Ακόμα κι αν αυτό το ύφος δεν είναι το αγαπημένο σας, από τον Ταρ πάντα υπήρχε κάτι να μάθει κανείς. Θυμόμαστε την πρόσφατη εμφάνισή του στο 24ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Τρανσυλβανίας, όπου τιμήθηκε ως Ούγγρος «μάστερ» με Βραβείο Συνολικής Προσφοράς. Εκεί, μέσα από μια ξεχωριστή masterclass, μοιράστηκε πολύτιμα μαθήματα σκηνοθεσίας με το κοινό.

Η ανατροπή της κλασικής αφήγησης

Ο Ταρ ήταν γνωστός για την αμφισβήτηση της παραδοσιακής σεναριακής γραφής. «Δεν έχω σενάριο», αποκάλυψε. «Κουβαλάω μόνο ένα χαρτί στην τσέπη μου με μια λέξη». Για παράδειγμα, στην αρχή του φιλμ Werckmeister Harmonies, η λέξη ήταν απλώς: «Έκλειψη». Για τον ίδιο, η πρωτοτυπία γεννιέται όταν σπάμε τα όρια της φαντασίας μας και όχι όταν κυνηγάμε το «καινούργιο» στην οθόνη ενός υπολογιστή.

«Από την Παλαιά Διαθήκη λέμε τις ίδιες ιστορίες», τόνισε. Αυτό που έχει σημασία για εκείνον είναι οι άνθρωποι: τα πρόσωπα, τα βλέμματα, οι κινήσεις τους. «Δεν θέλω να πω άλλη μια βαρετή παλιά ιστορία».

Το κάστινγκ ως «κυνήγι» προσωπικότητας

Στις ταινίες του Ταρ, οι ηθοποιοί φαίνονται αληθινοί· δεν ψάχνει για «ερμηνείες», αλλά για αυθεντικότητα. Εάν κάποιος φαίνεται να παίζει ρόλο, του λέει πως είναι ωραίο, αλλά «όχι για αυτή την ταινία». Ψάχνει για παρουσία και έμπνευση – όπως όταν βρήκε τον Lars Rudolph, έναν μουσικό του δρόμου, για τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο Werckmeister Harmonies.

«Όταν η κάμερα γράφει, οι ηθοποιοί είναι γυμνοί. Καταλαβαίνεις τι άνθρωποι είναι πραγματικά και πώς αντιδρούν στη στιγμή – κυνηγάς μια αληθινή στιγμή», εξηγεί.

Ο τόπος ως ήρωας της ταινίας

Για τον Ταρ, το σκηνικό δεν είναι απλή πρακτική υπόθεση, αλλά καλλιτεχνική ανάγκη. Ο ίδιος κάνει scouting γιατί «ο τόπος έχει πρόσωπο». Αν ο χώρος δεν έχει διαρκές νόημα μέσα στο φιλμ, χάνεται η ψυχή της ταινίας.

Το στιλ των ατελείωτων λήψεων

Ο Ταρ καθιέρωσε τις χαρακτηριστικές μεγάλες λήψεις χωρίς διακοπή – μια συνειδητή αντίδραση στη βαρετή λογική της σύγχρονης βιομηχανίας. Η ένταση αυτών των λήψεων φαίνεται όταν ολόκληρο το συνεργείο αναπνέει στον ίδιο ρυθμό.

«Η ζωή μας ξετυλίγεται στον χώρο και τον χρόνο – αλλά οι περισσότερες ταινίες αγνοούν τον χρόνο», σημείωσε. Δεν τον ενδιέφερε η δράση ή η πλοκή, αλλά η ίδια η ζωή. Αξιοσημείωτο είναι ότι είχε πάντα τον ίδιο dolly grip από την πρώτη του ταινία – η σταθερότητα στην κίνηση ήταν μυστικό της ιδιαίτερης ατμόσφαιρας των φιλμ του.

Ελευθερία και κοινωνική ευθύνη στον κινηματογράφο

Στη σχολή κινηματογράφου του στο Σαράγεβο, κυριαρχούσε το σύνθημα: «Όχι εκπαίδευση, μόνο απελευθέρωση!». Πίστευε πως η ελευθερία κάνει έναν δημιουργό πιο ανοιχτό στους άλλους – όμως αυτή φέρνει μαζί της μεγάλη ευθύνη: να αφηγείσαι ιστορίες που έχουν σημασία και βοηθούν στην κατανόηση της ανθρωπότητας.

Ο Ταρ, που εργάστηκε σε ναυπηγείο πριν γίνει σκηνοθέτης, θεωρούσε εκείνη τη δουλειά το πραγματικό του «πανεπιστήμιο». «Ο κόσμος είναι όπως τον φτιάξαμε εμείς. Εάν είναι χάλια ή ωραίος – αυτό εξαρτάται από εμάς. Δεν μου αρέσει να μιλάω για ‘ανθρωπότητα’ ως κάτι αφηρημένο… ξέρω πραγματικούς ανθρώπους. Πιστεύω πως είμαστε υπεύθυνοι για το πώς μοιάζει ο κόσμος».

Η παρακαταθήκη του Μπέλα Ταρ υπενθυμίζει ότι η κάμερα μπορεί να κάνει τον κόσμο καλύτερο μέσω της αφήγησης.

Ο Tarr δημιούργησε συνολικά 11 μεγάλου μήκους ταινίες στη διάρκεια τεσσάρων δεκαετιών καριέρας, ξεκινώντας από το ντεμπούτο του το 1979 με το “Nido familiar” μέχρι το τελευταίο του έργο, “Missing People” (2019), μια ξεχωριστή ταινία που παρουσιάστηκε στο Wiener Festwochen της Βιέννης. Σε αυτή, ο Béla Tarr καταγράφει συγκινητικές εικόνες φτωχών, μεταναστών και αστέγων, οι ζωές των οποίων έρχονται σε έντονη αντίθεση με την πολυτέλεια της αυστριακής πρωτεύουσας. Ο ίδιος σχεδίαζε να εμβαθύνει ακόμη περισσότερο στις βιντεοεγκαταστάσεις, συνεχίζοντας τη δημιουργική του αναζήτηση.

Η επιρροή και η κληρονομιά του Béla Tarr

Χωρίς τον Béla Tarr, είναι αδύνατον να κατανοήσει κανείς τον πιο ριζοσπαστικό ευρωπαϊκό κινηματογράφο των τελευταίων πενήντα χρόνων. Πλήθος δημιουργών επηρεάστηκαν από το έργο του, όπως ο Πορτογάλος Pedro Costa, ο Ταϊλανδός Apichatpong Weerasethakul (Χρυσός Φοίνικας στις Κάννες), ο Gus Van Sant, που γύρισε το «Gerry» βασισμένος στις ιδέες του Tarr, αλλά και ο συμπατριώτης του László Nemes, βοηθός σκηνοθέτη στον «Άνθρωπο του Λονδίνου» και δημιουργός της πολυβραβευμένης ταινίας «Ο γιος του Σαούλ». Για χρόνια, δίδασκε σεμινάρια κινηματογράφου στη Film Factory στο Σαράγεβο, όπου μαθήτευσαν, μεταξύ άλλων, ο Ισλανδός Valdimar Jóhannsson (“Lamb”) και η Ισπανίδα Pilar Palomero.

Το πλέον γνωστό έργο του Tarr, το “Sátántangó”, αποτελεί ένα επτάμισι ωρών ασπρόμαυρο έπος που αποτυπώνει την κατάρρευση του κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη μέσα από την ιστορία ενός ερημωμένου χωριού στην ουγγρική ύπαιθρο. Η ταινία βασίστηκε στο ομώνυμο μυθιστόρημα του βραβευμένου με Νόμπελ Λογοτεχνίας László Krasznahorkai, τακτικού συνεργάτη του Tarr. Η δημιουργική τους σύμπραξη ξεκίνησε όταν ο σκηνοθέτης επισκέφθηκε τον συγγραφέα για να προτείνει τη μεταφορά του μυθιστορήματος «Τανγκό του Σατανά». Παρά την αρχική άρνηση του Krasznahorkai, η επιμονή και το πάθος του Tarr τους έφεραν τελικά κοντά και έτσι γεννήθηκε η συνεργασία τους.

Συνεργασίες και εμβληματικές ταινίες

Πριν από το “Sátántangó”, είχε προηγηθεί η «Καταδίκη» (1988), ενώ ακολούθησαν οι «Αρμονίες του Werckmeister» (2000), βασισμένες στο μυθιστόρημα «Μελαγχολία της Αντίστασης» (1989). Στον «Άνθρωπο του Λονδίνου» (2007), διασκευή έργου του Georges Simenon, ο Krasznahorkai συνέγραψε το σενάριο μαζί με τον Tarr, προσδίδοντας τη χαρακτηριστική φιλοσοφική χροιά στο φιλμ. Η ιστορία ακολουθεί τον Maloin, έναν εργαζόμενο στους σιδηροδρόμους που βρίσκει μια βαλίτσα γεμάτη χρήματα στη σκηνή ενός φόνου όπου είναι μοναδικός μάρτυρας.

Το «Άλογο του Τορίνο» (2011), που θεωρήθηκε ήδη από τότε ως το κινηματογραφικό τεστμεντό του Tarr, αποτελεί άλλο ένα δείγμα της ιδιαίτερης κινηματογραφικής γραφής του: μόνο τρεις χαρακτήρες –ανάμεσά τους και το άλογο– και η καθημερινότητα ενός ανάπηρου αγρότη και της κόρης του. Η ταινία δεν κάνει παραχωρήσεις στον θεατή, αφιερώνοντας ακόμα και δέκα λεπτά σε μια σκηνή όπου οι δυο τους καθαρίζουν πατάτες σιωπηλοί. Ακριβώς για αυτό απέκτησε φανατικό κοινό και τιμήθηκε με την Aργυρή Άρκτο στο Φεστιβάλ Βερολίνου.

Η ζωή και η φιλοσοφία ενός ανήσυχου δημιουργού

Ο Béla Tarr γεννήθηκε στην Pécs, μεγάλωσε όμως στη Βουδαπέστη σε εργατική οικογένεια. Σε ηλικία δέκα ετών η μητέρα του τον πήγε σε δοκιμαστικό για την εθνική τηλεόραση το 1965 – έτσι ξεκίνησε μια σύντομη πορεία ως παιδί-ηθοποιός, υποδυόμενος τον γιο πρωταγωνιστή στη διασκευή της «Θανάτου του Ιβάν Ίλιτς». Επέστρεψε στην υποκριτική μόνο μία φορά ακόμα, στην “Temporada de monstruos” (1986). Ονειρευόταν να γίνει φιλόσοφος αλλά τελικά βρέθηκε στα στούντιο Béla Balázs γυρίζοντας μια ταινία για Ρομά εργάτες. Μετά το πρώτο μεγάλου μήκους φιλμ “Nido familiar”, μαζί με τη σύζυγό του και συνσκηνοθέτιδα-μοντέρ Ágnes Hranitzky, αποφάσισε να σπουδάσει κινηματογράφο στη Σχολή Θεάτρου και Κινηματογράφου της Ουγγαρίας.

Τον Μάρτιο που πέρασε, όταν τιμήθηκε στο φεστιβάλ D’A στη Βαρκελώνη — έχοντας ήδη αποσπάσει σημαντικά βραβεία τα τελευταία 15 χρόνια όπως αυτό της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Κινηματογράφου — ο Tarr συνομίλησε με τον Manel Raga, έναν ακόμα Ισπανό μαθητή της σχολής στο Σαράγεβο. Εκεί ανέφερε για το έργο του: «Ο κινηματογράφος υπάρχει όταν κάτι σου είναι σημαντικό και θες να το μοιραστείς· αυτό είναι πολύ ανθρώπινο». Τόνισε ότι πάντα προσπαθούσε να υπερασπιστεί την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τις δικές του πεποιθήσεις ως αναρχικός αλλά και μια βαθιά ηθική στάση: «Στην Ευρώπη χρησιμοποιούμε επιδοτήσεις – έχω κάνει ταινίες με τα δικά σας χρήματα… Αυτό που επιστρέφεις στο κοινό έχει σημασία». Ως συμβουλή προς τους νέους κινηματογραφιστές είπε: «Είστε ελεύθεροι! Και αδιαφορώ για τη βιομηχανία κινηματογράφου!». Για τον ίδιο τα σενάρια ήταν συχνά απλά γραφειοκρατικά χαρτιά: «Αυτά είναι χαρτιά… για να πάρεις χρηματοδότηση και να καθησυχάσεις τους επενδυτές. Οι ταινίες είναι άνθρωποι».

Και έτσι παρότρυνε όσους τον άκουγαν: «Πρέπει να βρείτε τη δική σας γλώσσα. Ζήστε τη ζωή, μελετήστε τη ζωή. Ο κινηματογράφος… θα ακολουθήσει».

Με πληροφορίες από EL PAÍS