Η διατροφή πριν από τις εξετάσεις παίζει σημαντικό ρόλο στην απόδοση, καθώς επηρεάζει άμεσα την πνευματική διαύγεια και την αντοχή. Το ιδανικό διατροφικό πλάνο περιλαμβάνει όλα τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά, χωρίς αποκλεισμούς, με βασική αρχή την ισορροπία: υδατάνθρακες για ενέργεια, πρωτεΐνες για κορεσμό, ωμέγα-3 για υποστήριξη της εγκεφαλικής λειτουργίας και επαρκή ενυδάτωση.

Παράλληλα, συνιστάται ο περιορισμός της υπερβολικής ζάχαρης και της καφεΐνης.

Το ιδανικό πρωινό πριν τις εξετάσεις

Έρευνες δείχνουν ότι η κατανάλωση πρωινού συνδέεται με καλύτερες επιδόσεις στις εξετάσεις. Ένα πλήρες πρωινό πρέπει να συνδυάζει υδατάνθρακες, όπως το ψωμί ολικής άλεσης, με πηγές πρωτεΐνης, όπως αυγά ή γιαούρτι, ώστε να προσφέρει σταθερή ενέργεια και μεγαλύτερο κορεσμό.

Σύμφωνα με τη διαιτολόγο-διατροφολόγο MSc Γεωργία Καπώλη, κατάλληλες επιλογές πρωινού είναι:

γάλα και μέλι
ψωμί και δημητριακά ολικής άλεσης
φρυγανιές και cream crackers σίκαλης
ξηροί καρποί
φρούτα και φυσικοί χυμοί
μαλακές μαργαρίνες

Η σημασία της ενυδάτωσης

Η σωστή ενυδάτωση είναι καθοριστική για τη συγκέντρωση. Ακόμη και η ήπια αφυδάτωση μπορεί να προκαλέσει κόπωση, πονοκεφάλους και μειωμένη πνευματική απόδοση.

Γι’ αυτό είναι σημαντικό οι μαθητές να έχουν μαζί τους νερό κατά τη διάρκεια της εξέτασης. Εναλλακτικά, μπορούν να καταναλώνουν γάλα ή μικρές ποσότητες φυσικού χυμού χωρίς ζάχαρη.

Τροφές που ενισχύουν τη συγκέντρωση

Μια ποικίλη και ισορροπημένη διατροφή συμβάλλει στη σωστή λειτουργία του εγκεφάλου. Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, που βρίσκονται σε ψάρια όπως ο σολομός, οι σαρδέλες, ο τόνος και το σκουμπρί, σχετίζονται με καλύτερη εγκεφαλική λειτουργία και συγκέντρωση.

Η πρωτεΐνη από τροφές όπως το κοτόπουλο, τα αυγά και το τόφου βοηθά στον κορεσμό και στη σταθερή ενέργεια, ενώ οι φυτικές ίνες από δημητριακά ολικής άλεσης, φρούτα και λαχανικά συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερών επιπέδων ενέργειας.

Επιπλέον, τροφές πλούσιες σε σίδηρο, όπως τα όσπρια, το μοσχάρι και τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, βοηθούν στην αποφυγή κόπωσης, ενώ η βιταμίνη C από φρούτα όπως πορτοκάλια και ακτινίδια ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα.

Το μαγνήσιο, που βρίσκεται σε ξηρούς καρπούς, δημητριακά ολικής άλεσης και πράσινα λαχανικά, συμβάλλει στη χαλάρωση και στη σωστή λειτουργία του νευρικού συστήματος, ειδικά σε περιόδους άγχους.

Τέλος, το κακάο που περιέχεται στη μαύρη σοκολάτα περιέχει φλαβονοειδή, τα οποία έχουν συσχετιστεί με καλύτερη εγκεφαλική απόδοση και μείωση της πνευματικής κόπωσης.

Τροφές που καλό είναι να αποφεύγονται

Οι ειδικοί προτείνουν την αποφυγή τροφών με υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη, καθώς και ανθρακούχων ή ενεργειακών ποτών, ιδιαίτερα πριν τον ύπνο, επειδή επηρεάζουν αρνητικά την ποιότητά του.

Επίσης, δεν πρέπει να παραλείπονται γεύματα, καθώς αυτό μπορεί να οδηγήσει σε απότομες μεταβολές στο σάκχαρο και μειωμένη συγκέντρωση.

Ο επαρκής ύπνος (περίπου 7 ώρες) είναι επίσης κρίσιμος για τη μνήμη και την απόδοση. Συνιστάται το τελευταίο γεύμα να καταναλώνεται τουλάχιστον τρεις ώρες πριν τον ύπνο, ενώ αν χρειαστεί ένα ελαφρύ σνακ, προτιμώνται τροφές όπως δημητριακά ολικής άλεσης ή αποξηραμένα φρούτα.

Ένα ποτήρι ζεστό γάλα μπορεί να συμβάλει στη χαλάρωση πριν τον ύπνο.

Η επίδραση της ανάγνωσης στη μακροζωία

Η ιδέα ότι το διάβασμα μπορεί να αυξήσει τη διάρκεια ζωής μοιάζει σχεδόν απίστευτη, όμως επιστήμονες της Yale School of Public Health της έδωσαν επιστημονική βαρύτητα. Σε μια σημαντική μελέτη, παρακολούθησαν 3.635 ενήλικες άνω των 50 ετών για 12 χρόνια και εξέτασαν πώς οι συνήθειες ανάγνωσης σχετίζονται με την επιβίωση.

Διαπίστωσαν ότι όσοι διάβαζαν συστηματικά βιβλία ζούσαν κατά μέσο όρο 23 μήνες περισσότερο σε σύγκριση με όσους δεν διάβαζαν καθόλου – ακόμα κι όταν συνυπολογίστηκαν παράγοντες όπως η εκπαίδευση, το εισόδημα, η υγεία και η νοητική ικανότητα. Δηλαδή, η ίδια η ανάγνωση σχετίζεται με μεγαλύτερη μακροζωία ανεξάρτητα από άλλα πλεονεκτήματα που συνοδεύουν τους βιβλιόφιλους.

Η Elizabeth A. L. Stine-Morrow, καθηγήτρια εκπαιδευτικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόις (Urbana-Champaign), επαινεί τη συγκεκριμένη έρευνα και τη χρησιμοποιεί ως παράδειγμα συχνά. Ο μηχανισμός που εξηγεί καλύτερα το φαινόμενο αυτό αφορά τις κοινωνικο-συναισθηματικές επιδράσεις της ανάγνωσης – κάτι που επιβεβαιώνει και ο Raymond Mar, καθηγητής ψυχολογίας στο York University του Καναδά.

«Η κοινωνική σύνδεση είναι εξαιρετικά σημαντική για τη γήρανση χωρίς προβλήματα», εξηγεί ο Mar. «Η λογοτεχνία μάς προσφέρει μια εικονική εμπειρία κοινωνικότητας». Όταν διαβάζουμε μυθοπλασία, ασκούμαστε νοητικά στις σχέσεις, τα συναισθήματα και την ενσυναίσθηση – ακόμα κι αν είμαστε μόνοι μας.

Η μοναξιά θεωρείται πλέον σοβαρός παράγοντας πρόωρης θνησιμότητας, συγκρίσιμος με το κάπνισμα ή την παχυσαρκία. Τα βιβλία βοηθούν στην αντιμετώπιση της μοναξιάς προσφέροντας συντροφιά χωρίς πίεση και οικειότητα χωρίς ευαλωτότητα – ενώ όσοι συμμετέχουν σε λέσχες βιβλίου αποκομίζουν ακόμη πιο ουσιαστικά κοινωνικά οφέλη.

Ένας ακόμη λόγος που το διάβασμα προάγει τη μακροζωία είναι ότι αποτελεί πραγματική μορφή μείωσης του στρες. «Όταν διαβάζουμε, εισερχόμαστε συχνά σε μια κατάσταση συγκέντρωσης αλλά και περισυλλογής», λέει ο Mar. Για κάποιους ανθρώπους λειτουργεί σαν διαλογισμός· όπως ακριβώς ο διαλογισμός καταπραΰνει το στρες και προάγει τη μακροβιότητα.

Αυτό έχει λογική βάση καθώς το στρες αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους επιταχυντές της γήρανσης: αυξάνει τις φλεγμονές, διαταράσσει τον ύπνο, αποδυναμώνει το ανοσοποιητικό και επιβαρύνει το καρδιαγγειακό σύστημα ακόμα και σε μοριακό επίπεδο.

Συνοψίζοντας, «το διάβασμα βοηθά στη ρύθμιση του νευρικού συστήματος», αναφέρει η Shaw, «ενεργοποιώντας τον εγκέφαλο ενώ επιτρέπει στο σώμα να ξεκουράζεται».

Το διάβασμα ως ασπίδα κατά της γνωστικής έκπτωσης

Το να ζούμε περισσότερο δεν αρκεί· οι περισσότεροι θέλουν επίσης να διατηρήσουν υγιή τον εγκέφαλό τους όσο μεγαλώνουν. Εδώ ίσως βρίσκεται η πιο ισχυρή επίδραση της ανάγνωσης.

Για παράδειγμα, μια σημαντική έρευνα διάρκειας 14 ετών, που δημοσιεύθηκε το 2020, έδειξε ότι ενήλικες που ασχολούνταν συστηματικά με νοητικά απαιτητικές δραστηριότητες όπως η ανάγνωση παρουσίασαν σαφώς βραδύτερους ρυθμούς γνωστικής έκπτωσης σε σύγκριση με όσους δεν διάβαζαν.

Μια άλλη μεγάλη μελέτη την ίδια χρονιά αποκάλυψε ότι η δια βίου ενασχόληση με το διάβασμα και τη γραφή συνδέεται με βραδύτερη απώλεια μνήμης – ακόμη και μεταξύ ατόμων με ενδείξεις νόσου Αλτσχάιμερ στον εγκέφαλό τους.

Οι ειδικοί διευκρινίζουν πως το διάβασμα δεν σταματά τις βιολογικές διεργασίες της άνοιας· ωστόσο βοηθά τον εγκέφαλο να λειτουργεί καλύτερα παρά τα προβλήματα αυτά.

Ένας λόγος είναι ότι «η ανάγνωση ενεργοποιεί ταυτόχρονα πολλά δίκτυα του εγκεφάλου – γλώσσα, προσοχή, μνήμη και φαντασία – ενισχύοντας έτσι τις γνωστικές “αποθήκες”», εξηγεί η Shaw. Αυτή η γνωστική “αποθήκη” βοηθά τον εγκέφαλο να αντισταθμίζει φθορές ή αλλαγές λόγω ηλικίας.

«Όλοι έχουμε ακούσει τη φράση “χρησιμοποίησε το ή θα το χάσεις”», προσθέτει ο Mar· «το διάβασμα γυμνάζει τον νου μας καθώς μας μεταφέρει σε νέους κόσμους που διεγείρουν την περιέργεια και απαιτούν συνεχή επεξεργασία πληροφοριών».

Πώς το διάβασμα ενισχύει μνήμη, προσοχή & ενσυναίσθηση

Η ανάγνωση μπορεί επίσης να ακονίσει ενεργά τον νου μας με άλλους τρόπους. Το 2022, η Stine-Morrow πραγματοποίησε μια έρευνα όπου ηλικιωμένοι κλήθηκαν είτε να διαβάζουν μυθιστορήματα είτε να λύνουν λεκτικούς γρίφους για οκτώ εβδομάδες· όσοι διάβαζαν εμφάνισαν μεγαλύτερη βελτίωση τόσο στη βραχυπρόθεσμη όσο και στη μακροπρόθεσμη μνήμη.

«Η εργαζόμενη μνήμη είναι αυτή που σου επιτρέπει να κρατάς πληροφορίες στο μυαλό ενώ επεξεργάζεσαι νέες – κάτι που απαιτεί συνεχώς η ανάγνωση», εξηγεί η ίδια.

Νευροεπιστημονικές μελέτες έχουν δείξει ότι η ανάγνωση ενός μυθιστορήματος αυξάνει τη συνδεσιμότητα περιοχών του εγκεφάλου σχετικών με τη γλώσσα και τις αισθήσεις – αλλαγές που μπορεί να διαρκούν μέρες μετά την ολοκλήρωση ενός βιβλίου.

Παρόμοια αποτελέσματα έχουν καταγραφεί στην ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών και στην ικανότητα συγκέντρωσης: «Οι αναγνώστες μαθαίνουν σταδιακά να κατανέμουν όλο και καλύτερα τον χρόνο και την προσοχή τους στην κατανόηση του κειμένου», λέει η Maryanne Wolf, διευθύντρια του Κέντρου Δυσλεξίας στο UCLA.

Συναισθηματικά, το διάβασμα είναι εξίσου ισχυρό: ομάδα του Mar απέδειξε ότι όσοι διαβάζουν μυθοπλασία έχουν καλύτερες επιδόσεις σε τεστ αναγνώρισης συναισθημάτων. «Οι ιστορίες μάς βάζουν στη θέση ανθρώπων με διαφορετικές εμπειρίες», εξηγεί ο Mar· «κατανοώντας τους άλλους μέσα από τα δικά μας βιώματα δυναμώνουμε την ενσυναίσθησή μας στον πραγματικό κόσμο».

Ο Nick Buttrick, επίκουρος καθηγητής κοινωνικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν–Μάντισον, συμπληρώνει: «Όσοι διαβάζουν περισσότερο βλέπουν τον κοινωνικό κόσμο πιο σύνθετα· αυτό βοηθά στην κατανόηση της καθημερινότητας χωρίς στερεότυπα».

Audiobooks: Ο εγκέφαλος αγαπά τις ιστορίες κάθε μορφής

Aναρωτιέστε αν τα audiobooks προσφέρουν αντίστοιχα οφέλη; Η νευροεπιστήμη απαντά θετικά: σύμφωνα με έρευνα στο The Journal of Neuroscience, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται σχεδόν πανομοιότυπα τις ιστορίες είτε τις διαβάζει είτε τις ακούει. «Ακόμη κι όταν ακούμε ένα audiobook, δημιουργούμε νοητικά μοντέλα χαρακτήρων και κόσμων», λέει ο Mar· «οι ίδιες διεργασίες ενεργοποιούνται».

Ο Buttrick συμφωνεί: «Δεν έχει σημασία αν κινείς τα μάτια σου πάνω στη σελίδα ή ακούς – σημασία έχει να αλληλεπιδράς με νέες ιδέες». Τα audiobooks ίσως έχουν μοναδικά πλεονεκτήματα: «Επιτρέπουν στους ανθρώπους να συνδυάζουν ιστορίες με κίνηση – περπάτημα ή άσκηση», σημειώνει η Shaw· «και αυτό ενισχύει τόσο τα οφέλη για την υγεία όσο και την απομνημόνευση».

Συνολικά όμως, ανεξαρτήτως μέσου, «το διάβασμα είναι μια δραστηριότητα που ενεργοποιεί ολόκληρο τον εγκέφαλο», υπογραμμίζει η Stine-Morrow· «κινητοποιεί μνήμη, προσοχή, νόημα, συναίσθημα και φαντασία ταυτόχρονα».

Πώς να εντάξετε περισσότερο διάβασμα στην καθημερινότητά σας

Για να αποκομίσετε αυτά τα οφέλη χρειάζεται συνέπεια – όχι όμως δραστικές αλλαγές. Δέκα έως τριάντα λεπτά την ημέρα αρκούν για σημαντικά αποτελέσματα μακροπρόθεσμα. «Η καλύτερη συμβουλή είναι απλώς… κάν’ το», λέει ο Buttrick.

Ο Mar συμφωνεί κι επισημαίνει πως καλό είναι να αφιερώνετε συγκεκριμένο χρόνο για διάβασμα κάθε μέρα: «Προγραμματίστε το όπως κάθε άλλη σημαντική δραστηριότητα». Εξίσου σημαντικό είναι να επιλέγετε βιβλία που σας ενδιαφέρουν πραγματικά κι όχι αυτά που πιστεύετε πως “πρέπει” να διαβάσετε, προτείνει η Shaw.

Γιατί τελικά το διάβασμα προσφέρει πολύ περισσότερα από απλή ψυχαγωγία – ανεξάρτητα από το πότε θα ξεκινήσετε. Όπως λέει ο Mar: «Δεν είναι ποτέ αργά για να ανακαλύψετε ή να ξαναανακαλύψετε τις χαρές και τα μακροχρόνια οφέλη της ανάγνωσης».

Πηγή: National Geographic

Την ίδια στιγμή, στην άλλη άκρη της Ιβηρικής, ένας νεαρός ποιητής αποβάλλεται από τη δημόσια βιβλιοθήκη του χωριού του επειδή έχασε το αντίτυπο του Ο Ηλίθιος. «Εσύ είσαι ο ηλίθιος», του λέει η βιβλιοθηκάριος όταν προσπαθεί να ζητήσει συγγνώμη και υπόσχεται να αγοράσει νέο βιβλίο, καλύτερη έκδοση, ακόμα και σκληρόδετη αν χρειαστεί.

Παράλληλα, σε μια γειτονιά της Μαδρίτης που έχει υποστεί gentrification, μια ομάδα αναγνωστριών τσουγκρίζει με λευκό κρασί στο υπόγειο μιας ανεξάρτητης βιβλιοθήκης. Διαβάζουν μαζί το Διπλός, όχι μόνο επειδή η νέα έκδοση της Alba τους άρεσε αισθητικά, αλλά κι επειδή έμαθαν μέσω ενός tweet της μεταφράστριας Gudrun Palomino ότι αυτό ήταν ένα από τα βιβλία πάνω στα οποία έγραψε τη διπλωματική της η Sylvia Plath: «Ο μαγικός καθρέφτης. Μια μελέτη για τον διπλό σε δύο μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι». Ό,τι πει η Plath είναι νόμος.

Η αναγέννηση του Ντοστογιέφσκι στα social media

Ίσως γι’ αυτό το βιβλίο Dostoievski: Filosofía, novela y experiencia religiosa του Luigi Pareyson βρίσκεται στην τσέπη ενός 33χρονου κατηχούμενου που καπνίζει μπροστά σε μια εκκλησία στο κέντρο της Burgos. «Σε πόσους ακόμα άλλαξε τη ζωή ο Ρώσος;», αναρωτιέται καθώς κοιτά τον καπνό που ανεβαίνει.

Μήπως είναι η μοναδική ζωή του συγγραφέα που εισχωρεί σχεδόν παράνομα στις ψυχές των αναγνωστών; Ή μήπως το γεγονός ότι ο Ντοστογιέφσκι μάς βομβαρδίζει με ερωτήματα για την πίστη, το μίσος, την αντίσταση, τη φτώχεια, την ασχήμια της ψυχής μας και τις διαψευσμένες ελπίδες;

Την ίδια ώρα που ένα τσιγάρο σβήνει στην είσοδο ενός ναού στη Burgos, δύο φοιτητές στη Φιλοσοφική Σχολή της Γρανάδας φιλιούνται παθιασμένα ενώ διαφωνούν αν ο Νίτσε επηρέασε τον Ντοστογιέφσκι ή αν ο συγγραφέας των «Απομνημονευμάτων από το υπόγειο» ήταν αυτός που μπέρδεψε τελικά τον φιλόσοφο. «Το διάβασα στον Ricardo Piglia! Μετά τον Ντοστογιέφσκι ο Νίτσε κόλλησε ένα είδος ακραίου μποβαρισμού!», φωνάζει η κοπέλα.

Άλλη μια παρέα σε άλλη πόλη συζητά στο WhatsApp τι θα δει μετά το δείπνο: «Βρήκα μια μεταφορά των Λευκών Νυχτών στο Filmin – δεν ήταν αυτή που πρότεινε ο stoic youtuber που σου αρέσει;».

Στα social media, μια ηθοποιός λίγο πάνω από τα 20 με πάνω από 200.000 followers, ανεβάζει βίντεο στο TikTok προσπαθώντας να συνοψίσει τις 639 σελίδες του Έγκλημα και Τιμωρία μέσα σε ένα λεπτό: «Είναι καλός ή κακός ο Ρασκόλνικοφ; Αν σου φαίνεται καλός, σκέψου το ξανά».

Η διαρκής επιρροή στις νέες γενιές

Η λογοτεχνική κριτικός Mathilde Cotton δημοσιεύει στο Instagram φωτογραφία με τις νέες υπέροχες εκδόσεις των μικρών βιβλίων του Ντοστογιέφσκι από την Actes Sud: «Τι συνέβη και τόσο νέοι αναγνώστες συνδέονται ξανά με τον Ρώσο;». Το ερώτημα δεν εκπλήσσει κανέναν – ο συγγραφέας είναι παντού.

Στους βρετανικούς πολιτιστικούς τίτλους ήδη από το 2024: «Πώς έγινε ο Dosto νέα αίσθηση στα social media;» και «Γιατί οι Λευκές Νύχτες πούλησαν πάνω από 100.000 αντίτυπα πέρυσι στο Ηνωμένο Βασίλειο;».

Ο Miqui Otero είχε γράψει σε στήλη του ότι λίγοι απ’ όσους μιλούν για τις Λευκές Νύχτες στο TikTok ή το Instagram θα τολμούσαν μέσα σε ένα μήνα να διαβάσουν τις 1.400 σελίδες των Αδελφών Καραμάζοφ. Ευτυχώς διαψεύστηκε – γιατί όσο η Λιντέλ βρέχει με τη γλώσσα της το αντίτυπό της, νέοι ποιητές και κατηχούμενοι προετοιμάζουν κριτικές για τους Ταπεινωμένους και Καταφρονεμένους στο Goodreads πριν κοιμηθούν.

Μια υποψήφια διδάκτωρ στη Φιλολογία στη Σαλαμάνκα υπογραμμίζει μισογυνικές φράσεις στη βιογραφία «Ντοστογιέφσκι, ο άντρας μου» της Ana G. Dostoievskaia για να ενισχύσει το μάθημά της περί φύλου. Σε λέσχη ανάγνωσης στη Nuez de Ebro δυο φίλες γελούν με ανάλυση περί «πρωτο-ινσελικού» γονιδίου στον ερωτευμένο με τη Nastenka, βασισμένη σε όσα διάβασε χρόνια πριν στο «Ρομαντικό ψεύδος και μυθιστορηματική αλήθεια» του René Girard: «Στον Ντοστογιέφσκι δεν υπάρχει αγάπη χωρίς ζήλια, φιλία χωρίς φθόνο, έλξη χωρίς αποστροφή».

Όταν οι χαρακτήρες ζουν έξω από τις σελίδες

Σε αθλητικό σύλλογο του Sanlúcar ένας νεαρός αλλάζει φωτογραφία προφίλ στο Tinder για να φαίνεται ξεκάθαρα το μήνυμα à la Karamázov στην μπλούζα του: «Μην μισείτε τους άθεους ή τους υλιστές· πολλοί είναι καλοί άνθρωποι – ειδικά στην εποχή σας».

Στην ουρά ενός σούπερ μάρκετ στην Plasencia μια ακτιβίστρια κάνει like σε post όπου οι συγγραφείς Omar Hamad και Ibrahim Massri ζητούν βοήθεια για να ανοίξουν την πρώτη βιβλιοθήκη στη Γάζα μετά τη γενοκτονία, δείχνοντας ένα ξεσκισμένο Έγκλημα και Τιμωρία διασωθέν από τα ερείπια μετά τους βομβαρδισμούς.

Ένας πωλητής της Makro επιστρέφει απογοητευμένος σπίτι ακούγοντας δυνατά στο αυτοκίνητο τον μύθο του Σισύφου – την ωδή του Albert Camus στον Κιρίλοβ: «Όλοι οι χαρακτήρες του Ντοστογιέφσκι διερωτώνται για το νόημα της ζωής. Είναι μοντέρνοι: δεν φοβούνται το γελοίο».

Σε chat φοιτητών ψυχολογίας στο Telegram διακινείται άρθρο-χειρίδιο επιβίωσης για τη Russian Era του συντρόφου σου: «Ντοστογιέφσκι, Τολστόι, Τουργκένιεφ – τους αναφέρει σαν πρώην που άλλαξαν τη ζωή του». Μια συμφοιτήτρια απαντά άμεσα με βίντεο-κριτική ή podcast ή σχόλιο Goodreads ή thread της Marta Rebón – δείχνοντας πως το να διαβάζεις τον Ρώσο δεν είναι απαραίτητα red flag.

Γιατί επιστρέφουμε πάντα στον Ντοστογιέφσκι;

Ενώ όλοι προσπαθούν να καταλάβουν γιατί η ανάγνωση έργων του πληθαίνει στην Ισπανία κι αν μπορεί να συγκριθεί με τη βρετανική τάση (ή απλά πόσα θα κερδίσουμε ακόμη χάρη σ’ έναν καταδικασμένο σε θάνατο), κάπου αλλού μια junior editor, η Vera Melitón, ψάχνει τα στοιχεία πωλήσεων: Το 2025, περίπου 20.000 αντίτυπα των Λευκών Νυχτών έχουν πουληθεί μεταξύ εκδόσεων τσέπης και εικονογραφημένων.

«Καθόλου άσχημα», ψιθυρίζει με μάτια σαν δολάρια. Όμως αυτό που την απασχολεί δεν είναι γιατί τώρα ή γιατί ξαναγυρίζουμε στα βιβλία αυτά. Θέλει να μάθει τι έχει τελικά ο Φιόντορ Μ. Ντοστογιέφσκι ώστε να μην εξαφανίζεται ποτέ από τον πολιτισμό μας.

Προσπαθώντας να βρει απάντηση εξετάζει πρώτα τον αστρολογικό χάρτη του συγγραφέα και ύστερα σοβαρεύεται· διαβάζει μονορούφι το «Σύμπαν του Ντοστογιέφσκι» της Tamara Djermanovic όπου κάθε κεφάλαιο δομείται γύρω από μεγάλη του μυθιστόρημα – οικογένεια, πάθη, εθισμοί ή θρησκευτικότητα όλα μαζί πλεγμένα.

Όσα μαθαίνει επιβεβαιώνουν αυτό που είχε γράψει ο Emil Cioran στα Εξασκήσεις Θαυμασμού: «Η μοίρα του προηγείται της ζωής». Άραγε είναι η εξαιρετική βιογραφία ή μήπως τα ίδια τα έργα που μαγνητίζουν νέους και παλιούς αναγνώστες;

“Ο Ρώσος Δάντης” και μια νέα αισθητική

Stefan Zweig, στους Τρεις Δασκάλους του (Drei Meister), παραδέχεται ότι είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς άξια για τον Ντοστογιέφσκι: «Η μαγεία του είναι πολύ παράξενη στην πρώτη επαφή· η σκέψη του καλυμμένη απ’ τα σκοτάδια· το μήνυμά του υπερβολικά αινιγματικό για να μπορεί η ψυχή μας να κοιτάξει αυτόν τον ουρανό όπως βλέπει τον δικό της». Και καταλήγει: «Ο Ντοστογιέφσκι δεν σημαίνει τίποτα αν δεν τον ζήσεις εκ των έσω. Πάνω απ’ όλα στο βάθος της ψυχής σου».

Emilia Pardo Bazán, ήδη από το 1887 στη διάλεξη «Η επανάσταση κι η ρωσική μυθιστοριογραφία», αποκάλεσε τον Dostoyevski (όπως πρόφερε τότε) Ρώσο Δάντη· έναν ενθουσιώδη μυστικιστή με πυρετώδη ένταση ψυχολογίας. Προειδοποίησε: «Να μην τον διαβάσουν όσοι έχουν ευαίσθητη ψυχή ή αγαπούν την κλασσική αρμονία· μαζί του μπαίνουμε σε νέα αισθητική όπου το τρομακτικό γίνεται όμορφο κι η απελπισία παρηγοριά· όπου οι πόρνες διδάσκουν Ευαγγέλιο κι οι άνθρωποι αναγεννώνται μέσω εγκλήματος».

«Ίσως τελικά αυτό που μας παρηγορεί στις εποχές της απελπισίας δεν είναι τόσο το φως όσο οι εξαντλητικές αφηγήσεις των αντιθέσεών μας», σκέφτεται η Melitón παραμένοντας στο γραφείο.

Χωρίς σαφή απάντηση αντιλαμβάνεται πως τα έργα αυτά αντέχουν επειδή κατοικούν σε χρόνο σταματημένο – εκεί όπου οι ιστορίες αντέχουν τον πόνο και τα πάθη των αιώνων· επειδή ο αποτροπιασμός τους προκαλεί κάθε παρόν ξεκάθαρα κι αδιάκοπα. Πόσο ανόητη θα ήταν μια ερώτηση τύπου “Γιατί σήμερα ο Θερβάντες; Γιατί τώρα η Σαπφώ; Γιατί σήμερα ο Κάφκα ή η Γουλφ;”», αποφασίζει πριν φύγει από τη δουλειά της στη Βαρκελώνη.

Σε κάποιο άλλο σημείο μιας θορυβώδους πόλης είμαι εγώ αυτή που γονατίζει κι έρπει πάνω στη σκονισμένη άγνοια προσπαθώντας με τη γλώσσα μου να υπογραμμίσω εκείνη τη φράση όπου ο René Girard είχε γράψει πως αν θεωρούμε τον Ντοστογιέφσκι μοναδικό δεν είναι λόγω ιδιοφυΐας αλλά λόγω αυξημένης δυστυχίας των χαρακτήρων του.

Όπως συμβαίνει με όσα καταναλώνουμε υπερβολικά μέσα κι έξω απ’ τις οθόνες μας· “Τον δοξάζουμε γι’ αυτό ακριβώς που μέχρι χτες τον έκανε ύποπτο”. Δεν ξέρω πώς μπορεί κανείς να αγαπήσει άλλον συγγραφέα μετά από όλα αυτά — αλλά τελικά καταλαβαίνω την απάντηση στην ερώτηση της Julia Kristeva: “Μπορούμε πραγματικά να αγαπήσουμε τον Ντοστογιέφσκι;” Πρέπει!

Επιλεγμένες εκδόσεις:
Λευκές νύχτες (μετάφρ. Marta Sánchez-Nieves), Nórdica 2025.
Αδελφοί Καραμάζοφ (μετάφρ. Fernando Otero Macías), Alba 2013.
Ντοστογιέφσκι, ο άντρας μου (Ana G. Dostoievskaia), Espinas 2021.
Το Σύμπαν του Ντοστογιέφσκι (Tamara Djermanovic), Acantilado 2021.
Ρομαντικό ψεύδος & μυθιστορηματική αλήθεια (René Girard), Anagrama 2023.

Πηγή: EL PAÍS

«Πρέπει να κάνουμε τα πάντα για να αντιμετωπίσουμε αυτή την κρίση ανάγνωσης, η οποία, δυστυχώς, εξαπλώνεται τα τελευταία χρόνια», εξήγησε ο υπουργός διευκρινίζοντας ότι η κατάργηση του ΦΠΑ θα κοστίσει στο κράτος 330 εκατ. κορώνες (44,2 εκατ. ευρώ) ετησίως.

Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έκθεση της Pisa του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), οι Δανοί μαθητές ηλικίας 15 ετών δεν διαθέτουν τις ελάχιστες δεξιότητες που απαιτούνται για να κατανοήσουν και να εξαγάγουν πληροφορίες από ένα απλό κείμενο, ποσοστό που αυξήθηκε κατά τέσσερις μονάδες σε δέκα χρόνια.

Η Δανία έχει τον υψηλότερο συντελεστή ΦΠΑ στα βιβλία σε όλη την Ευρώπη, την ώρα που πολλές χώρες έχουν υιοθετήσει μειωμένους ή ειδικούς συντελεστές. Η Βρετανία δεν επιβάλλει ΦΠΑ στα βιβλία.

Οι Δανοί εκδότες τάσσονται υπέρ της κατάργησης του ΦΠΑ. Σε συνδυασμό «με την αύξηση των αγορών βιβλίων για τις δημόσιες και σχολικές βιβλιοθήκες, (το μέτρο) θα μπορούσε να ενισχύσει ακόμη περισσότερο την κουλτούρα της ανάγνωσης και να διασφαλίσει την πρόσβαση σε έντυπα βιβλία για όλους τους Δανούς – τόσο τα παιδιά όσο και τους ενήλικες», έγραψαν σε έκθεσή τους που παρέδωσαν στα τέλη Μαΐου στον υπουργό.

Πηγή: Lifo.gr

Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, οι Los Angeles Times έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου μ’ ένα άρθρο το οποίο υποστήριζε ότι «το διάβασμα έχει αρχίσει να ξεθωριάζει από την κουλτούρα μας», με τους «νέους» να απορρίπτουν τις εφημερίδες και τα βιβλία. Δεκαέξι χρόνια αργότερα, στο περιοδικό Entertainment Weekly, ο Στίβεν Κινγκ έγραφε ότι «οι baby boomers συμβιβάζονται με τα γέλια-κονσέρβα στις κωμικές σειρές αντί να διαβάζουν λογοτεχνία» και προέτρεπε τους αναγνώστες να επιστρέψουν στα βιβλιοπωλεία.

Αντί όμως να ανησυχούμε για αυτή την υποτιθέμενη απώλεια ενδιαφέροντος για το διάβασμα, θα μπορούσαμε να μάθουμε περισσότερα για το πώς η γενιά Z βρίσκει καταφύγιο από τη μοναξιά και το αδυσώπητο στρίμωγμα που δέχεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σε διάφορες κοινότητες αφήγησης ιστοριών. Πέρυσι, η Kathi Inman Berens και η Rachel Noorda, ερευνήτριες από το Πανεπιστήμιο του Πόρτλαντ, δημοσίευσαν μια εργασία σχετικά με τις αναγνωστικές συνήθειες της γενιάς Z αλλά και των millennials στις ΗΠΑ.

Παρόλο που το 43% των περισσότερων από 2.000 ατόμων που συμμετείχαν δεν αυτοπροσδιορίστηκαν ως αναγνώστες, αποδείχθηκε ότι αυτή η ομάδα των «μη αναγνωστών» διάβαζε στην πραγματικότητα μεγαλύτερο αριθμό έντυπων βιβλίων ανά μήνα σε σχέση με εκείνους που αυτοπροσδιορίζονταν ως αναγνώστες. Η μελέτη διαπίστωσε επίσης ότι «όσο νεότερο είναι το άτομο, τόσο πιο πιθανό είναι να αγοράζει έντυπα βιβλία».

Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι η γενιά Ζ όχι μόνο διαβάζει, αλλά και συγχρόνως αλλάζει το τι σημαίνει να είσαι αναγνώστης, καθώς σερφάρει μεταξύ έντυπου, ψηφιακού και ακουστικού υλικού. Αν οι ερευνητές ρωτούσαν πού βρίσκουν ιστορίες και όχι αν ανοίγουν τακτικά βιβλία, θα έπαιρναν μια εντυπωσιακά διαφορετική απάντηση. Στο πιο νεανικό άκρο του φάσματος της γενιάς Z, οι αναγνώστες διαβάζουν έντυπα βιβλία – συγχρόνως όμως, εν μέρει χάρη στις συσκευές με τις οποίες μεγάλωσαν, στρέφονται επίσης εύκολα σε audio books, σε κοινότητες ανάγνωσης όπως το Wattpad ή το Movellas, σε πειρατικά sites βιβλίων και σε fan-fiction sites, ή στο Viz Manga, το Hoopla και το Libby. Το BookTok και τα κανάλια κριτικής βιβλίων του YouTube έχουν ανεβάσει κατακόρυφα τις πωλήσεις ειδών όπως η ρομαντική φαντασία ή “romantasy”.

Το είδος του “romantasy” αλλά και τα εξαιρετικά δημοφιλή manga μπορεί να φαίνονται ως πολύ μακριά από την «κανονική» λογοτεχνία, αλλά έχουν μια πολύ ισχυρή απήχηση, επιτρέποντας στους αναγνώστες να αποδράσουν σε άλλες ζωές και να ξεφύγουν από τις τρομερές πιέσεις της δικής τους.

Έργα όπως το One Piece, η σειρά του Eiichiro Oda από το 1997, και η σειρά Naruto του Masashi Kishimoto (1999-2014) έχουν βρει εκατοντάδες εκατομμύρια αναγνώστες παγκοσμίως. Η Jillian Rudes, συγγραφέας του βιβλίου “Manga in Libraries: A Guide for Teen Librarians”, σημειώνει ότι επειδή οι ιστορίες στα manga μπορούν να συνεχιστούν για πολλούς τόμους και για πολλά χρόνια, οι νεότεροι αναγνώστες «νοιώθουν ότι μεγαλώνουν μαζί μ’ αυτούς τους χαρακτήρες». Ένας από τους πιο διάσημους influencers βιβλίων αυτής της γενιάς είναι ο 26χρονος Jack Edwards, γνωστός και ως Jack in the Books, ο οποίος έχει ως αποστολή να διαδώσει την αγάπη του για το διάβασμα μέσω του TikTok, του Instagram και του YouTube (όπου έχει σχεδόν 1,5 εκατ. συνδρομητές) και οι συστάσεις του κυμαίνονται από σύγχρονη ρομαντική φαντασία μέχρι το έργο της Ανίτα Μπρούκνερ και του Τζέιμς Μπόλντουιν.

Μια άλλη περίπτωση είναι αυτή του 23χρονου μοντέλου Kaia Gerber, η οποία κατά τη διάρκεια της πανδημίας ξεκίνησε τη λέσχη βιβλίου Library Science στο Instagram σε συνεργασία με τη δημοσιογράφο Alyssa Reeder, με την υπόσχεση να «καλύψουν συγγραφείς και βιβλία από όλο το φάσμα». Μόλις η Gerber ξεπέρασε την πίεση ότι έπρεπε να διαβάσει «τα βιβλία που έπρεπε» – δηλαδή τα κλασικά – την τράβηξε η σύγχρονη λογοτεχνία εκείνα των «νέων, ηλικιωμένων, queer, Αμερικανίδων, ξένων» γυναικών. «Υπήρξαν οι σύντροφοι και οι σύμβουλοί μου … που διαμόρφωσαν την αντίληψή μου για τον κόσμο και τη θέση μου σε αυτόν», λέει.

Αντί να σημαίνουν συναγερμό για το τέλος της ανάγνωσης, θα μπορούσαν ίσως οι εκπαιδευτικοί, οι γονείς και οι κριτικοί να συναντήσουν τη γενιά Z στο δικό της πεδίο. Οι εκπρόσωποι αυτής της γενιάς λατρεύουν την απόδραση, παίρνουν την λεγόμενη fan fiction τόσο σοβαρά όσο και τη λίστα Booker, αναβιώνουν κλασικά βιβλία από την Τζέιν Όστεν έως τον Ντοστογιέφσκι και δεν μπορούν να σταματήσουν να μιλούν για βιβλία και να μοιράζονται ιστορίες στις δικές τους κοινότητες. Και δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι σε όλες τις πλατφόρμες, εμφανίζεται, ως οδηγός, το ίδιο ρητό της Ανί Ερνό: «Συνειδητοποιώ ότι χτενίζω διαρκώς την πραγματικότητα αναζητώντας σημάδια λογοτεχνίας».

Πηγή: Lifo.gr

Για παράδειγμα, αν θέλουμε να είναι δραστήριο, θα είναι πιο εύκολο να υιοθετήσει αυτή τη συμπεριφορά αν διαπιστώσει ότι και η δική μας ζωή είναι ενεργή. Αν θέλουμε να μάθει να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του, θα χρειαστεί να μας βλέπει να το κάνουμε κι εμείς. Και, αν θέλουμε να αγαπήσει το διάβασμα, θα πρέπει να μας βλέπει να διαβάζουμε. Σε αυτή την τελευταία περίπτωση, μπορούμε να αξιοποιήσουμε την ώρα πριν τον ύπνο για να διαβάσουμε μια ιστορία στο παιδί και να αρχίσουμε έτσι να καλλιεργούμε το ενδιαφέρον του για τα βιβλία.

Η Maya Payne Smart, ερευνήτρια με πάνω από δέκα χρόνια εμπειρίας στην παιδική ανάπτυξη και την εκπαίδευση και απόφοιτη του Harvard, υποστηρίζει πως χρειάζεται να κάνουμε ακόμη περισσότερα. Το να διαβάζουμε στο παιδί μας πριν κοιμηθεί είναι θετικό, αλλά όχι αρκετό. Σε συνέντευξή της στο CNBC εξηγεί: «Όσο περισσότερο τα παιδιά ακούνε, βλέπουν και μιλούν για λέξεις, τόσο πιο προετοιμασμένα θα είναι για να τις διαβάσουν». Για τον λόγο αυτό, συγκέντρωσε πέντε συνήθειες που υιοθέτησαν γονείς για να ενισχύσουν την ανάγνωση στο σπίτι -και οι περισσότερες δεν περιλαμβάνουν καν ένα βιβλίο στα χέρια.

Οι γονείς των παιδιών που διαβάζουν κάνουν αυτά τα πέντε πράγματα:

Αντιμετωπίζουν τους ήχους των μωρών σαν πραγματική συζήτηση

Η Payne επισημαίνει ότι, παρόλο που τα μωρά δεν μπορούν ακόμη να μιλήσουν, οι γονείς που αλληλεπιδρούν με τους ήχους τους -απαντώντας με κανονικές λέξεις και όχι μιμούμενοι τους ήχους τους- ενισχύουν σημαντικά τη γλωσσική τους ανάπτυξη. «Έχουν οπτική επαφή, χαμογελούν και προσαρμόζονται στη στιγμή. Διεξάγουν “συζητήσεις”, συγχρονίζονται με το βλέμμα και τους ήχους του μωρού και μετά απαντούν με λέξεις, περιμένοντας την ανταπόκρισή του». Αυτή η πρακτική ονομάζεται «serve and return» και αποτελεί βασικό μέρος της πρώιμης γλωσσικής μάθησης.

Σύμφωνα με το Κέντρο Παιδικής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου του Harvard, αυτού του είδους η αλληλεπίδραση παίζει ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωση της εγκεφαλικής δομής του παιδιού. Προάγει τη γλωσσική και κοινωνική ανάπτυξη και αποτελεί τη βάση για πιο σύνθετες γνωστικές δεξιότητες. Παράλληλα, βοηθά στην προσχολική καλλιέργεια της γραφής και της ανάγνωσης, όπως το εκφραστικό λεξιλόγιο και η αναγνώριση γραμμάτων και ήχων. Με απλά λόγια, είναι θεμελιώδης για να μάθει το παιδί να μιλά, να κατανοεί και στη συνέχεια να διαβάζει.
Μιλούν για τους ήχους των γραμμάτων

Υπάρχει θετική συσχέτιση ανάμεσα σε ένα οικογενειακό περιβάλλον που ενθαρρύνει τη γλώσσα, τη γραφή και την ανάγνωση από νωρίς και την αναγνωστική κατανόηση των παιδιών. Πολλοί γονείς χρησιμοποιούν εργαλεία για να μάθουν στα παιδιά τα γράμματα, αλλά λίγοι τα συνδέουν με τους ήχους που αντιστοιχούν σε αυτά στην καθημερινότητα. Η σωστή προφορά και η σύνδεση ήχου με γράμμα είναι βασικές για την ανάγνωση. Η Payne εξηγεί: «Οι γονείς που μιλούν για τους ήχους των γραμμάτων βοηθούν τα παιδιά τους να καταλάβουν πως τα γράμματα είναι ουσιαστικά λέξεις στο χαρτί».

Κάνουν πολλές ερωτήσεις και περιμένουν τις απαντήσεις

Οι γονείς που κάνουν ερωτήσεις στα μικρά παιδιά τους και -κυρίως- τους δίνουν χρόνο να απαντήσουν, ενισχύουν τον λεξιλόγιο και τη γνώση τους όσο μεγαλώνουν. Όσο περισσότερο μιλούν τα παιδιά, τόσο περισσότερες λέξεις καταλαβαίνουν και χρησιμοποιούν -πράγμα που ενισχύει την κατανόηση κειμένων αργότερα. Η Payne τονίζει ότι το πιο σημαντικό δεν είναι μόνο να ρωτούν, αλλά να προσφέρουν στο παιδί την ευκαιρία να σκεφτεί και να απαντήσει, γιατί «αυτό ενεργοποιεί τη σκέψη και τη μάθηση».

Διαβάζουν κατά τη διάρκεια της ημέρας, όχι μόνο πριν τον ύπνο

Οι γονείς που διαβάζουν στα παιδιά τους από νωρίς ενισχύουν την ανάπτυξη του λεξιλογίου και της κατανόησής τους. Όσο πιο συχνή είναι αυτή η επαφή, τόσο μεγαλύτερη η πρόοδος. Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να περιορίζεται η ανάγνωση μόνο στην ώρα του ύπνου. Μπορεί (και πρέπει) να εντάσσεται και σε άλλες στιγμές της ημέρας, όπως το πρωί, όταν το παιδί είναι πιο δεκτικό. Σύμφωνα με την Payne, αυτό «προκαλεί περισσότερες συζητήσεις, περισσότερες ερωτήσεις και περισσότερη μάθηση».

Παίζουν με τις λέξεις

Οι λέξεις δεν βρίσκονται μόνο στα βιβλία. Υπάρχουν επίσης σε τραγούδια, ποιηματάκια, λογοπαίγνια, γλωσσοδέτες και αινίγματα. Αυτές οι δραστηριότητες διασκεδάζουν τα παιδιά και τα βοηθούν να αντιληφθούν και να εξερευνήσουν τους ήχους των λέξεων. «Πριν τα παιδιά μπορέσουν να συνδέσουν τους ήχους με τα γράμματα, πρέπει να τους ακούσουν», εξηγεί η Payne. Και αυτή η ακουστική επίγνωση καλλιεργείται όταν τα παιδιά έχουν πολλές απλές και συχνές ευκαιρίες να παρατηρούν, να συγκρίνουν, να διαχωρίζουν, να συνδυάζουν και να ανταλλάσσουν ήχους.

Έρευνες από τα Πανεπιστήμια του Cambridge και της Fudan δείχνουν ότι η καλή αναγνωστική ικανότητα στην παιδική ηλικία είναι ισχυρός δείκτης μελλοντικής επιτυχίας. Η ανάγνωση για ευχαρίστηση από μικρή ηλικία σχετίζεται με υψηλότερη γνωστική λειτουργία, καλύτερη ψυχική υγεία και καλύτερες σχολικές επιδόσεις στην εφηβεία. Παιδιά που διαβάζουν καλά από νωρίς και αποκτούν την αγάπη για το διάβασμα έχουν περισσότερες πιθανότητες να μείνουν στο σχολείο, να βρουν καλύτερες δουλειές, να κερδίζουν υψηλότερους μισθούς, να αναπτύξουν συναισθηματική νοημοσύνη και δεξιότητες όπως η μνήμη, ο προγραμματισμός και ο αυτοέλεγχος.

Πηγή: Bovary

Ας δούμε, λοιπόν, τι συμβαίνει:

Όταν διαβάζουμε κάτι οικείο στο παιδί το κάνει να νιώθει μεγαλύτερη ασφάλεια και το παρηγορεί
Όταν γνωρίζει το παιδί τη συνέχεια της ιστορίας, το διασκεδάζει ακόμα περισσότερο γιατί περιμένει μεταξύ άλλων και το αγαπημένο του σημείο.

Η επανάληψη βοηθά το παιδί να κατανοήσει καλύτερα την ιστορία.

Η επανάληψη βοηθά το παιδί να εμπλουτίσει το λεξιλόγιο του, αφού εντυπώνει καλύτερα τις λέξεις που ακούει ξανά και ξανά και τις κάνει κτήμα του.

Μαθαίνει ήχους, λέξεις και εντυπώνει σιγά σιγά τη λειτουργία της γλώσσας.

Γι’ αυτό την επόμενη φορά που θα μας πει «ξανά» δεν θα πρέπει να δυσφορήσουμε, αλλά, αντιθέτως, να ανταποκριθούμε και να το απολαύσουμε κι εμείς.

Πηγή: TheMamagers

Με αφορμή το ζήτημα γύρω από την παιδική λογοτεχνία, τα «επικίνδυνα» βιβλία καθώς και τον ρόλο τους στη διαμόρφωση της κουλτούρας των νέων, η συζήτηση στοχεύει:

1. Στην ανάδειξη των κινδύνων διολίσθησης σε λογοκρισία στην παιδική λογοτεχνία
2. Στην ενίσχυση της ελευθερίας της έκφρασης, της συμπερίληψης και της διαφορετικότητας στα παιδικά βιβλία
3. Στην ευαισθητοποίηση γονέων, εκπαιδευτικών και εκδοτών για τη σημασία της καλλιέργειας του κριτικού γραμματισμού
4. Στην ανταλλαγή απόψεων γύρω από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν συγγραφείς, εκδότες και εκπαιδευτικοί, ιδιαίτερα σε περιόδους κοινωνικής πόλωσης

Τη συζήτηση θα συντονίσει η Χρύσα Κουράκη, Αντιπρόεδρος ΙΒΒΥ -Κύκλος του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, Μέλος ΕΔΙΠ, Τμήμα Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ομιλητές

Πάνος Χριστοδούλου, Συγγραφέας παιδικών βιβλίων – γενικός διευθυντής Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδιού
Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Συγγραφέας – εκπαιδευτικός , πρόεδρος του ελληνικού τμήματος της IBBY -Κύκλος του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου
Μαριάννα Ψύχαλου, Εκδότρια – Creative Director των εκδ. Μικρή Σελήνη
Μένη Κανατσούλη, Καθηγήτρια Παιδικής Λογοτεχνίας στο Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (ΤΕΠΑΕ) του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
Καλλιόπη Κύρδη, Συγγραφέας – Υπεύθυνη Πολιτιστικών Θεμάτων στη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Α΄ Αθήνας
Ισμήνη Μιχαήλ, αναπληρώτρια εκπαιδευτικός σε δημόσιο σχολείο στην σχολική περιφέρεια του Fairfax County, Virginia
Έλενα Όλγα Χρηστίδη, Ψυχολόγος, Επ. συνυπεύθυνη Orlando LGBT+
Γιώργος Κατσαμάκης, Βιβλιοθηκονόμος – Βιβλιογράφος
Ζωή Κοσκινίδου, Δημοσιογράφος, Δημιουργός του ηλεκτρονικού περιοδικού για το παιδικό βιβλίο «Κόκκινη Αλεπού» (kokkinialepou.gr)

Αναλυτικά το πρόγραμμα: