Δεν ορίζουν καμία ιδιότητα για τον εαυτό τους. Γι’ αυτό είναι ποιητές. Η φρίκη, η απαλή, αδιόρατη ελπίδα, ο άνθρωπος που δε θέλει να χαθεί, ο ήλιος του καθένα, η τρομερή γνώση ότι όλα βρίσκονται σε δύο ανθρώπινα χέρια. Ένα ποίημα χωράει όλα τα δικά μας. Ο ποιητής είναι έξω. Ακόμη κι όταν όλα τον κρατούν μέσα. Είναι έξω. Ακόμη και χωρίς χαρτιά και μολύβια, αυτός βρίσκει τον τρόπο. Γιατί πρέπει να βρίσκει τον τρόπο.

Η Κατερίνα Γώγου είναι από τους λίγους που γεννήθηκαν για να είναι ποιητές. Ολόκληρη ένα ουρλιαχτό για φως και δικαιοσύνη. Είχαν ψίθυρο σιγουριάς οι τελείες της. Ήξερε ότι αυτός ο ψίθυρος θέλει μόνο δύο λέξεις για ν’ ακουστεί.

Φρόντισε να είναι κορίτσι μέχρι το τέλος. Ένα κορίτσι που μπορεί και γίνεται σιδερένια μπουνιά, όταν τού πετούν πέτρες. Τα ποιήματά της θα μπορούσαν να είναι ο πρωινός της μονόλογος μπροστά στον καθρέφτη, ένας έντιμος απολογισμός, η ουσία της καθημερινής αθωότητας.

Είχε «άτσαλο» περπάτημα και δύο πανέξυπνα μάτια. Απ’ αυτά που επιβιώνουν ακόμη κι αν να τους «σβήσεις το φως».

«Μόνο κάτω απ’ αυτές
τις ηλίθιες αποδείξεις
φτιάξε έναν ήλιο σαν απ’ αυτούς που μόνο εσύ έχεις στο νου σου».

Οι λέξεις: ήλιος, νους, μόνο.

Δεν ξέρω, αν το φανταζόταν. Αυτή μόνο βρήκε την ανάποδη λέξη για να πει «καλημέρα». Η Κατερίνα Γώγου γεννήθηκε σαν σήμερα, την 1 Ιουνίου 1940. Είναι η δεύτερη φορά που γράφω κάτι γι’ αυτήν.

*Εμφανίστηκε, επίσης, για πρώτη φορά στο θέατρο με τον θίασο Ντίνου Ηλιόπουλου, το 1961, στο έργο των Ευαγγελίδη – Μαρή «Ο Κύριος πέντε τοις εκατό». Οι περισσότερες ταινίες όπου συμμετείχε, ήταν παραγωγής της Φίνος Φιλμ. Έκανε την πρώτη της κινηματογραφική εμφάνιση στην ταινία «Ο άλλος». Ως ηθοποιός, είναι γνωστή περισσότερο για δευτερεύοντες ρόλους, όπως στην ταινία το «Ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο» ή το «Μια τρελή τρελή οικογένεια». Της έχει απονεμηθεί, στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, το Βραβείο Α΄ Γυναικείου ρόλου, για την ταινία «Το βαρύ πεπόνι».

Ως ποιήτρια, αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές και ριζοσπαστικές φωνές της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. «Έφυγε» όπως έζησε. Απλώς με μια τελευταία άρνηση.

Νίκος Γκάτσος, κάτοικος της οδού Σπετσών 101, μέχρι το 1992. Ο αλησμόνητος συνομιλητής, ο διαμορφωτής ενός οριστικού ήθους κι ενός οριστικού βλέμματος. Σήμερα, 12 Μαΐου, συμπληρώνονται 33 χρόνια από τον θάνατό και 82 από την έκδοση της «Αμοργού», της μοναδικής ποιητικής σύνθεσης που εξέδωσε.

Ο Νίκος Γκάτσος γεννήθηκε το 1911 στην Ασέα Αρκαδίας από τους αγρότες Γεώργιο Γκάτσο και Βασιλική Βασιλοπούλου. Όταν το 1930 ήρθε στην Αθήνα για να σπουδάσει στη Φιλοσοφική Σχολή, δεν ήταν ένας συνηθισμένος νέος, που θα άφηνε ανεκμετάλλευτη την ευγενή πνευματικότητα της πρωτεύουσας. Ο Γκάτσος είχε ήδη μελετήσει Παλαμά και Σολωμό, καθώς και το δημοτικό τραγούδι, ενώ παρακολουθούσε με θέρμη και ζήλο τις νεωτεριστικές τάσεις στην ποίηση της Ευρώπης. Αμέσως, άρχισε να έρχεται σε επαφή με τους λογοτεχνικούς κύκλους της εποχής. Πρωτοδημοσίευσε ποιήματά του, μικρά σε έκταση και με κλασικό ύφος, στα περιοδικά «Νέα Εστία» και «Ρυθμός». Την ίδια περίοδο, δημοσίευσε κριτικά σημειώματα στα περιοδικά «Μακεδονικές Ημέρες», «Ρυθμός» και «Τα Νέα Γράμματα» (για τον Κωστή Μπαστιά, την Μυρτιώτισσα και τον Θράσο Καστανάκη αντίστοιχα), ενώ αργότερα συνεργάστηκε με τα «Καλλιτεχνικά Νέα» και τα «Φιλολογικά Χρονικά».

Το 1936, γνωρίζει τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη στο πατάρι του Λουμίδη, στο στέκι όλης της αφρόκρεμας. Είναι και οι δύο εικοσιπέντε χρόνων. Μια νιότη που έχει ήδη καθορίσει το περιεχόμενό της. Ο Γκάτσος ασχολήθηκε ιδιαίτερα και με τη μετάφραση θεατρικών έργων, κυρίως για λογαριασμό του Εθνικού Θεάτρου, του Θεάτρου Τέχνης και του Λαϊκού Θεάτρου. Το όνομά του όμως είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το ελληνικό τραγούδι. Ό,τι έγραψε και μελοποιήθηκε δύσκολα αφήνει τη μνήμη του ακροατή. Ό,τι φώτισε, πήρε γιγάντιες διαστάσεις. Έφερε την ποίηση στον στίχο και κατάφερε να δώσει, κυρίως μέσω της συνεργασίας του με τον Μάνο Χατζιδάκι, τον κανόνα του ποιητικού τραγουδιού. Η γνωριμία και η συνεργασία του Γκάτσου με τον Χατζιδάκι χρονολογείται από τα μέσα της δεκαετίας του ’40 και αποτέλεσε σταθμό στην ιστορία της ελληνικής μουσικής. Για πενήντα σχεδόν χρόνια οι δυο τους υπήρξαν στενοί φίλοι, συνομιλητές, συνεργάτες.

«Την πίκρα έχω μάνα μου, γυναίκα την ανάγκη, στα χώματα που χόρεψαν, Αγαρηνοί και Φράγκοι», «εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες, ευλαβικά πριν μπουν στο τελεστήριο, τώρα πετάνε τ’ αποτσίγαρα οι τουρίστες, και το καινούριο παν να δουν διυλιστήριο», «θα γυρίσω λυπημένη Παναγιά. Έχε γεια, μην κλαις το μαράζι, μάθε φυλακτό να μην κρεμάς. Να λες Δεν πειράζει, θα ρθει η άσπρη μέρα και για μας”, «Πρωτομαγιά, με το σουγιά χαράξαν το φεγγίτη, και μια βραδιά, σαν τα θεριά, σε πήραν απ’ το σπίτι», «Θε μου, σαν πόσες αμαρτίες του ανθρώπου η μοίρα σου χρωστά. Ολοι τραβούν στην αγορά κι οι ρήτορες απ’το μπαλκόνι ποτίζουν τις ψυχές μ’αφιόνι και κόβουν χέρια και φτερά», «Αύριο πάλι, αύριο πάλι θαρθω να σου πω, κρίμα που δε με πιστεύεις, κρίμα που δεν ξέρεις πόσο σ’ αγαπώ».

Ο Νίκος Γκάτσος είτε εξαντλούσε την αγάπη και τον έρωτα με ένα «πάλι» δίπλα στο «αύριο» είτε περιείχε την αιμάτινη Πρωτομαγιά με ουσιαστικά βίας και αγώνα, δεν ξέφευγε από τα όρια της ολοκληρωμένης ποίησης. Είναι, ναι, δικαίως, κομμάτι της ζωής που ζούμε τώρα, αλλά «και αντικατάσταση δεν έγινε καμία». Πάντως, ο ήλιος πάνω από τους καθιερωμένους δρόμους παραμένει ο ίδιος. Όπως παραμένει ίδια και η ανάγκη του χορτάτου ποιητή να εκφράζει τα αισθήματα όλων των εποχών.

Να σου κρατάω το χεράκι,
να το κάνω μάκια να περάσει,
να μην ξέρω πού έβαλα το αγαπημένο σου σορτσάκι,
να παίζουμε Hotel και να μου εξηγείς εσύ τους κανόνες,
να πέφτεις στην αγκαλιά μου στο σχόλασμα,
να μου φτιάχνεις κάρτες με καρδούλες και λουλουδάκια,
να σου γράφω βιβλία,
να ψάχνουμε μαζί πού βάλαμε το θερμόμετρο,
να θέλεις να κοιμηθείς στο μεγάλο κρεβάτι,
να είσαι 9 αλλά να μου ζητάς να σου πω την Κοκκινοσκουφίτσα,
να σε ακούω να παίζεις βιολί και να δακρύζω,
να φτιάχνεις λίστες για το επόμενο ταξίδι μας σε άλλη χώρα,
να μοιραζόμαστε τις τηγανίτες βρώμης στο καφέ,
να πονάς όταν σου χτενίζω τα μαλλιά,
να πηγαίνουμε βόλτες στο δάσος,
να μου κλείνεις τα αυτιά στον μεγάλο θόρυβο γιατί ξέρεις πως δεν τον αντέχω,
να μου φτάνεις μέχρι το γόνατο, μέχρι τη μέση και τώρα πολύ ψηλότερα,
να γελάμε ταυτόχρονα,
να πηγαίνουμε μαζί στις συναυλίες της ζωής μας,
να μου αγοράζεις δώρο μπλουζάκι Metallica για τη γιορτή της μητέρας,
να κλείνεις το φως όταν έχω πονοκέφαλο,
να ανησυχώ αν έβγαλες το κουκούτσι από το κερασάκι,
να χορεύουμε στην κουζίνα καταμεσήμερο,
να είμαι η μαμά σου,
να είσαι η κορούλα μου.

*

Τα παιδιά θέλουν παπούτσια
τα παιδιά θέλουν ψωμί
θέλουνε και φάρμακα
δούλεψε και συ.

Γέλα κλαίγε κι όλο λέγε
το παιδί: ζωή.
Τίποτ’ άλλο, Ζωή.
Ζύμωνε στη σκάφη
πρώτο σου ζυμάρι, πρώτο σου ψωμί
ένα καλυβάκι μια μικρούλα αυλή
για το παιδί.

Ζύμωνε το χώμα
με το δάκρυ δάκρυ
φτιάξε ένα χωμάτινο πουλί
να πετάει τη νύχτα
και να κελαηδεί
για το παιδί.

Τούτη είναι η ζωή μας
τούτο το μεγάλο, τίποτ’ άλλο
γέλα κλάψε, πες ό,τι θες
Το παιδί ζωή: ζωή
τίποτ’ άλλο!

*Aπόσπασμα από το ποίημα του Γιάννη Ρίτσου, «Αναφυλλητό»

Αλήθεια τι συμβαίνει στην πραγματικότητα, ποιος θυμάται τι έγινε χθες, όλα θολά συγκεχυμένα. Το πρωί περπατάω πάνω στα ερείπια δύο πολέμων για να πάω στην κουζίνα για καφέ.

Οι αλήτες κοιτάζουν τα τρένα που φεύγουν και τα μάτια τους για μια στιγμή μένουν ορφανά και πάνω στις τζαμαρίες των σταθμών, δεν είναι η βροχή, αλλά τα απραγματοποίητα ταξίδια που κλαίνε.

Οι μεθυσμένοι τρικλίζουν κάτω απ’ το βάρος της απεραντοσύνης, έξω απ’ τα ορφανοτροφεία, σωπαίνουν τα διωγμένα παραμύθια κι η γυναίκα στο παράθυρο τόσο θλιμμένη, που είναι έτοιμη να φύγει για τον ουρανό.

Όλα θολά συγκεχυμένα. Οι άλλοι φτιάχνουν από μας ένα πρόσωπο για δική τους χρήση. Ποιοι είμαστε; Άγνωστο. Και μόνο καμιά φορά μέσα στους εφιάλτες μας βρίσκουμε κάτι απ’ τον αληθινό εαυτό μας.

Χέρια που γκρεμίστηκαν σε αδέξιες χειρονομίες, μενεξεδένια ευσπλαχνία του δειλινού που σκορπίζει λίγες βασιλικές δαντέλες στα γηροκομεία.

Το θεϊκό δικαίωμα των φτωχών πάνω στα υπάρχοντα των άλλων, τα μοναχικά βήματα του περαστικού που σου θυμίζουν όλη τη ζωή σου κι ο πατέρας μου πεθαμένος εδώ και τόσα χρόνια έρχεται κάθε βράδυ και με συμβουλεύει στον ύπνο μου. Μα, πατέρα, του λέω, ξεχνάς ότι τώρα είμαστε συνομήλικοι;

Ω, γενιά μου, χαμένη πήραμε μεγάλους δρόμους. Μείναμε στη μέση. Η ώρα του θανάτου μας είναι γραμμένη σ’ όλα τα ρολόγια.

Φίλοι παιδικοί πού είστε; Με ποιους θα συνεχίσω τώρα την περιπλάνησή μου στο άπειρο; Οι μεγάλοι κάθονται στα καφενεία, οι γρύλοι τα βράδια προσπαθούν να συλλαβίσουν το ανείπωτο, η μητέρα άνοιγε τα γράμματα με τη φουρκέτα της.

Η ζωή μας είναι ένα μυστήριο που δεν μπορούμε να το μοιραστούμε. Μια θλίψη τ’ απογεύματα σαν άρωμα από παλιά βιβλία και κάθε φορά που προσπερνάμε ένα διαβάτη, είναι σαν να λέμε αντίο σ’ όλη τη ζωή.

Θυμάσαι τις ερωτικές στιγμές μας, Άννα; Το φύλο σου σαν ένα μισανοιγμένο όστρακο που τ’ ακούμπησε εκεί μια μακρινή τρικυμία, τα στήθη σου δύο μικρά ηλιοτρόπια μες τ’ αλησμόνητο πρωινό.

Οι επαναστάτες είναι ανήσυχοι για το μέλλον, οι εραστές για το παρελθόν, οι ποιητές έχουν επωμιστεί και τα δύο. Κάποτε θα αυτοκτονήσω μ’ έναν τρόπο συνταρακτικό, με χαμηλόφωνα λόγια από παλιές συνωμοτικές μέρες.

Α, ζωή, μια χειραψία με το άπειρο πριν χαθείς για πάντα.

Τα παιδιά ξέρουν καλά ότι το αδύνατο είναι η πιο ωραία λύση. Ενώ στο βάθος του δειλινού οι δύο οργανοπαίχτες με τ’ ακορντεόν παίζανε τώρα για την τύχη και τα καπέλα τους επιπλέανε ναυαγισμένα στη μουσική.

*Ποίημα από τη συλλογή «Τάσος Λειβαδίτης: Ποίηση», εκδ. Μετρονόμος. Ο Τάσος Λειβαδίτης (20 Απριλίου 1922 – 30 Οκτωβρίου 1988) ήταν σημαντικός Έλληνας ποιητής. Το πρώτο του ποίημα που δημοσιεύτηκε ήταν «Το Τραγούδι του Χατζηδημήτρη», το 1946. Το 1952 εξέδωσε την πρώτη του ποιητική σύνθεση με τίτλο «Μάχη στην Άκρη της Νύχτας». Εργάστηκε ως κριτικός ποίησης στην εφημερίδα Αυγή (1954-1980). Στο διάστημα της Χούντας των Συνταγματαρχών, για βιοποριστικούς λόγους, μετέφραζε ή διασκεύαζε λογοτεχνικά έργα για λαϊκά περιοδικά ποικίλης ύλης, με το ψευδώνυμο Pόκκος. Έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία, όπως το πρώτο βραβείο ποίησης στο Παγκόσμιο Φεστιβάλ Νεολαίας στη Βαρσοβία (1953, για τη συλλογή του «Φυσάει στα Σταυροδρόμια του Κόσμου») και το πρώτο βραβείο ποίησης του Δήμου Αθηναίων (1957, για τη συλλογή του «Συμφωνία αρ. 1») κ.ά. Υπήρξε επίσης ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Μετά τον θάνατό του, εκδόθηκαν χειρόγραφα ανέκδοτα ποιήματά του με τον τίτλο «Χειρόγραφα του Φθινοπώρου».

Η Μεγάλη Παρασκευή του Γιώργου Σεφέρη

«Ο χτεσινός πλούτισε τη συλλογή μου. Ηταν ο πιο καθωσπρέπει που είδα ποτέ μου. Φράγκικη πολυφωνία (Η ζωή εν τάφω είχε γίνει Τραβιάτα ξεψυχισμένη): Φράκα. ‘Ασπρα γάντια. Χρυσαφικά. Κόκκινα κι άσπρα ροδοπέταλα, τόσο περιποιημένα, που μοιάζαν από celluloid. Κι η απαραίτητη εγγλεζοχιώτικη προφορά: κατ (h) ετ (h) έθης Κριστ (h) έ. Ο ωραιότερος και ο πιο αληθινός που είδα ήταν εκείνος που περνούσε με κλαπαδόρες κάτω από τον Παρθενώνα, τ’ Αϊ-Δημήτρη του Λουμπαρδιάρη. Συλλογίστηκα και τη Στέρνα και μου φάνηκε καλή και σωστή στον τόνο της. Λέω να τη δημοσιέψω το Σεπτέμβρη, μόνη. Τι λες; Μου μένει ακόμη ένας Επιτάφιος εδώ, κι έπειτα θα μπορέσω να αντικρίσω το Αιγαίο…» (Το κείμενο είναι απόσπασμα από το προσωπικό ημερολόγιο του ποιητή- αντιστοιχεί στον Απρίλιο του 1932 – περίοδο κατά την οποία εργαζόταν στο Λονδίνο ως διευθύνων του Ελληνικού Γενικού Προξενείου και εμπεριέχεται στο: «Μέρες Β’» Γιώργος Σεφέρης – Εκδόσεις Ίκαρος 1975)

Η Μεγάλη Παρασκευή του Αντωνη Σουρούνη

«Τίποτα δεν αγγίζει τις απριλιάτικες βιολέτες;/ τίποτα-: μονάχα ο ακάνθινος Ιησούς». (Ν. Καρούζος, Τα ποιήματα Β’) ή και… «…Πάσχα στο χωριό δε σημαίνει αναγκαστικά άσπρες λαμπάδες, κόκκινα αβγά και σουβλιστό αρνί την εποχή που βγαίνουν οι παπαρούνες. Ούτε και σταυρωτά φιλιά. Παπαρούνες μπορούν ν’ ανθίσουν και τον Γενάρη, φτάνει να το θες. Ο καθένας μπορεί ν’ αναστηθεί, όπου θέλει κι όποτε θέλει. Θα το καταλάβει όταν ασπαστεί τον εαυτό του. Κι επειδή μόνοι μας ερχόμαστε στον κόσμο και μόνοι μας φεύγουμε, ε, πρέπει, αν θέλουμε ν’ αναστηθούμε, να είμαστε κι εκεί μόνοι, ολομόναχοι. (Αντώνης Σουρούνης «Πάσχα στο χωριό» – Εκδόσεις Καστανιώτης).

Γιώργος Ιωάννου για την Μεγάλη Παρασκευή

«… Μα ήτανε την μέρα εκείνη Μεγάλη Παρασκευή, τότε ακριβώς που σταματάνε να εργάζονται, φεύγουνε στα χωριά τους ή στα τίμια σπίτια τους, -τότε και το Δεκαπενταύγουστο της Παναγιάς, άλλη μια φορά – κι είναι συγκινητικό-, δείχνει πως νοσταλγούν, θυμούνται πάντως την παρθενικότητα βάζοντας έξω από την πόρτα τους -όπου και το δισύλλαβο απαραιτήτως όνομα- την έτοιμη από καιρό επιγραφή που έγραψε κάποιος πελάτης καλλιγράφος και εγγράμματος: «Μετά το Πάσχα»..
…Μα βγαίνοντας από την εκκλησιά ο Επιτάφιος τράβηξε πρώτα πλάγια, χώθηκε μεσα στις γειτονιές με τα κλειστά ισόγεια με τα χαμαιτυπεία του λιβανιού και δεν τον είδαμε σχεδόν καθόλου. Κι όταν πήρε η κυκλοφορία να παραλύει να προηγούνται τα μικρά παιδιά, να ανάβουνε κεριά στα υψηλά πατώματα ετοιμαστήκαμε κι εμείς ν απολαύσουμε το μέγα θέαμα στο σκότος μέσα της κρεβατοκάμαρας. Από μπροστά μας, όταν διάβαιναν έψελνε η χορωδία τα εγκώμια. Μαθήτριες με επιπόλαιες φωνές παρόμοιες με τον γραφικό τους χαρακτήρα βαδίζοντας στο ψευτοκουρασμένο βήμα των στρατιωτών εκείνο με το επ’ ώμου λόγχη, βαδίζοντας ωραίοι και σκοτεινοί, τραβούσαν φορτωμένοι νιάτα και έξαψη.

(απόσπασμα από το κείμενο του Γιώργου Ιωάννου «Επιτάφιος θρήνος» (ψευδώνυμο του Γιώργου Σορολόπη, Θεσσαλονίκη 1927- Αθήνα 1985) – περιέχεται στην ομότιτλη συλλογή – Εκδόσεις Κέδρος, 1980, 1985).

Η Μεγάλη Παρασκευή του Νίκου Καζαντζακη

Μια κάρτα με τη δυναμική μορφή του Ιησού, που εκδιώκει τους εμπόρους από τον ναό, (εκφράζει, σαφώς, την έννοια της «κάθαρσης» της Εκκλησίας από κάθε «ξένο» προς αυτήν στοιχείο) στέλνει το Πάσχα του 1926 απο την Ιερουσαλήμ ο Νίκος Καζαντζάκης στον Ρεθυμνιώτη φίλο του επίσκοπο, Βασίλειο Μαρκάκη (επίσκοπο τότε Αρκαδίας, με έδρα τις Μοίρες της Μεσσαράς Κρήτης και υποστηρικτή αργότερα της Εθνικής Αντίστασης).

«Ιερουσαλήμ, Πάσχα 1926
Από την Αγία Πόλη Σας στέλνω ένα
χαιρετισμό γεμάτο σεβασμό και αγάπη.
Ποτέ δε Σας ξεχνώ κι αλησμόνητες μένουν
στον νου και στην καρδιά μου οι θαυμάσιες (-αστές;)
ώρες που πέρασα στην επισκοπή Σας
Καλή Λαμπρή κι ο Χριστός ανέστη!
Ν. Καζαντζάκης»

Γιάννης Καιροφύλας

«Τα γεγονότα δεν επέτρεψαν να γίνει η Ανάσταση σύμφωνα με τα έθιμα. Ούτε οι καμπάνες ακούστηκαν χαρμόσυνες για το Χριστός Ανέστη. Σε λίγα σπίτια, έφτιαξαν την πατροπαράδοτη μαγειρίτσα. Ο κόσμος δεν είχε διάθεση να βάψει κόκκινα αβγά. Η πορεία προς το Γολγοθά έχει αρχίσει. Η μια τραγική είδηση ακολουθεί την άλλη. Η Αθήνα είναι μια πόλη χωρίς ζωή. Πασχαλιάτικα οι δρόμοι είναι άδειοι. Στις αίθουσες των κινηματογράφων δεν πατάει ψυχή. Κι έχουν βάλει ταινίες ωραίες, εορταστικές. Το ίδιο και στα θέατρα…» – απόσπασμα κειμένου του δημοσιογράφου – «αθηναιογράφου» Γιάννη Καιροφύλα από το βιβλίο του «Η Αθήνα του ’40 και της Κατοχής» (εκδόσεις Ιρις-Α.Σ Φιλιππότης 2001)

« …Ακούσαμε και πάλι, όπως κάθε Πάσχα, ομοβροντίες και κανονιές, αλλά δεν ήταν το κανονάκι του Λυκαβηττού με τις χαρμόσυνες βολές. Βόμβες έπεφταν παντού. Τατόι, Ελευσίνα, Πειραιά. Τα σμήνη των επιδρομών δεν έπαυαν κι οι σειρήνες μόλις εσήμαιναν λήξι, σήμαιναν πάλι έναρξι. Καθίσαμε να φάμε, ανόρεχτα κι αμίλητοι. Είχαμε βράσει και αβγά, αλλά δεν τα βάψαμε κόκκινα…» (Ελευθέριος Ειμαρμένος « Μαρτυρίες 40-41»)

Η Μεγάλη Παρασκευή του Οδυσσέα Ελύτη

Την άνοιξη του 1935, ο ποιητής Ανδρέας Εμπειρίκος κι εγώ αποβιβαζόμασταν στο λιμάνι της Μυτιλήνης. Μια πρόσκληση να περάσουμε τις ημέρες του Πάσχα σε σπίτι φιλικό ήταν η αφορμή. Αλλά η αιτία η βαθύτερη ήταν να βαδίσουμε πάνω στα ίχνη που δεν μπορεί παρά να είχε αφήσει, πεθαίνοντας εκεί ένα χρόνο πριν, ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος. Από δρόμους άφτιαχτους, κακοτράχαλους, μισοπατημένους απ’ το βλαστομάνημα του Μαγιού, προωθηθήκαμε ως τις πιο ξεμοναχιασμένες άκριες του νησιού, ως τα πιο λιγοσύχναστα χωριά και δεν αφήσαμε καφενείο για καφενείο που να μη σταματήσουμε. Όσο που να ‘ρθει ο καφές ή η λεμονάδα, το μάτι μας είχε κιόλας φέρει βόλτα εκατό φορές τους τέσσερις τοίχους του μαγαζιού. Κι όταν, όπως μας έλαχε μερικές φορές, σπάνιες είναι η αλήθεια, επισημαίναμε αναρτημένο έργο του Θεόφιλου, με τρόπο φέρναμε την κουβέντα, ζητούσαμε πληροφορίες, αρχινούσαμε τα παζάρια, τέλος, φορτώναμε στο αυτοκίνητό μας το λάφυρο και φεύγαμε. (απόσπασμα από το βιβλίο του Οδυσσέα Ελύτη «Ο ζωγράφος Θεόφιλος», Εκδ. Γνώση).

Με πληροφορίες από iefimerida

Πότε καταλάβατε ότι η ποίηση σημαίνει κάτι περισσότερο για εσάς; Προσπαθήσατε να το εξηγήσετε στον εαυτό σας;

Το συνειδητοποίησα σε εκείνα τα χρόνια που, λίγο-πολύ, όλοι αρχίζουμε να ανακαλύπτουμε πτυχές του εαυτού μας που μέχρι τότε έμεναν στο σκοτάδι — στην εφηβεία μου, δηλαδή. Δεν τόλμησα τότε να το παραδεχτώ ανοιχτά. Η εμπειρία που αποδείχθηκε καταλυτική και με οδήγησε τελικά σε μια συμφιλίωση με αυτό το κομμάτι του εαυτού μου ήρθε αργότερα, στα φοιτητικά μου χρόνια, όταν πέρασα έναν χρόνο σπουδών ως φοιτήτρια Erasmus στο King’s College στο Λονδίνο. Εκεί, η επαφή μου με τον Ρόντρικ Μπίτον υπήρξε καθοριστική. Με έναν τρόπο, το Λονδίνο και τα μαθήματά του άνοιξαν μπροστά μου τη λεωφόρο της ποίησης.

Πολύ καθοριστική στιγμή αυτή που περιγράφετε. Αν γυρίσουμε λίγο πιο πίσω, στα παιδικά σας χρόνια, υπήρχε κάποια αίσθηση πιο οξυμένη μέσα σας; Πώς θα περιγράφατε τον εαυτό σας ως παιδί;

Μεγάλωσα στην επαρχία. Η μητέρα μου κατάγεται από τη Σταυρούπολη, ένα χωριό της Ξάνθης, ενώ ο παππούς μου είχε ρίζες στην Ανατολική Θράκη. Ο πατέρας μου, από την άλλη, είναι από την Καρδίτσα. Στο σπίτι των παππούδων μου, παρότι δεν ήταν μορφωμένοι, οι στίχοι κυκλοφορούσαν παντού — ο παππούς μου αγαπούσε πολύ να τραγουδά δημοτική ποίηση. Από τους γονείς μου θυμάμαι νανουρίσματα, αλλά και τραγούδια όπως «Το Γεφύρι της Άρτας». Ο πατέρας μου, αν και δασολόγος στο επάγγελμα, συνήθιζε να απαγγέλλει Βαλαωρίτη, έστω κι αν τον θυμόταν κάπως αχνά. Όλα αυτά έμεναν μέσα μου, στο υποσυνείδητο, και δούλευαν σιωπηλά. Για μένα, η γλώσσα δεν ήταν μόνο ένα μέσο επικοινωνίας· είχε μια ιδιαίτερη γοητεία, μια μουσικότητα. Αυτό είναι κάτι που, ομολογώ, με ακολούθησε. Το συνειδητοποίησα, βέβαια, πολύ αργότερα.

Οι σπουδές σας στη Φιλοσοφική τι ρόλο έπαιξαν στη σχέση σας με την ποίηση; Είχατε εξαρχής ένα συγκεκριμένο όραμα ή προέκυψε σταδιακά μέσα από τις εμπειρίες και τις επιρροές σας;

Σπούδασα Ιστορία της Τέχνης και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, έχοντας την τύχη να διδαχθώ από πολύ φωτισμένους δασκάλους. Πρόλαβα μια γενιά σπουδαίων πανεπιστημιακών που άνοιγαν ορίζοντες πολύ πέρα από το στενό πεδίο των σπουδών μου. Στη Φιλοσοφία, είχα καθηγητή τον Παναγιώτη Νούτσο, στην Αρχαιολογία τη Νανώ Χατζηδάκη, αλλά και τον Μίλτο Γαρίδη, τον Ευάγγελο Χρυσό κ.α. Θέλω να πω ότι, πέρα από τις σπουδές μου στην αρχαιολογία, μού αποκαλύφθηκε ένα ευρύτερο πεδίο που με «υποψίασε» για την ευγλωττία των πραγμάτων. Κάπως έτσι άρχισε να αναδύεται μέσα μου η γλώσσα ως καλλιτεχνικό γεγονός. Υπήρχε, δηλαδή, το έργο τέχνης — κι εγώ όφειλα να κατασκευάσω μια ισάξια γλώσσα, που να μπορεί να το προσεγγίσει.

Μου αρέσει πολύ αυτό. Ο Νίκος Καρούζος έλεγε ότι «η ποίηση είναι παντού και πάντοτε». Τι πιστεύετε ότι μας απομακρύνει σήμερα από αυτή την αντίληψη — αν πράγματι συμβαίνει κάτι τέτοιο;

Ο θόρυβος. Συμφωνώ απόλυτα με τη ρήση του Καρούζου. Πιστεύω πως η ποίηση υπάρχει παντού, και έξω από τα ποιητικά βιβλία· απλώς η εποχή μας είναι πιο βιαστική, πιο θορυβώδης. Μας λείπει η απαραίτητη σιωπή και η απόσταση που θα μας επέτρεπαν να εντοπίσουμε τα σημάδια του ποιητικού γύρω μας. Σκέφτομαι κάτι που οι παλιότεροι έκαναν — αναφέρθηκα πριν στους γονείς και τους παππούδες μου: είχαν τον χρόνο να τραγουδήσουν ένα τραγούδι μέσα στην καθημερινότητα. Εμείς, βιαστικοί, στρεφόμαστε αμέσως στο ραδιόφωνο ή στην τηλεόραση. Δεν αφήνουμε χώρο ανάμεσα σε εμάς και τα πράγματα.

Έχει περάσει πολλές φορές από το μυαλό μου, παρατηρώντας τον εαυτό μου να τρέχει να προλάβει. Σκεφτόμενη όμως αισιόδοξα, θα ήθελα να σας ρωτήσω: πιστεύετε ότι καθένας, με κάποιο τρόπο, είναι δυνάμει ποιητής;

Ναι, το πιστεύω απόλυτα. Θεωρώ ότι ένας βασικός ρόλος της ποίησης είναι να εκκινήσει μέσα στον καθένα το ποιητικό, το οποίο υπάρχει. Αν δείτε, ας πούμε, τα παιδιά πολλές φορές αυθόρμητα — επειδή έχουν μια πιο αυθεντική επαφή με τα πράγματα — λένε μια φράση ή έναν συνδυασμό λέξεων που είναι πάρα πολύ ποιητικός, και καμιά φορά τον ζηλεύω κι εγώ αυτόν τον τρόπο. Επομένως, θεωρώ ότι όλοι μας έχουμε αυτό το σπέρμα. Δεν σημαίνει ότι όλοι θα αρχίσουμε να γράφουμε ποιήματα, αλλά μπορούμε να ζούμε ποιητικά. Η ζωή μας να έχει τον χαρμόσυνο τόνο που δίνει ένα ωραίο ποίημα, όταν το απαγγέλλουμε, όταν το ακούμε ή όταν το διαβάζουμε. Να παραμένουμε δημιουργικοί και με μια καλή περιέργεια απέναντι στα πράγματα. Αυτό, πιστεύω, είναι μια βασική λειτουργία του ποιητικού, δηλαδή να πυροδοτεί αυτό το «δαιμόνιο», που μας κάνει περισσότερο ανθρώπινους, τελικά.

Τι πιστεύετε ότι έχετε κερδίσει μέχρι τώρα από την πορεία σας στη γραφή και ποια είναι η σημασία ενός τόσο σημαντικού βραβείου για εσάς;

Καταρχάς, είμαι πραγματικά ευγνώμων που μου δόθηκε το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Θέλω να ευχαριστήσω και τα μέλη της κριτικής επιτροπής, γιατί ξέρω ότι κάνουν σημαντική δουλειά: να επιλέξουν, να καταρτίσουν καταλόγους, μακρά λίστα, βραχεία λίστα. Θέλω επίσης να τονίσω ότι είναι εξαιρετικές όλες οι υποψηφιότητες, ειδικά για αυτή τη χρονιά για την οποία βραβεύτηκα, δηλαδή για τα βιβλία του 2024. Τώρα, τι έχω κερδίσει εγώ; Έχω κερδίσει πάρα πολλά, πολύ προσωπικά, που αφορούν εμένα ως άνθρωπο. Αλλά θεωρώ ότι το πιο ουσιαστικό είναι ίσως ότι απέκτησα ένα διαφορετικό βλέμμα στα πράγματα και μια αντοχή που με κάνει να επιμένω, ακόμη κι αν όλα γύρω μοιάζουν να μην συνηγορούν υπέρ μου. Ξέρετε, ο καλλιτέχνης είναι μια περίεργη φύση: έχει ευαισθησία, αλλά και μια φοβερή ανθεκτικότητα απέναντι στις καταστάσεις, ακόμα και σε δύσκολους και αντίξοους καιρούς. Αυτό, νομίζω, μπορεί να το προσφέρει η ποίηση — είτε τη γράφουμε, είτε τη διαβάζουμε, είτε την ακούμε. Και θεωρώ ότι είναι ένα τεράστιο κέρδος, τόσο προσωπικά για τον καθένα όσο και ευρύτερα για την κοινωνία, για την κοινότητα στην οποία ανήκουμε, και μπορούμε να προχωρήσουμε ακόμα πιο πέρα. Είναι πολύ βασικό.

Αν έπρεπε να εξηγήσετε σε ένα παιδί τι είναι το έργο σας «Λάμια», ποιες λέξεις θα χρησιμοποιούσατε για να του δώσετε μια γεύση από τον κόσμο του;

Σε ένα παιδί; Με επίθετα δηλαδή;

Ό,τι σας βγαίνει. Αν ένα παιδί ήθελε να μάθει γι’ αυτό το συγκεκριμένο βιβλίο, που σας χάρισε και το Κρατικό Βραβείο Ποίησης.

Αρχικά να πω ότι η αφορμή για αυτό το βιβλίο ήταν η διάδραση με την κόρη μου, ειδικά όταν έφτασε στην εφηβεία. Ξέρετε, η φύση των εφήβων είναι κάπως ιδιαίτερη· η κόρη μου περούσε συχνά από μεταπτώσεις που θυμίζουν τη μορφή της Λάμιας: από γλυκιά και τρυφερή γίνεται ξαφνικά άγρια και πιο επιθετική. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι αυτό που προσπάθησα να κάνω ήταν να μιλήσω για μεγάλα και πολύ ουσιαστικά ζητήματα με έναν τρόπο απλό. Προσπάθησα, δηλαδή, να μιλήσω για την απώλεια και τον θάνατο, τη χαρά, τον αποχωρισμό, τον ηρωισμό, αν θέλετε, μέσα από απλά επεισόδια βίου με τη μικρή μου κόρη. Νομίζω ότι πρόκειται για ένα βιβλίο που μπορεί να το διαβάσει ένα παιδί. Δεν πρέπει να υποτιμούμε καθόλου τα παιδιά. Μεγάλοι ποιητές έγραψαν ακόμη και παιδικά τραγούδια. Το παιδί έχει μια ιδιαίτερη ευαισθησία και μπορεί να παράξει καταπληκτικά πράγματα, αλλά και να κατανοήσει.

Και η διάδρασή του με τον ενήλικο είναι εξίσου σημαντική — αν φυσικά ο ενήλικος είναι σε θέση να την παρατηρήσει. Πόσο επαναστατικά ανταποκρίνεται στη ζωή ένα παιδί, πάντα.

Ακριβώς.

Σε μια πραγματικότητα που συχνά δεν είναι υποστηρικτική για τον άνθρωπο, πού βρίσκεται ο ποιητής;

Ο ποιητής, εξ ορισμού, βρίσκεται δίπλα στον άνθρωπο. Είναι αυτός που επαναπροσδιορίζει την πυξίδα, όταν χάνεται ο προσανατολισμός. Αυτό, πολλές φορές, τον κάνει και μη ευχάριστο — τουλάχιστον ο ουσιαστικός ποιητής, όχι αυτός που γράφει για να χαϊδεύει τα αυτιά του κοινού του ή για να κερδίζει βραβεία. Η αλήθεια είναι, οπωσδήποτε, σκληρή. Θεωρώ ότι ο ποιητής έχει και έναν παιδαγωγικό ρόλο — μέσα σε εισαγωγικά — όχι με την έννοια του ηθικισμού, αλλά της διάπλασης ή έστω της διαφύλαξης ενός ήθους. Όχι ηθική με την αυστηρή έννοια, αλλά σωστός ανθρωπισμός. Κι εδώ, νομίζω, η ποίηση πλησιάζει πολύ τη φιλοσοφία — μαζί με τους σωστούς φιλοσόφους και πνευματικούς ανθρώπους.

Σας ευχαριστώ πάρα πολύ, κ. Κωτούλα!

Κι εγώ!

*Η Δήμητρα Κωτούλα (γενν. 1974, Κομοτηνή) μεγάλωσε στην Ξάνθη και σπούδασε Ιστορία, Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Είναι διδάκτορας Ιστορίας της Τέχνης, με ειδίκευση στη Βυζαντινή και Μεσαιωνική τέχνη, από το Courtauld Institute of Art του Λονδίνου, ενώ έχει εξειδικευτεί περαιτέρω στις Ηνωμένες Πολιτείες (Princeton University και Dumbarton Oaks Research Library and Collection του Harvard στην Ουάσινγκτον). Σήμερα εργάζεται στο Υπουργείο Πολιτισμού ως αρχαιολόγος–ιστορικός της βυζαντινής τέχνης. Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές Τρεις νότες για μια μουσική (Νεφέλη, 2004), Η επίμονη αφήγηση (Πατάκη, 2017), Θα ήσουν παντελώς ανυπεράσπιστος. Ποιήματα της λευκής σελίδας (Πατάκη, 2021 — Βραβείο Ποίησης του περιοδικού «Χάρτης») και Λάμια (Πατάκη, 2024), για την οποία τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Ποιήματα και δοκίμιά της έχουν δημοσιευτεί στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και έχουν μεταφραστεί σε δεκατρείς γλώσσες. Υπήρξε η πρώτη που μετέφρασε στα ελληνικά ποιήματα της νομπελίστριας Louise Glück, καθώς και έργα των Sharon Olds και Jorie Graham. Το 2023 κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες ανθολογία ποιημάτων της, η οποία συμπεριλήφθηκε στη μακρά λίστα του βραβείου Runciman και στις προτάσεις της Poetry Society of America.

Νοστάλγησα Επιτάφιο στην πόλη μου.

Νοστάλγησα γκιουβέτσι στον φούρνο.

Νοστάλγησα ξινόγαλο.

Νοστάλγησα ρεβανί της μάνας μου.

Νοστάλγησα τσιγάρο από το πακέτο του πατέρα μου.

Νοστάλγησα συζήτηση για τον Νίτσε και τον Ντοστογιέφσκι με
τον Γιώργο Κοτσίρα και τον Γιώργο Φαγκόπουλο.

Νοστάλγησα να με πιάσει η βροχή στον δρόμο να περπατάω μες
στη βροχή καπνίζοντας.

Νοστάλγησα τους πρώτους φίλους μου στο Μεσολόγγι.

Νοστάλγησα τους πρώτους φίλους μου στην Αθήνα.

Νοστάλγησα κορίτσια νοστάλγησα γριές να κάθονται στα σκαλιά και
σε σκαμνιά έξω από το σπίτι καλοκαίρια αλησμόνητα ενώ πέφτει ο
ήλιος ενώ πέφτει το βράδυ φαντασίες και παραμύθια ενωμένα με
κρυφές λαχτάρες και σκληρές πραγματικότητες.

Όλα είναι χώρια και μαζί λοιπόν άσπρα και μαύρα ξεχασμένα και
αξέχαστα αγαπημένα και περιφρονημένα.

Και η ποίηση δεν λέει να τελειώσει. Ο ουρανός στη γη, η γη στον
ουρανό, το ίδιο κάνει.

Μυρουδιές του σώματος, μυρουδιές της τάξης, μυρουδιές της εξοχής
μυρουδιές του καφενείου και της ταβέρνας του θαλάμου και της
κρεβατοκάμαρας.

Έβγα Γκόλφω στο μαντρί Του Κίτσου η μάνα κάθονταν ο Γιάννος
κ᾿ η Παγώνα γαλλικά τραγούδια από το Ράδιο Λουξεμβοῦργο και
το Ράδιο Μόντε Κάρλο Ζορρό Νταν Φόουλερ και το περιοδικό Ελλη-
νόπουλο του Νίκου Τσεκούρα.

Προσπαθώ να διασχίσω μια σήραγγα και να βγω στο φως ή προ-
σπαθώ από το σκοτάδι των ημερών μας να μπω σε μια σήραγγα
γεμάτη φως;

Και αγάπη.

Θωμάς Γκόρμπας (Περιοδικό «Η Λέξη», τ. 176, 2003)

*

Ο Θωμάς Γκόρπας (20 Οκτωβρίου 1935 – 1 Απριλίου 2003) ήταν ποιητής και δημοσιογράφος. Πρωτοεμφανίστηκε ως ποιητής στο περιοδικό «Ο Λογοτέχνης», τον Ιανουάριο του ‘57, με το ποίημα «Αθήνα 1956, οδός Αθηνάς». Η πρώτη ποιητική συλλογή του «Σπασμένος καιρός» εκδόθηκε το ίδιο έτος. Υπήρξε συντάκτης στις εφημερίδες «Ανεξάρτητος Τύπος», «Μεσημβρινή», «Εξπρές», «Νέα Πολιτεία» και σε περιοδικά (Ο Λογοτέχνης, Η Τέχνη στην Αθήνα κ.ά.). Το 1979, εκπροσώπησε την Ελλάδα στο Πρώτο Διεθνές Φεστιβάλ Ποίησης Μπιτ στην Όστια της Ρώμης. Τελευταίο του βιβλίο ήταν το 1995 το «Ισιδώρα! Ισιδώρα! Ο τραγικός έρωτας της Ντάνκαν με τον ποιητή Γεσένιν» εκδ. Γαβριηλίδης.

Και επειδή σίμωνε η μέρα που το Γένος είχε συνήθειο να γιορτάζει τον άλλο Σηκωμό, τη μέρα πάλι εκείνη ορίσανε για την Έξοδο. Και νωρίς εβγήκανε κατα μπροστά στον ήλιο, με πάνου ως κάτου απλωμένη την αφοβία σα σημαία, οι νέοι με τα πρησμένα πόδια που τους έλεγαν αλήτες.

Και ακολουθούσανε άντρες πολλοί, και γυναίκες, και λαβωμένοι με τον επίδεσμο και τα δεκανίκια. Όπου έβλεπες άξαφνα στην όψη τους τόσες χαρακιές, που ‘λεγες είχανε περάσει μέρες πολλές μέσα σε λίγην ώρα. Τέτοιας λογής αποκοτιά, ωστόσο, μαθαίνοντας οι Άλλοι, σφόδρα ταράχτηκαν.

Και τρεις φορές με το μάτι αναμετρώντας το έχει τους, λάβανε την απόφαση να βγουν έξω σε δρόμους και σε πλατείες, με το μόνο πράγμα που τους είχε απομείνει: μια πήχη φωτιά κάτω απ’ τα σίδερα, με τις μαύρες κάννες και τα δόντια του ήλιου. Όπου μήτε κλώνος μήτε ανθός, δάκρυο ποτέ δεν έβγαλαν. Και χτυπούσανε όπου να ‘ναι, σφαλώντας τα βλέφαρα με απόγνωση. Και η Άνοιξη ολοένα τους κυρίευε.

Σαν να μην ήτανε άλλος δρόμος πάνω σ’ ολάκερη τη γη, για να περάσει η Άνοιξη παρά μονάχα αυτός, και να τον είχαν πάρει αμίλητοι, κοιτάζοντας πολύ μακριά, περ’ απ’ την άκρη της απελπισιάς, τη Γαλήνη που έμελλαν να γίνουν, οι νέοι με τα πρησμένα πόδια που τους έλεγαν αλήτες, και οι άντρες, και οι γυναίκες, και οι λαβωμένοι με τον επίδεσμο και τα δεκανίκια.

Και περάσανε μέρες πολλές μέσα σε λίγην ώρα.

Και θερίσανε πλήθος τα θηρία, και άλλους εμάζωξαν.

Και την άλλη μέρα εστήσανε στον τοίχο τριάντα.

*

*Για την ιστορία: H πρώτη οργανωμένη μεγάλη διαδήλωση εναντίον των κατακτητών έγινε στην Αθήνα, στις 25 Μαρτίου 1942, με την ευκαιρία του εορτασμού της εθνικής επετείου για την ελληνική επανάσταση. Οι Γερμανοί είχαν απαγορεύσει τον εορτασμό. Ο Οδυσσέας Ελύτης εμπνέεται από αυτό το ιστορικό γεγονός στο εμβληματικό έργο του, την ποιητική σύνθεση «Άξιον Εστί» που δημοσίευσε το 1959.

Το «Ανάγνωσμα Τρίτο» με τον τίτλο «Η Μεγάλη Έξοδος» από τα «Πάθη» του «Άξιον Εστί» έχει ως θέμα τη μεγάλη εκδήλωση διαμαρτυρίας, που έγινε στην Αθήνα, με την ευκαιρία του απαγορευμένου εορτασμού της 25ης Μαρτίου 1942. Από το πρωί, το κέντρο της Αθήνας γέμισε με πλήθος κόσμου. Πρωτοστατούσαν οι νέοι, μαθητές και φοιτητές. Σκοπός ήταν να στεφανώσουν τις προτομές των ηρώων της επανάστασης και τον Άγνωστο Στρατιώτη, στο Σύνταγμα. Οι αρχές της Κατοχής έστειλαν ιππικό και μηχανοκίνητα για να διαλύσουν τη διαδήλωση. Τα θύματα ήταν πάρα πολλά.

Η Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης καθιερώθηκε το 1999 με σκοπό να γιορτάσει την ποίηση ως πολιτιστική και εκπαιδευτική μορφή έκφρασης. Σε όλο τον κόσμο διοργανώνονται αναγνώσεις ποιημάτων, εργαστήρια και άλλες δραστηριότητες για τον εορτασμό της ημέρας.

Η ημέρα αυτή γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Μαρτίου, σύμφωνα με απόφαση των Ηνωμένων Εθνών. Πρόκειται για μια διεθνή αναγνώριση, ανεξάρτητη από τον Εθνικό Μήνα Ποίησης που τιμάται στις ΗΠΑ τον Απρίλιο.

Η παγκόσμια αξία της ποίησης

Η ποίηση καλλιεργείται διαχρονικά σε κάθε πολιτισμό και ήπειρο. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε τη συμβολή της στη διατήρηση της γλώσσας και της πολιτιστικής ταυτότητας, ενώ ταυτόχρονα ενθαρρύνει τον διάλογο μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών και γενεών. Μέσα από την ποίηση, οι άνθρωποι θυμούνται την κοινή τους ανθρωπιά και τις κοινές αξίες.

Στην πρώιμη εκπαίδευση, η ποίηση ενισχύει την ανάπτυξη των παιδιών, συμβάλλοντας στην εκμάθηση της γλώσσας, στην ανάπτυξη της σκέψης και στην καλλιέργεια της συναισθηματικής νοημοσύνης μέσω του ρυθμού, της ομοιοκαταληξίας και της δημιουργικής έκφρασης. Τα παιδιά συχνά μαθαίνουν ποιήματα στις πρώτες τάξεις του σχολείου, καθώς ο ρυθμός τα βοηθά να αντιληφθούν τους ήχους των λέξεων—βασική δεξιότητα για το διάβασμα και τη γραφή. Η επαναληπτική φύση της ποίησης ενισχύει επίσης τη μνήμη τους.

Ποίηση: Έκφραση συναισθημάτων & δημιουργικότητα

Η ποίηση ενθαρρύνει τα παιδιά να φαντάζονται, να οραματίζονται και να σκέφτονται δημιουργικά. Μέσα από λογοτεχνικά εργαλεία όπως οι μεταφορές, η εικόνα και ο συμβολισμός, τα παιδιά αναπτύσσουν κριτική σκέψη. Παράλληλα, η ποίηση προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να κατανοήσουν και να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους, ενώ έρχονται σε επαφή με διαφορετικές οπτικές. Για παιδιά κάθε ηλικίας παγκοσμίως, η ποίηση μπορεί να αποτελέσει πηγή δημιουργικότητας και αυτοπεποίθησης—βοηθώντας τα να βρουν τη φωνή τους και να αφηγηθούν τις προσωπικές τους ιστορίες.

Η UNICEF εργάζεται ώστε όλα τα παιδιά να έχουν πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση που περιλαμβάνει την ενίσχυση της δημιουργικής έκφρασης. Μέσα από προγράμματα όπως ασφαλείς εκπαιδευτικοί χώροι σε περιοχές με βία ή καταστροφές, προσφέρει διέξοδο για συναισθηματική έκφραση—μεταξύ άλλων μέσω της ποίησης.

Ποιήματα για την Ειρήνη: Ελπίδα και ανθεκτικότητα μέσα από λέξεις

Συναισθήματα όπως ο θυμός, ο φόβος ή η ελπίδα συχνά είναι δύσκολο να εκφραστούν. Μέσα από το διάβασμα ή τη συγγραφή ποιημάτων, τα παιδιά μπορούν να κατανοήσουν καλύτερα όσα νιώθουν και να βρουν τρόπους διαχείρισης. Η ποίηση δίνει στα παιδιά τη δυνατότητα να διηγούνται τις δικές τους ιστορίες με δικά τους λόγια—διατηρώντας την αξιοπρέπειά τους και την προσωπική τους φωνή. Γράφοντας για το πώς ξεπερνούν δυσκολίες, παιδιά σε όλο τον κόσμο μπορούν να ενισχύσουν την ανθεκτικότητά τους και να ονειρεύονται ένα καλύτερο μέλλον.

Το πρόγραμμα “Poems for Peace” της UNICEF, που ξεκίνησε το 2020, έδωσε σε παιδιά από εμπόλεμες ζώνες την ευκαιρία να αποτυπώσουν τις προκλήσεις αλλά και τις ελπίδες τους σε ποιήματα. Σε εργαστήριο στη Μπουρκίνα Φάσο, υπεύθυνος υποστήριξης της UNICEF βοήθησε παιδιά στη συγγραφή ποιημάτων για την ειρήνη.

Το “Poems for Peace” ενισχύει τις φωνές των νέων αυτών ώστε οι εμπειρίες τους να ακουστούν στις διαδικασίες οικοδόμησης ειρήνης, ενώ εμπνέει το κοινό διεθνώς να υπερασπιστεί τα δικαιώματα των παιδιών σε εμπόλεμες περιοχές. Τα ποιήματα συχνά αναδεικνύουν πώς ο πόλεμος επηρεάζει τα παιδιά αλλά μεταφέρουν παράλληλα ένα ισχυρό μήνυμα ελπίδας.

Ένα απόσπασμα από το ποίημα “Για τον Μπαμπά”, γραμμένο το 2025 από την τότε 11χρονη Βικτόρια από το Κρίβι Ριχ της Ουκρανίας:

Με μολύβι στα κρυφά σχεδιάζω την άνοιξη
Όπου θα ανθίσουν λουλούδια όταν έρθει η ειρήνη
Εκεί που θα επιστρέψεις σαν πουλί στον ουρανό
Και ποτέ ξανά ο πόνος δε θα μας κάνει να κλάψουμε

Διαβάζοντας ποιήματα, τα παιδιά μαθαίνουν επίσης για την ενσυναίσθηση—κατανοώντας καλύτερα τις εμπειρίες των άλλων.

Οι νέοι ποιητές στη σύγχρονη εποχή: Από την τέχνη στην ακτιβιστική δράση

Σήμερα, νεαροί ποιητές έχουν αναδειχθεί σε δυναμικές φωνές που γεφυρώνουν την τέχνη με τον ακτιβισμό. Συχνά χρησιμοποιούν γραπτά έργα, παραστάσεις spoken word αλλά και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να διαμορφώσουν δημόσιο διάλογο και να ακουστούν οι θέσεις τους.

Νέοι ποιητές παγκοσμίως αξιοποιούν τη φωνή τους για κοινωνικά ζητήματα όπως η δικαιοσύνη, η πολιτική, η κλιματική αλλαγή, η ταυτότητα ή η ψυχική υγεία. Η Amanda Gorman, καταξιωμένη νέα ποιήτρια, συγγραφέας και υπέρμαχος των δικαιωμάτων των παιδιών ως Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF, χρησιμοποιεί το έργο της για να υπερασπιστεί τα δικαιώματα των παιδιών διεθνώς.

Απόσπασμα από το ποίημά της “With this Bright Voice”:

Πρέπει να νοιαζόμαστε για κάθε παιδί παντού
Όποιο κι αν είναι το χρώμα του, η θρησκεία ή το φύλο
Σε αυτό δεν κάνουμε πίσω ποτέ
Γιατί κάθε παιδί αξίζει μια ευκαιρία
Και αυτός ο κόσμος αξίζει μια αλλαγή

Πώς μπορείτε να στηρίξετε τις παιδικές φωνές μέσω της ποίησης;

Ως Εθνική Επιτροπή της UNICEF, η UNICEF USA εξασφαλίζει κρίσιμη χρηματοδότηση και κρατική στήριξη για τα προγράμματα της UNICEF. Παράλληλα ενημερώνει το αμερικανικό κοινό και κινητοποιεί υποστήριξη υπέρ των παιδιών—ενισχύοντας έτσι τη δυνατότητα των παιδιών να ακουστούν.

Συχνές ερωτήσεις για την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης:

Γιατί είναι σημαντική η ποίηση για τα παιδιά;

Η ποίηση βοηθά στην ανάπτυξη του λόγου, στη βελτίωση των δεξιοτήτων ανάγνωσης και στη δημιουργική σκέψη—καλλιεργώντας στα παιδιά τη δυνατότητα εξερεύνησης συναισθημάτων κι εμπειριών. Μέσα από αυτήν μπορούν να μοιράζονται τις μοναδικές τους οπτικές.

Πώς μπορούν οι οικογένειες να γιορτάσουν την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης;

Γιορτάστε διαβάζοντας μαζί ποιήματα ή ενθαρρύνοντας τα παιδιά σας να γράψουν και να μοιραστούν τα δικά τους έργα. Ανακαλύψτε ποιήματα από παιδιά άλλων χωρών ή πολιτισμών για μια ολοκληρωμένη εμπειρία.

Πώς μπορούμε όλοι να στηρίξουμε τις παιδικές φωνές αυτήν την ημέρα;

Αναζητήστε και μοιραστείτε ιστορίες ή ποιήματα γραμμένα από παιδιά που εκφράζουν τις δικές τους εμπειρίες. Αξιοποιήστε τη μέρα αυτή ως αφορμή για συζητήσεις ή δράσεις υπέρ των δικαιωμάτων των παιδιών—στηρίζοντας εκπαιδευτικά προγράμματα όπως η καμπάνια Every Child Educated της UNICEF.

Kεντρική φωτογραφία:
Ο 11χρονος Temesgen Haile γράφει στο τετράδιό του στο σχολείο Hawelti στη Aιθιοπία, όπου φιλοξενούνται άνθρωποι που διαφεύγουν λόγω συγκρούσεων. Ο Temesgen κρατά ημερολόγιο κι έχει γράψει ποιήματα καθώς και σύντομα θεατρικά έργα βασισμένα στις εμπειρίες του—βοηθώντας τον έτσι να κατανοήσει καλύτερα όσα έχει ζήσει.