόπουλος, Σταύρος Παπαδόπουλος, Μυρτώ Ροζάκη, Γιάννης Σανιδάς, Αλέξανδρος Τούντας, Κατερίνα Χιλλ, Μιχάλης Ψαλίδας

Φωτογραφίες: Johanna Weber
Βίντεο: Νίκος Πάστρας

Πρόγραμμα περιοδείας

Τετάρτη 11 & Πέμπτη 12 Ιουνίου: Βύρωνας, Θέατρο Βράχων
Σάββατο 5 Ιουλίου: Κατερίνη, Αρχαίο Θέατρο Δίον
Πέμπτη 10 Ιουλίου: Αρχαία Ολυμπία, Θέατρο Αρχαίας Ολυμπίας
Πέμπτη 17 & Παρασκευή 18 Ιουλίου: Θεσσαλονίκη, θέατρο Δάσους
Παρασκευή 25 & Σάββατο 26 Ιουλίου: Δελφοί, Θέατρο Φρυνίχου
Σάββατο 2 & Κυριακή 3 Αυγούστου: Καβάλα, Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων

Προπώληση εισιτηρίων:

Για το Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου η προπώληση έχει ξεκινήσει εδώ
Για τους άλλους σταθμούς της περιοδείας η προπώληση ξεκινά στις 14 Μαΐου εδώ

Διάρκεια: 200΄

Για την Ορέστεια

Tο 458 π.Χ., σε μια εποχή βίαιων κοινωνικών και πολιτικών ανατροπών, o Αισχύλος παρουσιάζει στη γιορτή των Διονυσίων την Ορέστεια (Αγαμέμνων, Χοηφόροι, Ευμενίδες), τη μοναδική σωζόμενη τριλογία αρχαίου δράματος και το τελευταίο σωζόμενο έργο του, που ολοκλήρωσε δύο μόλις χρόνια πριν από τον θάνατό του, αντανακλώντας πολλές από τις ραγδαίες μεταβολές της εποχής του.
Κεντρικός άξονας της τριλογίας είναι η τραγική πορεία της οικογένειας των Ατρειδών, η κατάρα του αίματος που διαχέεται σε όλα τα πρόσωπα του δράματος και του χορού μέσα από διαδοχικά στάδια, οδηγώντας από την αποσταθεροποίηση στο αδιέξοδο. Την κατάσταση αυτή εκμεταλλεύεται η Αθηνά, για να θεσμοθετήσει μια αμφιλεγόμενη ειρήνη.

Στα δύο πρώτα μέρη της τριλογίας, στον Αγαμέμνονα και τις Χοηφόρους, οι δολοφονίες που βάζουν τέλος στις τυραννικές εξουσίες του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας αντίστοιχα αποτελούν την κορύφωση μιας νέας περιόδου κρίσης και αποσταθεροποίησης που αντανακλάται στις Ευμενίδες. Οι Ερινύες, οι χθόνιες θεότητες, εκπροσωπώντας τα ένστικτα και τις παρορμήσεις διαφυλάσσουν τη μνήμη. Γνωρίζοντας ότι κάθε διαμάχη με τους θεούς είναι προδιαγεγραμμένη ήττα, εξεγείρονται και απειλούν την ευταξία της πόλης. Ο Ορέστης πρέπει να πληρώσει για να τιμωρηθεί όχι μόνο το έγκλημα, αλλά και η επανάληψή του, και να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη της σύγκρουσης.
Η Αθηνά προσπαθεί με κάθε τίμημα να συνάψει «σύμφωνο ειρήνης» ανάμεσα στους θεούς και τις Ερινύες, προσφέροντας ανταλλάγματα και προνόμια. Για να πετύχει τη συνθηκολόγηση, μεταφέρει τη βία στο πεδίο της γλώσσας. Ο λόγος της εισάγει τη δόλια πειθώ, το ψέμα και την παραπλάνηση στην πολιτική σφαίρα. Οι Ερινύες υποκύπτουν με τη θέλησή τους. Φορώντας τα χαρακτηριστικά πορφυρά ενδύματα των μετοίκων, ανακηρύσσονται σε Ευμενίδες και απομακρύνονται από τον πυρήνα της πόλης. Οδηγούνται στην αφάνεια, στη λήθη, στα έγκατα της γης. Το δημοκρατικό πολίτευμα έχει εγκαθιδρυθεί. Όχι όμως ανώδυνα. Ό,τι είναι ασύμβατο με το νέο καθεστώς –το μέρος του ζωντανού σώματος που συνδέεται με τη μνήμη, τα ένστικτα, τη ζωική ορμή– έχει εξοριστεί. Η νέα τάξη πραγμάτων επιβάλλεται από τους εξουσιαστικούς μηχανισμούς με τρόπο τέτοιο, ώστε αυτές οι ζωτικές δυνάμεις μοιάζει σαν να μην υπήρξαν ποτέ.

Οι Ερινύες συμβιβάζονται και αποδέχονται την κοινωνική θέση των μετοίκων, ωστόσο η εσωτερική δομή τους δεν αλλοιώνεται. Όπως τα φυσικά φαινόμενα που δεν εξαφανίζονται από τη γη, αλλά ακολουθούν μια σπειροειδή πορεία μετουσίωσης, κλιμάκωσης και αποκλιμάκωσης, έτσι μπορούμε να φανταζόμαστε και τις χθόνιες θεότητες να οπισθοχωρούν και να αποσύρονται, για να αναδυθούν εκ νέου, παίρνοντας συνεχώς νέες, απροσδόκητες μορφές.

Σκηνοθετικό σημείωμα

Γιατί η Ορέστεια συνεχίζει να ασκεί τρομακτική έλξη; Μια πιθανή απάντηση θα μπορούσε να είναι επειδή στον άνθρωπο υπάρχει η ανάγκη για μια βαθύτερη σχέση με τον Μύθο. Ο μύθος της Ορέστειας είναι επικίνδυνος, ανήκει στον κόσμο του ανοίκειου και του παράξενου, προκαλεί τον τρόμο, επειδή αποκαλύπτει το ατίθασο, το βίαιο και τους νόμους του βάθους που δεν μπορούν να δαμαστούν. Η Κλυταιμνήστρα μας καλεί να σπάσουμε μαζί τον καθρέφτη, για να γεννηθεί από τα θραύσματά του μια νέα εφιαλτική εικόνα, που ωστόσο θα διατηρεί τις σκοτεινές ρίζες του μύθου.

Πρόθεσή μας είναι η μελέτη του βάθους του μύθου της Ορέστειας και η αναζήτηση του απρόβλεπτου, του ασυνήθιστου, του παράδοξου. Τα πρόσωπα προσφέρουν τα σώματά τους στο θυσιαστήριο του ανοίκειου, θέτουν διαρκή ερωτήματα και διλήμματα. Η αισθητική της παράστασης προκύπτει από τη δυναμική σχέση του Σώματος με τον Μύθο, τον Χρόνο και τη Μνήμη. Θέτουμε ξανά το θεμελιώδες οντολογικό ερώτημα «περί τίνος πρόκειται», ένα ερώτημα που δεν επιδέχεται οριστικές απαντήσεις, αλλά διαρκώς μας ενεργοποιεί προς την κατεύθυνση της ολοένα βαθύτερης έρευνας της ρίζας του ήχου, της λέξης, των πολλαπλών διαστάσεων του ανθρώπινου αινίγματος και της ανακατασκευής ενός νέου Μύθου.

Θεόδωρος Τερζόπουλος

Η Ορέστεια από το Εθνικό Θέατρο

Η Ορέστεια έχει παρουσιαστεί από το Εθνικό Θέατρο στην Επίδαυρο πέντε φορές μέχρι σήμερα: το 1954 και το 1959 σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη, το 1972 σε σκηνοθεσία Τάκη Μουζενίδη, το 2001 σε σκηνοθεσία Γιάννη Κόκκου και το 2019 με την Ιώ Βουλγαράκη, τη ΛίλλυΜελεμέ και τη Γεωργία Μαυραγάνη, που σκηνοθέτησαν τα έργα Αγαμέμνων, Χοηφόροι και Ευμενίδες αντίστοιχα, στην πρώτη τους σκηνοθετική παρουσία στην Επίδαυρο.