Προωθητικές καμπάνιες και μαρτυρίες διασήμων παρουσιάζουν το κολλαγόνο ως πανάκεια για τη γήρανση του δέρματος, τα μαλλιά, τα νύχια, τα οστά, τις αρθρώσεις και άλλα. Το κοινό ανταποκρίθηκε: μόνο το 2025, οι καταναλωτές ξόδεψαν περίπου 2 δισεκατομμύρια δολάρια σε συμπληρώματα κολλαγόνου, με τις πωλήσεις να προβλέπεται ότι θα αυξηθούν περαιτέρω.

Προς το παρόν, η δημοσιότητα ξεπερνά την επιστημονική τεκμηρίωση. Παρόλα αυτά, κάποιες μελέτες δείχνουν πιθανά οφέλη – αλλά πολλά σημεία παραμένουν αδιευκρίνιστα. Δείτε τι γνωρίζουμε και τι όχι για το κολλαγόνο σε σχέση με την υγεία του δέρματος, τη φλεγμονή και τον πόνο.

Τι είναι το κολλαγόνο;

Το κολλαγόνο είναι η πιο άφθονη πρωτεΐνη στα θηλαστικά, αποτελώντας περίπου 30% των πρωτεϊνών του σώματός μας. Αποτελεί βασικό δομικό στοιχείο του δέρματος, των συνδέσμων, των μυών, των τενόντων, των οστών, των αιμοφόρων αγγείων, της εντερικής επένδυσης και άλλων συνδετικών ιστών, σύμφωνα με τη Julia Zumpano, διαιτολόγο στο Cleveland Clinic’s Center for Human Nutrition.

Η πρωτεΐνη αυτή έχει μορφή τριπλής έλικας με τρεις αλυσίδες αμινοξέων σφιχτά στριμμένες μεταξύ τους ώστε να προσδίδουν ανθεκτικότητα και σταθερότητα. Έχουν αναγνωριστεί 28 διαφορετικοί τύποι κολλαγόνου, ανάλογα με τη δομή τους και το σημείο εντοπισμού στο σώμα. Το 90% του κολλαγόνου στον οργανισμό είναι τύπου I – βρίσκεται κυρίως σε δέρμα, οστά, τένοντες και συνδέσμους.

Παραγωγή και ρόλος του κολλαγόνου στον οργανισμό

Στο σώμα μας, το κολλαγόνο παράγεται κυρίως από εξειδικευμένα κύτταρα που ονομάζονται ινοβλάστες. Για τη σύνθεση κολλαγόνου απαιτούνται επίσης θρεπτικά συστατικά όπως η βιταμίνη C και ο ψευδάργυρος.

Ο βασικός ρόλος του είναι να παρέχει στήριξη, αντοχή και δομή στους ιστούς. Δίνει ελαστικότητα στο δέρμα και προστατεύει τα όργανα. Συμβάλλει επίσης στην πήξη του αίματος και στην ανάπτυξη νέων κυττάρων του δέρματος.

Όταν το σώμα δεν παράγει αρκετό κολλαγόνο, αυτές οι διεργασίες διαταράσσονται. Σε άτομα με το γενετικό σύνδρομο Ehlers-Danlos εμφανίζονται συμπτώματα όπως μαλακό και ελαστικό δέρμα, υπερβολικές μελανιές και ασταθείς αρθρώσεις. Αυτοάνοσα νοσήματα όπως ο λύκος ή η ρευματοειδής αρθρίτιδα μπορούν επίσης να προκαλέσουν βλάβες στο κολλαγόνο.

Γήρανση και απώλεια κολλαγόνου

Μετά τα 40 έτη, χάνουμε περίπου 1% του κολλαγόνου κάθε χρόνο. Μέχρι την ηλικία των 80 ετών η συνολική απώλεια μπορεί να φτάσει το 75%. Η μειωμένη στήριξη σε τένοντες και συνδέσμους οδηγεί συχνά σε χρόνιους πόνους που περιορίζουν τη δραστηριότητα.

Επίσης, καθώς τα επίπεδα κολλαγόνου μειώνονται στη δερμίδα (το εσωτερικό στρώμα του δέρματος), το δέρμα χαλαρώνει και εμφανίζει ρυτίδες. Παράγοντες όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, η έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία και η αυξημένη πρόσληψη ζάχαρης επιταχύνουν αυτή τη διαδικασία.

Συμπληρώματα κολλαγόνου: Τι προσφέρουν;

Η αγορά κατακλύζεται από προϊόντα κολλαγόνου που όμως δεν ελέγχονται όπως τα φάρμακα. Ως διατροφικά συμπληρώματα δεν απαιτούν έγκριση από τον Αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων & Φαρμάκων (FDA) πριν κυκλοφορήσουν στην αγορά. Όπως αναφέρει ο FDA: «Δεν έχει την αρμοδιότητα να εγκρίνει τα συμπληρώματα διατροφής ως προς την ασφάλεια ή αποτελεσματικότητα ή την επισήμανσή τους πριν πωληθούν στο κοινό».

Τα προϊόντα μπορεί να προέρχονται από βοοειδή (βοδινό), ψάρια (θαλάσσιο), κοτόπουλο ή άλλες πηγές και συνήθως αναγράφουν τον τύπο (π.χ. I ή III). Οι όροι «collagen peptides» ή «υδρολυμένο κολλαγόνο» δηλώνουν μικρές αλυσίδες αμινοξέων που απορροφώνται ευκολότερα από τις ολόκληρες πρωτεΐνες. Τα συμπληρώματα κυκλοφορούν σε μορφή χαπιών, σκονών, ζελεδάκια ή ροφημάτων.

Σύμφωνα με τη Zumpano είναι ασφαλές να λαμβάνετε καθημερινά συμπλήρωμα κολλαγόνου.

Υπάρχουν αποδείξεις ότι βοηθούν στο δέρμα;

Το κολλαγόνο αποτελεί βασικό συστατικό πολλών ενέσιμων fillers στην αισθητική ιατρική που προσφέρουν προσωρινή σύσφιξη στο δέρμα πριν αποδομηθούν από τον οργανισμό.

Kάποιες μελέτες δείχνουν ότι τα συμπληρώματα ενδέχεται να βελτιώσουν ελαφρά την υφή του δέρματος – αλλά πάντα με επιφυλάξεις.

Για παράδειγμα, μια ανασκόπηση του 2021 που περιέλαβε 1.125 άτομα, κυρίως γυναίκες, έδειξε μείωση στις ρυτίδες και βελτίωση της ελαστικότητας/ενυδάτωσης σε όσους λάμβαναν συμπλήρωμα κολλαγόνου. Ωστόσο όλα τα σκευάσματα περιείχαν επιπλέον συστατικά που πιθανώς συνέβαλαν στα αποτελέσματα αυτά – σύμφωνα με ανάλυση από δερματολόγους του Harvard Medical School και Massachusetts General Hospital.

Οι κλινικές δοκιμές είναι συνήθως μικρής κλίμακας ενώ οι έρευνες για μαλλιά και νύχια παραμένουν περιορισμένες. «Χρειάζεται περισσότερη έρευνα», υπογραμμίζει η Zumpano.

Bοηθά το κολλαγόνο στις αρθρώσεις;

Πέρα από το δέρμα, αυξάνεται η ένδειξη ότι τα συμπληρώματα ενισχύουν τις γηρασμένες αρθρώσεις. Έρευνες σε νεαρούς αθλητές συσχετίζουν τη λήψη κολλαγόνου με λιγότερο πόνο κι ελάττωση της φλεγμονής – γεγονός που επιταχύνει την επάνοδο στην προπόνηση μετά από τραυματισμούς.

Για να διαπιστωθεί κατά πόσο ωφελούνται οι μεγαλύτερες ηλικίες, επιστήμονες στρατολόγησαν 86 ενεργούς ενήλικες, ηλικίας 40-60 ετών για μια μελέτη του 2023. Οι συμμετέχοντες λάμβαναν είτε 10 γραμμάρια υδρολυμένου κολλαγόνου ημερησίως, είτε 20 γραμμάρια ή καθόλου (placebo), χωρίς να γνωρίζουν σε ποια ομάδα ανήκαν.

Σε σύγκριση με όσους δεν λάμβαναν συμπλήρωμα, όσοι έπαιρναν κολλαγόνο ανέφεραν σημαντικά μεγαλύτερη μείωση πόνου κατά τη διάρκεια της μελέτης – ειδικά όσοι γυμνάζονταν πάνω από τρεις ώρες την εβδομάδα. Όταν ένας συμμετέχων σταμάτησε το συμπλήρωμα μετά τη λήξη της έρευνας ο πόνος επέστρεψε· όταν ξεκίνησε ξανά τη λήψη του υποχώρησε εκ νέου – σύμφωνα με τον επικεφαλής συγγραφέα Michael Ormsbee (Florida State University, Tallahassee).

Η ίδια έρευνα ανέδειξε θετική επίδραση στη διάθεση· πιθανώς λόγω της υποχώρησης του πόνου αλλά υπάρχουν στοιχεία πως το κολλαγόνο δρα αντικαταθλιπτικά ακόμη και σε πειράματα με ποντίκια – κάτι που δείχνει πως περνά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό.

Eφαρμογές στην καθημερινότητα & διατροφή

Ο Ormsbee βάζει κάθε πρωί 10 γραμμάρια υδρολυμένου κολλαγόνου στον καφέ του μαζί με 50 mg βιταμίνης C, καθώς έρευνες δείχνουν ότι βοηθά στην απορρόφηση. Ακολουθεί επίσης τις οδηγίες του Keith Baar (University of California Davis) για λήψη συμπληρώματος μισή ώρα πριν τη γυμναστική ώστε τα αμινοξέα γλυκίνη-προλίνη-υδροξυπρολίνη (βασικά συστατικά του ανθρώπινου κολλαγόνου) να φτάσουν πιο αποτελεσματικά στους τένοντες κι αρθρώσεις κατά την άσκηση.

Aν δεν θέλω συμπλήρωμα;

Kαθημερινοί τρόποι ενίσχυσης της παραγωγής: Το κολλαγόνο βρίσκεται φυσικά σε τρόφιμα όπως κρέας, ψάρι, αυγά και ζωμούς από κόκαλα. Η Zumpano προτείνει επίσης τροφές πλούσιες σε βιταμίνη C, χαλκό, ψευδάργυρο καθώς κι αμινοξέα όπως προλίνη/γλυκίνη για αύξηση της παραγωγής στον οργανισμό.

Eπιπλέον οι ρετινοειδείς ουσίες σε πολλές αντιγηραντικές κρέμες λειτουργούν διεγείροντας τη σύνθεση νέου κολλαγόνου σύμφωνα με την Kenkare.

Kαλύτερη επιλογή θεωρείται η κατανάλωση τροφών πλούσιων σε θρεπτικά στοιχεία ώστε ο οργανισμός να παράγει μόνος του το απαραίτητο κολλαγόνο – καθώς «δεν μπορούμε να πούμε ότι το συμπλήρωμα είναι λύση για όλα», καταλήγει η Zumpano.

Τώρα ένα παγωμένο μωρό που βρέθηκε στον μόνιμο πάγο της Σιβηρίας έδωσε στον κόσμο μια γεύση από ένα δόντι που περιπλανιόταν στο βόρειο ημισφαίριο πριν από περίπου 32.000 χρόνια. «Ήμουν ενθουσιασμένη μέχρι τον ουρανό που είδα ένα τόσο απίστευτο δείγμα», λέει η Ashley Reynolds , παλαιοντολόγος στο Καναδικό Μουσείο Φύσης που δεν συμμετείχε στη νέα έρευνα.

Παρόλο που έχουν βρεθεί μουμιοποιημένα μαμούθ και άλλα φυτοφάγα ζώα στην ίδια περιοχή της Ρωσίας, τα αρπακτικά της κορυφής είναι σπάνια σε σύγκριση με τη λεία τους. Η ανακάλυψη μιας μούμιας με μεγάλα δόντια φαινόταν πάντα μια μικρή πιθανότητα, καθώς τα θηράματα τείνουν να ξεπερνούν σε αριθμό τα αρπακτικά στην άγρια ​​φύση.

Το 2020, «το παγωμένο, μουμιοποιημένο σφάγιο βρέθηκε από εκσκαφείς που αναζητούσαν χαυλιόδοντες μαμούθ», λέει ο παλαιοντολόγος A.V. Lopatin της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών. Ο Lopatin και οι συνάδελφοί του ήταν «έκπληκτοι και ενθουσιασμένοι» όταν μελέτησαν το δείγμα που περιέγραψαν στις 14 Νοεμβρίου στο Scientific Reports.

Το παγωμένο μικρό όχι μόνο παρέχει την πρώτη ματιά στο πώς έμοιαζε μια γάτα με δόντια στην πραγματική ζωή, σημειώνει ο Reynolds, αλλά αντιπροσωπεύει επίσης ένα στάδιο ζωής για το οποίο οι παλαιοντολόγοι γνωρίζουν λιγότερα, καθώς τα περισσότερα απολιθώματα προέρχονται από ενήλικα ζώα.

Ο Lopatin και οι συνεργάτες του αναγνώρισαν το μικρό ως μωρό Homotherium latidens. Το σαρκοφάγο, που μερικές φορές αποκαλείται γάτα με δόντια για τα πιο μικρά, οδοντωτά δόντια των κυνόδοντών του σε σύγκριση με τον Smilodon, ήταν ένα αδύνατο και ευρείας εμβέλειας αρπακτικό που ήταν πιο κατάλληλο να τρέχει πίσω από το θήραμα από το να χρησιμοποιεί τις τεχνικές ενέδρας που χρησιμοποιούσαν οι περίφημοι Smilodon. Βρέθηκε τόσο στην Ευρασία όσο και στη Βόρεια Αμερική όπου η γάτα κυνηγούσε νεαρά μαμούθ και άλλη μεγαπανίδα.

Τοποθεσίες απολιθωμάτων όπως το σπήλαιο Friesenhahn στο Τέξας δείχνουν ότι τα αιλουροειδή μερικές φορές έφτιαχναν κρησφύγετα σε σπηλιές για να μεγαλώσουν τα μικρά τους. Χωρίς απολιθώματα που διατηρούν μαλακούς ιστούς όπως γούνα, μύες και δέρμα, οι παλαιοντολόγοι έχουν συζητήσει πώς θα έμοιαζε το Homotherium. Για παράδειγμα, οι εικονογράφοι έχουν συχνά απεικονίσει σπαθόδοντους με τις άκρες των κυνόδοντων τους να προεξέχουν κάτω από το ρύγχος τους, κάτι που μπορεί να ίσχυε για ορισμένα είδη όπως το Smilodon. Αλλά μια ανάλυση του 2022 έδειξε ότι το Homotherium είχε βαθιές μουσούδες, όπου τα δόντια της γάτας ήταν «κρυμμένα όπλα» που καλύπτονταν από το άνω χείλος όταν έκλεινε το στόμα.

Ακόμη και με τη μούμια, το ερώτημα εάν οι ενήλικες του Homotherium είχαν καλυμμένους κυνόδοντες είναι πρόκληση. Ο Lopatin σημειώνει ότι το άνω χείλος του μωρού είναι περισσότερο από δύο φορές πιο βαθύ από αυτό ενός σύγχρονου λιονταριού, υπονοώντας περαιτέρω ότι το Homotherium είχε χείλη ικανά να κρύψουν τα μακριά δόντια του κυνόδοντα που θα μεγάλωναν αργότερα.

Ο Reynolds προειδοποιεί, ωστόσο, ότι το μικρό δεν είχε ακόμη τα ενήλικα δόντια του. Μόνο μια μούμια ενός ενήλικα Homotherium μπορεί να διευθετήσει αυτή τη συζήτηση. Το “saberkitten” υποδηλώνει ότι μια ενήλικη μούμια Homotherium θα μπορούσε επίσης να περιμένει την ανακάλυψη της. Από άλλες απόψεις, η ανατομία του μικρού επιβεβαιώνει αυτό που περίμεναν οι παλαιοντολόγοι από τα οστά. «Το μικρό είχε τους διευρυμένους μύες του λαιμού που πιστεύεται ότι εμφανίζονται σε ενήλικες και επίσης είχε μακριά, μυώδη πρόσθια άκρα που παρατηρήθηκαν στο ενήλικο Homotherium», λέει η Margaret Lewis, παλαιοντολόγος στο Πανεπιστήμιο Stockton στο Νιου Τζέρσεϊ που δεν συμμετείχε στη νέα μελέτη. Το σαγόνι του νεαρού ήταν επίσης ικανό για μεγάλα ανοίγματα που χρησιμοποιούσε το ενήλικο Homotherium για να δαγκώσει το θήραμα, σημειώνει.

Ο χρωματισμός της αρχαίας γάτας είναι ένα άλλο μακροχρόνιο ερώτημα. Τα μοντέρνα χρώματα του τριχώματος της γάτας τείνουν να συνδέονται με το κυνηγετικό περιβάλλον τους. Τα λιοντάρια, τα πούρα και οι γάτες που ζουν σε ανοιχτούς, χορταριασμένους βιότοπους έχουν συχνά ελαφρύ και σχετικά ομοιόμορφο τρίχωμα. Δεδομένου ότι το Homotherium περιπλανιόταν στην ψυχρή «στέπα του μαμούθ», με λίγα δέντρα αλλά πολλά χόρτα, φαινόταν πιθανό ότι η γάτα θα είχε επίσης ένα παλτό κατάλληλο για ανάμειξη στους ανοιχτούς χώρους.

«Το ομοιόμορφο σκούρο καφέ χρώμα της γούνας της μούμιας αποδείχθηκε εντελώς απροσδόκητο», λέει ο Lopatin. Όπως ένα σετ από λιοντάρια σπηλαίων που βρέθηκαν στον μόνιμο παγετό πριν από αρκετά χρόνια, σημειώνει ο Lopatin, τα νεογνά Homotherium γεννήθηκαν πιθανότατα με ένα πιο σκούρο χρώμα του τριχώματος που άνοιξε καθώς οι γάτες μεγάλωναν. «Είναι συναρπαστικό το γεγονός ότι δεν φαίνεται να υπάρχει κηλίδα ή λωρίδα στα μικρά», λέει ο Reynolds, καθώς τέτοια μοτίβα είναι κοινά μεταξύ των σύγχρονων γατών, ακόμη και σε είδη που έχουν πιο ομοιόμορφο τρίχωμα ως ενήλικες.

Η Lewis σημειώνει ότι τα κατεψυγμένα ζώα έχουν συχνά μια κοκκινωπή απόχρωση, επομένως το σημερινό τρίχωμα του μωρού μπορεί να μην αντανακλά το χρώμα του στη ζωή. Οι γενετικές αναλύσεις της γούνας θα μπορούσαν να βοηθήσουν να διευκρινιστεί ποια χρώματα φορούσε πραγματικά το Homotherium.

Οι ειδικοί σίγουρα θα συνεχίσουν να εξετάζουν το μικρό για αρκετό καιρό ακόμα. Είναι το πρώτο παράδειγμα μούμιας της Εποχής των Παγετώνων για ένα είδος θηλαστικού που δεν έχει σύγχρονο αντίστοιχο για σύγκριση. Οι sabertooths ειδικεύονταν στο κυνήγι μαμούθ και άλλης μεγαπανίδας και χάθηκαν όταν εξαφανίστηκαν λόγω ενός συνδυασμού κλιματικής αλλαγής και ανθρώπινης δραστηριότητας. Καμία ζωντανή γάτα δεν κυνηγά με τον τρόπο που κυνηγούσε, έτσι ο μαλακός ιστός του απολιθώματος προσθέτει πολλές λεπτομέρειες όπου οι παλαιοντολόγοι μπορούσαν να μαντέψουν μόνο από τα οστά πριν.

Ακόμη και τα μικροσκοπικά πόδια του μωρού παρέχουν νέες ιδέες. «Τα μαξιλαράκια των ποδιών για κάθε δάχτυλο του ποδιού είναι πολύ πιο στρογγυλά από αυτά ενός λιονταριού», σημειώνει ο Reynolds, και το μωρό δεν έχει ένα χαρακτηριστικό μαξιλαράκι καρπίου που κάθεται ψηλότερα στο πόδι στις σύγχρονες γάτες. Ο λόγος για αυτό δεν είναι ξεκάθαρος, αλλά η διερεύνηση της αντίθεσης μπορεί να βοηθήσει τους ειδικούς να διακρίνουν καλύτερα πώς διαφέρουν από τις σημερινές μεγάλες γάτες.

Το Homotherium και οι συγγενείς του δεν ήταν απλώς λιοντάρια με μακριούς κυνόδοντες, αλλά αρπακτικά που εξελίχθηκαν σε έναν πολύ διαφορετικό κόσμο που αναστέλλεται από μια σειρά από παράξενους γίγαντες. Το κατεψυγμένο μωρό προσφέρει μια απτή σύνδεση με εκείνη την εποχή, όταν οι ξυλοκόποι καταδίωκαν στις πεδιάδες.

Πηγή: National Geographic