Η πορεία του Μιχάλη Φαλιάγκα δεν ακολουθεί τη συνηθισμένη διαδρομή. Από την Καρδίτσα και τις σπουδές του στην Κτηνιατρική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, μέχρι τις θεατρικές σκηνές της Νέας Υόρκης, η μετάβασή του από μια «σίγουρη» επιστήμη στην υποκριτική αποτυπώνει μια συνειδητή ρήξη με την ασφάλεια και μια βαθιά ανάγκη για καλλιτεχνική έκφραση.

Σήμερα, ο ίδιος δραστηριοποιείται στο Μανχάταν, όπου συμμετέχει ως ηθοποιός και παραγωγός σε θεατρικές παραστάσεις, ενώ έχει ιδρύσει τη δική του θεατρική ομάδα, την Skene Theatre Company, με στόχο τη διάδοση της αρχαίας ελληνικής κουλτούρας και του θεατρικού ήθους στο αμερικανικό κοινό.

Η ομάδα μας συνομίλησε μαζί του για τη διαδρομή του, τις επιλογές που τον καθόρισαν και τη φιλοσοφία του γύρω από την υποκριτική. Μέσα από εξαντλητικούς ρυθμούς, απαιτητικές σπουδές και έντονη καλλιτεχνική δράση, ο Μιχάλης Φαλιάγκας μιλά για μια ζωή όπου το θέατρο δεν είναι απλώς επάγγελμα, αλλά τρόπος ύπαρξης. Mια συνεχής άσκηση αλήθειας, έκθεσης και ευαλωτότητας πάνω στη σκηνή.

Μιχάλη, ξεκίνησες από την Καρδίτσα, σπούδασες Κτηνιατρική στη Θεσσαλονίκη και βρέθηκες πρωταγωνιστής στη Νέα Υόρκη. Πώς αποφάσισες να αφήσεις μια σίγουρη επιστήμη για την αβεβαιότητα της υποκριτικής;

Η Καρδίτσα δεν μου έδωσε τα ερεθίσματα για να καταλάβω νωρίς αν η υποκριτική ήταν στόχος ζωής, οπότε οι καλές επιδόσεις μου με οδήγησαν στην Κτηνιατρική του Α.Π.Θ.. Ωστόσο, πάντα υπήρχε κάτι που «σιγοέβραζε» μέσα μου και ήθελα να δω αν ήταν μια απλή «καψούρα» ή κάτι αληθινό. Την πρώτη φορά που ανέβηκα στη σκηνή του New York Acting Studio, ένιωσα σαν ένα χαμένο πλοίο που βρήκε επιτέλους το λιμάνι του και ήξερα πλέον τι θα κάνω για την υπόλοιπη ζωή μου.

Η Θεσσαλονίκη φαίνεται πως υπήρξε καθοριστική για σένα. Τι εφόδια πήρες από εκείνα τα χρόνια;

Η Θεσσαλονίκη με διαμόρφωσε ως άνθρωπο και μου έδωσε το έναυσμα για να κυνηγήσω τα όνειρά μου. Εκεί έβαλα γερά θεμέλια: τελείωσα σχολή bartending, ίδρυσα δική μου εταιρεία με escape rooms, οργάνωσα ένα TEDx event και δούλεψα ως ηθοποιός στην Great Escape. Όλα αυτά, παράλληλα με τις σπουδές μου, μου έδωσαν αυτοπεποίθηση και την ικανότητα να διαχειρίζομαι πολλά project ταυτόχρονα.

Η εισαγωγή σου στη σχολή Stella Adler θεωρείται τεράστιο επίτευγμα. Πόσο δύσκολο ήταν να ανταπεξέλθεις στους ρυθμούς της Νέας Υόρκης;

Ήταν ένα τεράστιο βήμα, καθώς η Stella Adler έχει από τα μικρότερα ποσοστά εισαγωγής στην Πολιτεία. Μετά από απαιτητικές οντισιόν, έγινα δεκτός στο διετές επαγγελματικό πρόγραμμα, αλλά η καθημερινότητα ήταν εξαντλητική. Τα πρωινά δούλευα για να ζήσω και τα απογεύματα ήμουν στη σχολή, χωρίς Σαββατοκύριακα ή αργίες, μόνο με διάβασμα και πρόβες. Παρ’ όλα αυτά, η αγάπη μου για αυτό που έκανα υπερίσχυσε της κούρασης.

Συστήθηκες στο κοινό της Αστόρια με την παράσταση «Ο παππούς έχει πίεση», αλλά γρήγορα πέρασες σε πιο σκοτεινά μονοπάτια, όπως το “Mercury Fur”. Τι σε ελκύει σε τόσο διαφορετικούς ρόλους;

Στον «Παππού», υποδύθηκα έναν αστυνομικό σε μια κωμωδία, κάτι που με βοήθησε να συστηθώ στο ελληνοαμερικανικό κοινό. Το Mercury Fur, όμως, ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό: ένας ρόλος σκοτεινός, σωματικός και απαιτητικός, σε έναν κόσμο χάους. Μου αρέσει να δίνω στο κοινό έργα που το βγάζουν από τη «ζώνη ασφαλείας» του και το κάνουν να σκέφτεται.

Ίδρυσες τη δική σου θεατρική ομάδα, την Skene Theatre Company. Ποιο είναι το όραμά σου;

Ήθελα να δημιουργήσω κάτι με διάρκεια και ποιότητα, διαδίδοντας στην Αμερική την αρχαία ελληνική κουλτούρα, τα ιδανικά και το ήθος του αρχαίου θεάτρου. Επειδή δεν υπήρχε κάποιος να με στηρίξει, αποφάσισα να το κάνω μόνος μου, συγκεντρώνοντας ανθρώπους με πάθος και δημιουργική διάθεση. Η παραγωγή του Mercury Fur ήταν η πρώτη μας προσπάθεια, όπου είχα τον διπλό ρόλο παραγωγού και ηθοποιού.

Πώς βλέπεις τον ρόλο του ηθοποιού σήμερα και ποιο είναι το επόμενό σου στοίχημα;

Νιώθω ευλογημένος που είμαι ηθοποιός σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι συχνά κρύβονται πίσω από «μάσκες». Ο ηθοποιός οφείλει να τις αφαιρεί και να παραμένει γυμνός και ευάλωτος στη σκηνή, ως φορέας αλήθειας. Το θέατρο θα υπάρχει όσο οι άνθρωποι έχουν ανάγκη να νιώσουν μέσα από τους άλλους. Επόμενο μεγάλο στοίχημα είναι η συμμετοχή μου στις Τρωάδες στο LaGuardia Performing Arts Center, όπου θα υποδυθώ τον Ταλθύβιο — έναν ρόλο με ιδιαίτερη πρόκληση για μένα.

Σε ευχαριστούμε πολύ για τη συζήτηση.

Εγώ ευχαριστώ πολύ για τον χρόνο και την όμορφη κουβέντα.

Για αρχή θα ήθελα να ρωτήσω: είδα ότι έχεις σπουδές στην υποκριτική και στο τραγούδι. Τι είναι αυτό που σε οδήγησε σε αυτόν τον δρόμο των τεχνών και ποιες είναι οι καθοριστικές στιγμές σε αυτή την πορεία μέχρι σήμερα;

Από μικρή ασχολούμαι με το τραγούδι. Η δασκάλα που είχα στο Δημοτικό με είχε κάπως ξεχωρίσει και είχαμε και θεατρική ομάδα στο σχολείο. Μεγάλωσα στην Καρδίτσα, σε ένα σχολείο πειραματικό, όπου οι δάσκαλοι ήταν πολύ υπέρ των τεχνών σε σχέση με άλλα σχολεία. Οπότε μεγάλωσα μέσα σε αυτό το περιβάλλον. Και στο γυμνάσιο είχαμε δασκάλους με τους οποίους κάναμε θεατρικά και τραγούδι, ενώ στο Λύκειο διηύθυνα και τη χορωδία. Έτσι, ήξερα ότι μου αρέσει αυτός ο δρόμος και ήθελα να το σπουδάσω και να ασχοληθώ πιο σοβαρά. Με γέμιζε από πολύ μικρή• το θεωρούσα αυτονόητο κομμάτι της καθημερινότητάς μου.

Όταν ήρθα στην Αθήνα για σπουδές —καθώς τελείωσα και οικονομικά, λόγω της οικογενειακής μας επιχείρησης— μπήκα σε μια θεατρική ομάδα όπου συμμετείχαν και φίλοι μου από την Καρδίτσα, στην Ιατρική. Εκεί γνωρίσαμε έναν δάσκαλο υποκριτικής και συγγραφέα, τον Γιάννη Δούμο. Ανεβάσαμε ένα έργο και στη συνέχεια μας προετοίμασε, μαζί με τον Βασίλη Μαγουλιώτη —με τον οποίο είμαστε φίλοι από παιδιά— για τις εξετάσεις. Δώσαμε μαζί, γιατί μας μπήκε ταυτόχρονα το «μικρόβιο», και τελικά μπήκαμε στο Εθνικό.

Ήταν, δηλαδή, μια πορεία που έμοιαζε κάπως αυτονόητη. Δεν ξέρω πώς να το περιγράψω αλλιώς• ήταν σαν να έλεγα «αυτό θα κάνω». Παράλληλα, βέβαια, υπήρχε και η οικογενειακή επιχείρηση, την οποία θέλαμε να συνεχίσουμε με την αδερφή μου. Δεν μπορώ να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς αυτό. Και όταν δεν προκύπτει κάτι, πάντα προσπαθώ να το κυνηγάω και να βρίσκω νέες ευκαιρίες.
Το τραγούδι ήταν κάτι που ήθελα να σπουδάσω ως απωθημένο, γιατί πολλές φορές —είτε το πιάνο είτε το κλασικό τραγούδι— τα άφηνα λόγω υποχρεώσεων. Τώρα που το σπουδάζω και βρίσκομαι κοντά στο πτυχίο, το έχω βάλει ως στόχο, και για μένα την ίδια. Με ηρεμεί και το χρησιμοποιώ συχνά και στις παραστάσεις. Είναι μια δουλειά, μια γνώση που, στο δικό μου μυαλό, δεν πρέπει ποτέ να σταματά να εξελίσσεται. Πιστεύω ότι πρέπει πάντα να μαθαίνουμε κάτι καινούριο.

Πολύ σωστά.

Οπότε φροντίζω να εξασκώ τη φωνή μου, γιατί θεωρώ πως ο ηθοποιός πρέπει να έχει όλα τα εργαλεία: πέρα από τη μελέτη, οφείλει να δουλεύει τη φωνή και το σώμα του. Είναι μια συνεχής εξέλιξη. Έτσι το έχω στο μυαλό μου. Παρότι έχω τελειώσει εδώ και δέκα χρόνια, εξακολουθώ να θέλω να μαθαίνω• και όποτε έχω χρόνο, παρακολουθώ σεμινάρια και γνωρίζω ανθρώπους από κοντά, για να μάθω τη δική τους τεχνική. Πάντα κάτι παίρνεις. Είτε μέσα από τις ταινίες που βλέπεις, είτε από το θέατρο, είτε από την ίδια την εμπειρία της παράστασης — πάντα κάτι μαθαίνεις.

Και αυτό ήθελα να ρωτήσω τώρα: το τραγούδι και η χρήση της φωνής είναι ιδιότητες που συνυπάρχουν με την υποκριτική. Μιλώντας με ανθρώπους του χώρου, τίθεται συχνά το ερώτημα αν αυτές οι ιδιότητες συγκρούονται ή αν, με κάποιον τρόπο, ενισχύει η μία την άλλη. Εσύ έχεις νιώσει ποτέ να υπερισχύει η μία σε σχέση με την άλλη; Ρίχνεις περισσότερο βάρος κάπου;

Όχι, νομίζω ότι είναι το ίδιο. Στην ουσία είμαι ηθοποιός — παίζω σε παραστάσεις — και το τραγούδι το κάνω κυρίως για μένα. Το να μπω στη λυρική σκηνή είναι πολύ δύσκολο, ίσως και τρεις φορές πιο δύσκολο από το θέατρο. Παρ’ όλα αυτά, το προσπαθώ• έχω πάει και σε ακροάσεις. Επιλέγω δουλειές που συνδυάζουν και τραγούδι, και θα ήθελα κάποια στιγμή να συμμετάσχω αποκλειστικά σε ένα μιούζικαλ. Δεν υπάρχει, όμως, ανταγωνισμός ανάμεσα στα δύο. Είναι παράλληλες εκφράσεις που συνδέονται μεταξύ τους. Δεν προτιμώ κάτι περισσότερο• λειτουργούν συμπληρωματικά.

Καταλαβαίνω. Έχεις συμμετάσχει σε πολλές θεατρικές παραστάσεις, καθώς και στην τηλεόραση και τον κινηματογράφο. Ξεχωρίζεις κάποιες στιγμές ή περιόδους σε αυτή την πορεία; Ανθρώπους ή συνεργασίες;

Ναι, σίγουρα ξεχωρίζω «Το Δαχτυλίδι της Μάνας», που ήταν με την ομάδα C. forCircus. Πέρα από το ότι είναι φίλοι μου, ως ομάδα και ως παρέα, αυτή η παράσταση είχε αγαπηθεί πολύ και τη ζούσαμε κι εμείς οι ίδιοι έντονα. Είχαμε δεθεί πολύ μεταξύ μας. Ήταν κάτι ιδιαίτερο που είχε δημιουργηθεί. Θυμάμαι ότι έλεγα συγκεκριμένα ποιήματα, τα οποία με γέμιζαν — για τον έρωτα, για την αγάπη. Προσέγγιζε, με έναν διαφορετικό τρόπο, ακόμα και το θέμα του θανάτου. Κάθε φορά ανυπομονούσα να πάω να παίξω σε αυτή την παράσταση, γιατί υπήρχε μια βαθιά σύνδεση μεταξύ μας ως ομάδα. Ήταν κάτι που με γέμισε πραγματικά πάρα πολύ.

Αυτό μου έρχεται πρώτο στο μυαλό. Φυσικά, ξεχωρίζω και τη συνεργασία μου με την Ελένη Σκότη, με την οποία έχω δουλέψει αρκετά. Αν και ο «Γάμος» ήταν μια δύσκολη παράσταση, με τα υπόλοιπα παιδιά προέκυπτε πάντα κάτι καινούριο. Ήταν μια πολύ δυνατή, αλλά και ψυχοφθόρα εμπειρία. Ωστόσο, στο τέλος υπήρχε μια γλυκιά αίσθηση ανταπόδοσης για αυτό που θέλαμε να πούμε, παρόλο που το έργο περιείχε πολλή βία. Αναφέρομαι στον «Γάμο» του Μάριου Ποντίκα. Ήταν μια παράσταση αρκετά σκληρή για εμάς, αλλά ταυτόχρονα νιώθαμε ότι συνέβαινε κάτι ουσιαστικό και θετικό μέσα από αυτήν. Ναι, αυτά είναι που μου έρχονται πρώτα στο μυαλό.

Κι ένα μουσικοθεατρικό σχήμα που έχεις συνιδρύσει με τη Βαλέρια Δημητριάδου;

Ναι, μέσα από αυτό ξεκινήσαμε αρχικά να κάνουμε παραστάσεις. Ελπίζω κάποια στιγμή να ξαναβρεθούμε και να συγχρονιστούν ξανά οι δρόμοι μας. Ήταν κάτι πολύ τιμητικό για μένα, γιατί το δημιουργήσαμε οι δυο μας από το μηδέν. Γράφαμε και παράγαμε τις δουλειές μας με δικά μας έξοδα, με δική μας παραγωγή. Ήταν μια διαδικασία εξαιρετικά δημιουργική και, θα έλεγα, αρκετά πρωτότυπη. Κινούνταν και λίγο έξω από τα συνηθισμένα πλαίσια. Ουσιαστικά έτσι ξεκινήσαμε, γιατί βγαίνοντας από τη σχολή δεν είχαμε άμεσα κάποια επαγγελματική ευκαιρία και θέλαμε να δημιουργήσουμε κάτι δικό μας. Η Βαλέρια έγραφε πάντα τη μουσική και εγώ τους στίχους, οπότε βρήκαμε έναν τρόπο να συνυπάρξουμε δημιουργικά. Μετά την περίοδο του COVID, ολοκληρώθηκε η παράσταση “The Proof Show” και στη συνέχεια, δεν καταφέραμε να το συνεχίσουμε ή να το επαναφέρουμε. Ωστόσο, βρισκόμαστε σε συζητήσεις για κάτι επόμενο, οπότε υπάρχει η σκέψη να ξανασυναντηθούμε δημιουργικά στο μέλλον.

Ωραία. Διάβασα μια παλαιότερη συνέντευξή σου, όπου έλεγες ότι λατρεύεις τις αρχαίες ιστορίες και ιδιαίτερα τις ιστορίες γυναικών «μαγισσών». Θα ήθελα να σε ρωτήσω αν θεωρείς ότι αυτή η εκδοχή της γυναίκας είναι ορατή και σήμερα —τηρουμένων των αναλογιών— δηλαδή γυναίκες που πάνε κόντρα στο ρεύμα. Πώς το έχεις στο μυαλό σου;

Ναι, από μικρή θαυμάζω πολύ τη γυναίκα, και ιδιαίτερα τη γιαγιά μου, που είχε περάσει πολλά, αλλά παρέμενε βαθιά προσηλωμένη στη χαρά και στη δύναμη. Έκανε τα πάντα με μια εσωτερική αντοχή που με ενέπνευσε. Γενικότερα, δεν πιστεύω ότι οι άντρες είναι κατώτεροι —σε καμία περίπτωση— αλλά θεωρώ ότι οι γυναίκες έχουν μια αρχέγονη δύναμη. Μιλάμε για τη μητέρα, για το θηλυκό στοιχείο, που κουβαλά μέσα του μια δύναμη μοναδική, δύσκολα συγκρίσιμη.

Έχω πολλές φίλες που θαυμάζω και ξέρω ότι είναι ικανές για τα πάντα. Έχω επίσης επηρεαστεί από βιβλία και ιστορίες που έχω διαβάσει ή ακούσει — ιστορίες που δεν περιγράφονται εύκολα με λόγια, σαν να «βλέπουν» πέρα από το προφανές, σαν να αγγίζουν μια άλλη διάσταση. Ειδικά στις γυναίκες που έχουν γίνει μητέρες, πιστεύω ότι συμβαίνει κάτι βαθιά μεταμορφωτικό, σχεδόν μαγικό. Η γυναίκα αλλάζει, αποκτά μια άλλη δύναμη, και νιώθω πως δύσκολα μπορεί πλέον να ανακοπεί αυτή η εσωτερική της ορμή. Πιστεύω ότι η γυναίκα ήταν και είναι επαναστάτρια. Πάντα διεκδικούσε και συνεχίζει να διεκδικεί τη θέση της — και ελπίζω σήμερα ακόμη περισσότερο. Ίσως γι’ αυτό υποτιμήθηκε για τόσα χρόνια. Και βλέπουμε ακόμη και σήμερα σκληρές εκφάνσεις αυτής της υποτίμησης, όπως η έμφυλη βία και οι γυναικοκτονίες. Νομίζω ότι αυτή η δύναμη υπάρχει — και όταν εκφράζεται, προκαλεί φόβο στην απέναντι πλευρά. Το λέω όσο πιο απλά και άμεσα μπορώ.

Τώρα θα ήθελα να δούμε λίγο αυτό που συμβαίνει στον κόσμο σήμερα. Δυσκολεύομαι να το περιγράψω, αλλά μοιάζει σαν ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον, σχεδόν από δευτερόλεπτο σε δευτερόλεπτο — ένα είδος σπιράλ κρίσεων, όπου η μία διαδέχεται την άλλη. Αναρωτιέμαι: υπάρχει κάπου να πιαστούμε; Και ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης; Μπορεί να δημιουργήσει μια αίσθηση ελπίδας, συνδέοντας και όσα λέγαμε πριν;

Η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία. Μερικές φορές, βέβαια, ο φόβος νικάει — και το βλέπω σε όλους μας. Είναι αδύνατο να μην επηρεάζεσαι από όσα συμβαίνουν γύρω μας, ειδικά στις γειτονικές χώρες. Ο σύντροφός μου είναι φωτορεπόρτερ και έρχεται σε επαφή με μια ωμή πραγματικότητα, την οποία εμείς οι περισσότεροι απλώς παρατηρούμε από απόσταση. Δεν ξέρω αν υπάρχει ένας συγκεκριμένος τρόπος να «ξορκίσουμε» το κακό. Ίσως, όμως, ένα πρώτο βήμα είναι να μην το αναπαράγουμε. Να επιλέγουμε να βρισκόμαστε με ανθρώπους που μας ενισχύουν θετικά, να διεκδικούμε τα δικαιώματά μας, να γνωρίζουμε τι ψηφίζουμε και να μην υποκύπτουμε στον φόβο — όσο δύσκολο κι αν είναι αυτό. Χρειάζεται, επίσης, να φιλτράρουμε περισσότερο την πληροφορία που δεχόμαστε. Η συνεχής ανακύκλωση των ειδήσεων συχνά εντείνει τον φόβο, αλλά από την άλλη δεν γίνεται και να μένουμε ανενημέρωτοι. Είναι μια λεπτή ισορροπία: να είμαστε ταυτόχρονα μέσα και έξω από αυτό που συμβαίνει, να κρατάμε απόσταση ώστε να μπορούμε να το επεξεργαστούμε.

Για μένα, το θέατρο υπήρξε και παραμένει ένα καταφύγιο. Είναι από τα λίγα απλά πράγματα που έχουν τη δύναμη να μαλακώνουν, έστω και λίγο, την ψυχή. Παράλληλα, πιστεύω πολύ στη δύναμη της πρόθεσης και της συλλογικότητας. Για παράδειγμα, συμμετέχω σε μια ομάδα όπου κάνουμε kundaliniyoga, και πρόσφατα μια γυναίκα από τη Βαγδάτη ζήτησε τη βοήθειά μας. Μαζευτήκαμε περίπου δεκαπέντε γυναίκες και επαναλαμβάναμε ένα συγκεκριμένο μάντρα για μια εβδομάδα. Δεν ξέρω πώς το αντιλαμβάνεται ο καθένας αυτό, ούτε αν «αποδεικνύεται» κάπως, αλλά νιώθω πως όταν στέλνεις δύναμη με όποιον τρόπο πιστεύεις, κάτι κινείται. Άλλοι στρέφονται στην προσευχή, άλλοι στους ανθρώπους γύρω τους. Το σημαντικό, για μένα, είναι να βρίσκεις κάπου να κρατηθείς. Η θετική σκέψη —όσο δύσκολο κι αν ακούγεται— βοηθά περισσότερο από τον φόβο.

Πρόσφατα διοργανώθηκε στην Αθήνα το πρώτο διεθνές φεστιβάλ λογοτεχνίας, με προσκεκλημένο τον νομπελίστα συγγραφέα László Krasznahorkai, ο οποίος είπε —μεταξύ άλλων— ότι έχουμε ανάγκη την «εξέγερση» σε έναν κόσμο χωρίς πνεύμα, ώστε να αποσαφηνίσουμε ξανά τα πράγματα, να μπορούμε δηλαδή να λέμε ότι «το άσπρο είναι άσπρο». Πώς σου ακούγεται αυτή η δήλωση;

Πολύ δυνατή δήλωση. Νομίζω ότι περιέχει μια πολύ ουσιαστική σκέψη. Δεν μπορούμε να μένουμε με σταυρωμένα χέρια ούτε να αποδεχόμαστε άκριτα όσα μας έχουν ειπωθεί κατά καιρούς. Ούτε μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι «έτσι είναι τα πράγματα», ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται ή ότι οι πόλεμοι είναι κάτι αναπόφευκτο. Αυτή η «εξέγερση», όπως την αντιλαμβάνομαι, αφορά και στη γλώσσα, αλλά και το συναίσθημα. Να ξαναβρούμε τις λέξεις, να απομακρύνουμε την τοξικότητα και να επαναφέρουμε πιο ουσιαστικά και αληθινά συναισθήματα. Γιατί πιστεύω ότι έχει χαθεί σε έναν βαθμό η ενσυναίσθηση και η βαθύτερη συναισθηματική επαφή — και αυτό σχετίζεται και με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Υπάρχει ένας έντονος εγωκεντρισμός, μια προσκόλληση σε επιφανειακά και επαναλαμβανόμενα πράγματα.

Το θέμα είναι πού εστιάζουμε την προσοχή μας. Για παράδειγμα, μπορεί να θέλω να αγοράσω μια κρέμα, αλλά μέσα σε λίγα λεπτά scroll βλέπω εκατοντάδες παρόμοια πράγματα. Υπάρχει ένας υπερκαταναλωτισμός και μια υπερφόρτωση εικόνων που μας απομακρύνει από την ουσία. Ειδικά στις νεότερες γενιές βλέπω ότι συχνά δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στην εικόνα: στο πώς θα φανεί κάτι, στο επόμενο βίντεο, αντί στο βίωμα της στιγμής ή στην ουσιαστική επικοινωνία με τον άλλον.

Οπότε, ίσως αυτή η «εξέγερση» να είναι και κάτι πιο προσωπικό: μια καθημερινή επιλογή να είμαστε πιο αληθινοί — με τον εαυτό μας, με τους άλλους. Να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει χαρά. Έχουμε, νομίζω, μπερδέψει τις χαρές. Παλιότερα, πιο απλά πράγματα αρκούσαν• θυμάμαι, για παράδειγμα, τη γιαγιά μου να είναι πραγματικά ευχαριστημένη με ένα απλό γεύμα ή με κάτι μικρό, χωρίς να χρειάζεται υπερβολές. Σήμερα υπάρχει μια πίεση για συνεχή «παραγωγή» — εικόνας, περιεχομένου, παρουσίας. Και αυτό το βλέπω και στον χώρο μας: πόσο προβάλλεις τον εαυτό σου, πόσο «ορατός» είσαι. Υπάρχει μια ισορροπία που πρέπει να βρεθεί. Από τη μία, ναι, χρειάζεται να επικοινωνήσεις τη δουλειά σου• από την άλλη, έχει σημασία το πώς το κάνεις και μέχρι πού.

Είναι μεγάλη συζήτηση. Αλλά, τελικά, νομίζω ότι αυτό που λέει έχει να κάνει με μια επιστροφή στην ουσία — να ξαναδούμε τα πράγματα καθαρά, να τα ονομάσουμε όπως είναι και να επιλέξουμε πιο συνειδητά πώς ζούμε.

Τελειώνοντας, Αθανασία, θα ήθελα να μου πεις αυτή την περίοδο με τι ασχολείσαι;

Αυτή την περίοδο συμμετέχω στην παράσταση «Ο αφρός των ημερών» του Μπορίς Βιάν, σε σκηνοθεσία και διασκευή της ΜαριτίναςΠάσσαρη, η οποία έκανε πρεμιέρα στις 20 Απρίλη. Είμαι πολύ χαρούμενη γι’ αυτό, γιατί πρόκειται για ένα αγνό και καθαρό έργο, ένα λογοτεχνικό κείμενο του 1947.
Ο Μπορίς Βιάν —υπαρξιστής, φίλος του Ζαν-Πολ Σαρτρ και της Σιμόν ντε Μποβουάρ— ανήκε σε μια γενιά ανθρώπων που, αμέσως μετά τον πόλεμο, προσπαθούσαν να ζήσουν, να διασκεδάσουν, να πιουν, να απολαύσουν τη ζωή. Το βιβλίο έχει έντονα σουρεαλιστικά και παράλογα στοιχεία και μιλάει, μεταξύ άλλων, για τον έρωτα.

Η ιστορία αφορά σε μια κοπέλα, τη Χλόη, που ερωτεύεται, αλλά στη συνέχεια αρρωσταίνει από ένα νούφαρο. Μέσα από αυτή την πορεία βλέπουμε τη σύγκρουση της ανεμελιάς και της χαράς με την ωμή πραγματικότητα: τι συμβαίνει όταν εμφανίζεται η ασθένεια, όταν η ζωή βαραίνει, όταν αρχίζει η φθορά και η πορεία προς το τέλος. Είναι, με έναν τρόπο, μια διαδρομή ζωής — από την ελαφρότητα στη βαρύτητα.

Είμαι πολύ χαρούμενη που συμμετέχω σε αυτό, γιατί ακόμη ανακαλύπτω τη Χλόη. Ξεκινήσαμε μετά το Πάσχα και είναι ένα αγνό κορίτσι που αγαπά τη ζωή, τα λουλούδια, τους ανθρώπους γύρω της, τους φίλους της. Είναι γεμάτη καλοσύνη και γλυκύτητα. Σε πολλά σημεία της αναγνωρίζω στοιχεία και από εμένα, αν και σε κάποιες φάσεις της ζωής μου τα έχω χάσει ή τα ξαναβρίσκω. Αυτό που με συγκινεί είναι ότι, ακόμη και όταν αρρωσταίνει, δεν παραιτείται• προσπαθεί να βλέπει τα πράγματα με θετική ματιά.

θα έρθω να σας δω.

Με χαρά. Είναι ένα έργο που με αγγίζει πολύ. Και έχει και μια προσωπική διάσταση για μένα, γιατί ο πατέρας μου, που ήταν βιβλιοπώλης, μου έλεγε ότι είχε προτείνει το βιβλίο ήδη από τη δεκαετία του ’70. Τότε, μάλιστα, θεωρούνταν σχεδόν απαγορευμένο λόγω των ακραίων στοιχείων του και δεν είχε εκτιμηθεί όσο έπρεπε στην εποχή του. Ο Μπορίς Βιάν, όπως και πολλοί δημιουργοί της εποχής του, αναγνωρίστηκε περισσότερο μετά τον θάνατό του.

Έχεις κάποιο όνειρο που θα ήθελες να πραγματοποιηθεί ή κάτι με το οποίο θα ήθελες να ασχοληθείς περισσότερο στο μέλλον;

Τελευταία μου αρέσει πολύ να ταξιδεύω και προσπαθώ, όσο μου το επιτρέπουν και οι συνθήκες, να κάνω τουλάχιστον ένα μεγάλο ταξίδι τον χρόνο. Μου αρέσει να κινούμαι, να γνωρίζω τόπους και πολιτισμούς, εντός και εκτός Ευρώπης. Νιώθω ότι όταν ταξιδεύεις, αλλάζει ο τρόπος που βλέπεις τα πράγματα και επιστρέφοντας στη δική σου πραγματικότητα τα αντιλαμβάνεσαι διαφορετικά.
Όσο για τα όνειρα, κάποιες φορές θέλω να τα κυνηγάω έντονα, άλλες φορές τα αφήνω λίγο πιο ελεύθερα — και πολλές φορές απλώς δεν συμβαίνουν όπως τα έχουμε φανταστεί. Πιστεύω, όμως, ότι είναι σημαντικό να παραμένεις πιστός στο όραμά σου και να ακολουθείς αυτό που πραγματικά θέλει η καρδιά σου, κάθε φορά. Ίσως τα όνειρα να λειτουργούν περισσότερο ως αφορμή: για να ξεκινάς κάτι καινούριο, να γνωρίζεις ανθρώπους που σε εξελίσσουν και σε μετακινούν, ή να δημιουργείς κάτι που έχει για σένα ουσία και θετικό αποτύπωμα.

Αθανασία, σε ευχαριστώ πολύ γι’ αυτή τη συζήτηση.

Κι εγώ! Πολύ ωραίες ερωτήσεις, πραγματικά.

Πληροφορίες

«Ο Αφρός των Ημερών» του Μπορίς Βιάν
Δευτέρα & Τρίτη στις 21:15
Studio Μαυρομιχάλη, Μαυρομιχάλη 134, Εξάρχεια

*Φωτογραφίες: Όλγα Τζίμου, Στέλιος Μισίνας

Μαρία, θέλεις να μας συστηθείς με λίγα λόγια;

Μεγάλωσα και ζω στις Βρυξέλλες, σε ένα περιβάλλον όπου η συνύπαρξη διαφορετικών ανθρώπων και πολιτισμών είναι μέρος της καθημερινότητας. Εργάζομαι στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ενώ έχω ιδρύσει το Hellenic Cultural Bridge, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που εστιάζει στην ανάδειξη της σύγχρονης ελληνικής δημιουργίας σε διεθνές κοινό, μέσα από συνεργασίες και κοινές δράσεις με αλλοεθνείς οργανισμούς.

Παράλληλα, μέσα από τη δουλειά μου ως χορογράφος, η τέχνη του χορού αποτελεί για μένα ένα ολοκληρωμένο μέσο έκφρασης και δημιουργίας. Μέσα από αυτήν διαμορφώνω αφηγήσεις που μοιράζομαι με τους άλλους, μεταφράζοντας τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι τον κόσμο σε συναισθήματα, ιδέες και κίνηση – μια σταθερή διαδρομή που με συνοδεύει και με εξελίσσει σε όλη μου τη ζωή. Τα τελευταία χρόνια, η μητρότητα έχει επηρεάσει ουσιαστικά τον τρόπο που βλέπω τον χρόνο και τις προτεραιότητές μου, δίνοντάς τους μια νέα διάσταση. Έτσι, κινούμαι ανάμεσα σε αυτούς τους διαφορετικούς κόσμους, προσπαθώντας να τους συνδέω με συνέπεια, διάρκεια και νόημα.

Όπως ανέφερες, ζεις και εργάζεσαι στις Βρυξέλλες, σε ένα έντονα πολυπολιτισμικό περιβάλλον. Πώς έχει επηρεάσει αυτή η καθημερινή επαφή με διαφορετικές κουλτούρες τον τρόπο που βλέπεις την ελληνική ταυτότητα;

Η καθημερινή επαφή με διαφορετικές κουλτούρες σε φέρνει διαρκώς μπροστά στο ερώτημα του τι σημαίνει ταυτότητα. Εκεί συνειδητοποιείς ότι δεν είναι κάτι δεδομένο ή σταθερό, αλλά κάτι που διαμορφώνεται μέσα από τις εμπειρίες και τη σχέση με τους άλλους. Για μένα, η ελληνική ταυτότητα δεν είναι ένα σύνολο στοιχείων που πρέπει να διατηρηθούν ανέπαφα, αλλά κάτι πιο ρευστό. Στις Βρυξέλλες, βλέπεις ότι αυτό που θεωρείς δεδομένο αποκτά νόημα κυρίως όταν το φέρνεις σε επαφή με άλλες οπτικές. Αυτό δεν σημαίνει απώλεια, σημαίνει μεγαλύτερη επίγνωση και μια πιο ουσιαστική – και λιγότερο στερεοτυπική – σχέση με το τι σημαίνει να είσαι Έλληνας σήμερα.

Σε άλλη συνέντευξή σου έχεις πει ότι η ταυτότητα δεν είναι στατική, αλλά μια «γέφυρα» που εξελίσσεται. Ήταν αυτή η σκέψη το έναυσμα για τη δημιουργία του Hellenic Cultural Bridge;

Ναι, σε μεγάλο βαθμό. Η ιδέα της «γέφυρας» προέκυψε μέσα από αυτή την εμπειρία – από την ανάγκη να υπάρξει ένας χώρος όπου η ελληνική ταυτότητα δεν παρουσιάζεται απομονωμένα, αλλά μέσα σε διάλογο. Το Hellenic Cultural Bridge δεν δημιουργήθηκε απλώς για να προβάλλει τον ελληνικό πολιτισμό, αλλά για να τον εντάξει σε διαδικασίες συνεργασίας. Να φέρνει σε επαφή διαφορετικούς φορείς, ώστε να μπορούν να συνδιαμορφώνουν δράσεις και να ανταλλάσσουν γνώση. Στην ουσία, αυτό που με ενδιέφερε από την αρχή δεν ήταν η παρουσία από μόνη της, αλλά το τι μπορεί να προκύψει μέσα από αυτή τη συνάντηση.

Τι είναι αυτή η πρωτοβουλία, πώς προέκυψε και ποια είναι σήμερα η δράση και οι στόχοι της;

Σήμερα, το Hellenic Cultural Bridge λειτουργεί ως ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός που προσπαθεί να συνδέσει τη σύγχρονη ελληνική δημιουργία με το διεθνές κοινό. Η δημιουργία του προέκυψε από τη διαπίστωση ότι, παρά την παρουσία αξιόλογων ελληνικών πρωτοβουλιών στις Βρυξέλλες, συχνά έλειπε η ουσιαστική συνεργασία με αλλοεθνείς οργανισμούς και η ένταξη σε ευρύτερα δίκτυα. Έτσι, η δράση του εστιάζει στο να φέρνει σε επαφή καλλιτέχνες, ακαδημαϊκούς και φορείς από διαφορετικά περιβάλλοντα, δημιουργώντας δράσεις που δεν βασίζονται μόνο στην παρουσίαση, αλλά στη συνεργασία. Παράλληλα, μέσα από ερευνητικές και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες, επιδιώκεται να υπάρχει και μια συνέχεια — όχι μόνο σε επίπεδο δράσεων, αλλά και σε επίπεδο σκέψης και ανταλλαγής.

Αν έπρεπε να περιγράψεις σε κάποιον στις Βρυξέλλες τι προσπαθείς να αλλάξεις μέσα από αυτό το project, τι θα έλεγες χωρίς να χρησιμοποιήσεις τη λέξη «πολιτισμός»;

Θα έλεγα ότι προσπαθώ να δημιουργήσω συνθήκες συνάντησης. Στην πράξη, αυτό σημαίνει να διαμορφώνονται χώροι όπου διαφορετικοί άνθρωποι — με διαφορετικές εμπειρίες και αναφορές — μπορούν να συνυπάρξουν και να συνεργαστούν, χωρίς να χρειάζεται να ομογενοποιηθούν. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι η ποιότητα αυτής της συνύπαρξης: να υπάρχει χώρος για ακρόαση, για διαφωνία και για ουσιαστική ανταλλαγή. Γιατί, τελικά, αυτό που αλλάζει δεν είναι μόνο το περιεχόμενο, αλλά ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε.

Ζώντας καθημερινά σε αυτό το πολυεθνικό περιβάλλον, πότε νιώθεις πιο έντονα «Ελληνίδα» και πότε, αντίθετα, πιο Ευρωπαία;

Δεν το βιώνω ως δίπολο. Υπάρχουν στιγμές που νιώθω πιο κοντά στην ελληνική πλευρά – κυρίως μέσα από τη γλώσσα, το συναίσθημα και τον τρόπο που σχετίζομαι με τους ανθρώπους.
Αντίστοιχα, η ευρωπαϊκή διάσταση εκφράζεται περισσότερο στον τρόπο που σκέφτομαι και λειτουργώ. Στην πραγματικότητα, δεν είναι δύο ταυτότητες που συγκρούονται, αλλά πλευρές που συνυπάρχουν και αλληλοσυμπληρώνονται.

Υπάρχει κάτι στη νοοτροπία μας που στο εξωτερικό λειτουργεί ως πλεονέκτημα, αλλά στην Ελλάδα το υποτιμάμε;

Ναι, η ευελιξία και η ικανότητα προσαρμογής. Αυτό που στην Ελλάδα συχνά εκλαμβάνεται ως έλλειψη δομής, στο εξωτερικό μπορεί να λειτουργήσει ως δημιουργική ευρηματικότητα.

Από τη θέση σου στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, βλέπεις την Ευρώπη από μέσα. Είναι τελικά ένας χώρος ευκαιριών ή ένας μηχανισμός που δύσκολα αλλάζει;

Είναι και τα δύο. Η Ευρώπη προσφέρει σημαντικές δυνατότητες – τόσο σε επίπεδο συνεργασιών όσο και σε επαγγελματικές ευκαιρίες — αλλά ταυτόχρονα λειτουργεί μέσα από συγκεκριμένες δομές και διαδικασίες που δεν είναι πάντα εύκολα προσβάσιμες. Για κάποιον που θέλει να εργαστεί ή να δραστηριοποιηθεί σε αυτό το περιβάλλον, η πρόκληση δεν είναι μόνο να εντοπίσει τις ευκαιρίες, αλλά και να κατανοήσει πώς λειτουργεί – δηλαδή πώς χτίζονται οι συνεργασίες και πώς δημιουργείται αξιοπιστία. Το ζητούμενο είναι να μπορείς να κινηθείς μέσα σε αυτό το περιβάλλον, χωρίς να απορροφάσαι πλήρως από αυτό.

Στη δική σου καθημερινότητα συνυπάρχουν η πολιτική επιστήμη και ο χορός. Υπήρξε στιγμή που το ένα «αμφισβήτησε» το άλλο;

Όχι πραγματικά. Μπορεί να φαίνονται διαφορετικοί κόσμοι, αλλά για μένα συνδέονται περισσότερο απ’ όσο φαίνεται. Η πολιτική επιστήμη ασχολείται με το πώς οργανώνεται η κοινωνία, ενώ ο χορός με το πώς υπάρχουμε μέσα σε αυτήν. Και οι δύο, με διαφορετικά μέσα, σε φέρνουν να σκεφτείς τη σχέση σου με τον χώρο και με τους άλλους. Ίσως γι’ αυτό και η ενασχόλησή μου με την πολιτιστική διπλωματία προέκυψε αρκετά φυσικά — ως ένας τρόπος να φέρω αυτούς τους δύο κόσμους σε επαφή.

Αν το Hellenic Cultural Bridge είναι η «γέφυρα», εσύ σήμερα πού νιώθεις ότι βρίσκεσαι – πιο κοντά στην Ελλάδα ή πιο κοντά στην Ευρώπη;

Νιώθω ότι βρίσκομαι πάνω σε αυτή τη «γέφυρα». Όχι ως μια ενδιάμεση κατάσταση, αλλά ως ένα σημείο που μου επιτρέπει να βλέπω και τις δύο πλευρές και να συμβάλλω στη σύνδεσή τους. Και ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ουσιαστικό – όχι να επιλέγεις ανάμεσα σε ταυτότητες, αλλά να βρίσκεις τρόπους να τις φέρνεις σε επαφή.

Κλείνοντας, θα ήθελες ή σκοπεύεις να φέρεις κάποια δράση του Hellenic Cultural Bridge και στην Ελλάδα;

Ναι, θα με ενδιέφερε πολύ, αλλά όχι με τη λογική της απλής μεταφοράς δράσεων. Περισσότερο με ενδιαφέρει να δημιουργούνται συνεργασίες που έχουν νόημα μέσα στο ελληνικό πλαίσιο και μπορούν να εξελιχθούν, όχι κάτι αποσπασματικό. Γιατί, τελικά, αυτό που έχει σημασία δεν είναι η παρουσία από μόνη της, αλλά να μπορεί να εξελιχθεί στον χρόνο.

Σε ευχαριστώ πολύ, Μαρία, για την ενδιαφέρουσα συζήτηση.

Κι εγώ!

Πότε καταλάβατε ότι η ποίηση σημαίνει κάτι περισσότερο για εσάς; Προσπαθήσατε να το εξηγήσετε στον εαυτό σας;

Το συνειδητοποίησα σε εκείνα τα χρόνια που, λίγο-πολύ, όλοι αρχίζουμε να ανακαλύπτουμε πτυχές του εαυτού μας που μέχρι τότε έμεναν στο σκοτάδι — στην εφηβεία μου, δηλαδή. Δεν τόλμησα τότε να το παραδεχτώ ανοιχτά. Η εμπειρία που αποδείχθηκε καταλυτική και με οδήγησε τελικά σε μια συμφιλίωση με αυτό το κομμάτι του εαυτού μου ήρθε αργότερα, στα φοιτητικά μου χρόνια, όταν πέρασα έναν χρόνο σπουδών ως φοιτήτρια Erasmus στο King’s College στο Λονδίνο. Εκεί, η επαφή μου με τον Ρόντρικ Μπίτον υπήρξε καθοριστική. Με έναν τρόπο, το Λονδίνο και τα μαθήματά του άνοιξαν μπροστά μου τη λεωφόρο της ποίησης.

Πολύ καθοριστική στιγμή αυτή που περιγράφετε. Αν γυρίσουμε λίγο πιο πίσω, στα παιδικά σας χρόνια, υπήρχε κάποια αίσθηση πιο οξυμένη μέσα σας; Πώς θα περιγράφατε τον εαυτό σας ως παιδί;

Μεγάλωσα στην επαρχία. Η μητέρα μου κατάγεται από τη Σταυρούπολη, ένα χωριό της Ξάνθης, ενώ ο παππούς μου είχε ρίζες στην Ανατολική Θράκη. Ο πατέρας μου, από την άλλη, είναι από την Καρδίτσα. Στο σπίτι των παππούδων μου, παρότι δεν ήταν μορφωμένοι, οι στίχοι κυκλοφορούσαν παντού — ο παππούς μου αγαπούσε πολύ να τραγουδά δημοτική ποίηση. Από τους γονείς μου θυμάμαι νανουρίσματα, αλλά και τραγούδια όπως «Το Γεφύρι της Άρτας». Ο πατέρας μου, αν και δασολόγος στο επάγγελμα, συνήθιζε να απαγγέλλει Βαλαωρίτη, έστω κι αν τον θυμόταν κάπως αχνά. Όλα αυτά έμεναν μέσα μου, στο υποσυνείδητο, και δούλευαν σιωπηλά. Για μένα, η γλώσσα δεν ήταν μόνο ένα μέσο επικοινωνίας· είχε μια ιδιαίτερη γοητεία, μια μουσικότητα. Αυτό είναι κάτι που, ομολογώ, με ακολούθησε. Το συνειδητοποίησα, βέβαια, πολύ αργότερα.

Οι σπουδές σας στη Φιλοσοφική τι ρόλο έπαιξαν στη σχέση σας με την ποίηση; Είχατε εξαρχής ένα συγκεκριμένο όραμα ή προέκυψε σταδιακά μέσα από τις εμπειρίες και τις επιρροές σας;

Σπούδασα Ιστορία της Τέχνης και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, έχοντας την τύχη να διδαχθώ από πολύ φωτισμένους δασκάλους. Πρόλαβα μια γενιά σπουδαίων πανεπιστημιακών που άνοιγαν ορίζοντες πολύ πέρα από το στενό πεδίο των σπουδών μου. Στη Φιλοσοφία, είχα καθηγητή τον Παναγιώτη Νούτσο, στην Αρχαιολογία τη Νανώ Χατζηδάκη, αλλά και τον Μίλτο Γαρίδη, τον Ευάγγελο Χρυσό κ.α. Θέλω να πω ότι, πέρα από τις σπουδές μου στην αρχαιολογία, μού αποκαλύφθηκε ένα ευρύτερο πεδίο που με «υποψίασε» για την ευγλωττία των πραγμάτων. Κάπως έτσι άρχισε να αναδύεται μέσα μου η γλώσσα ως καλλιτεχνικό γεγονός. Υπήρχε, δηλαδή, το έργο τέχνης — κι εγώ όφειλα να κατασκευάσω μια ισάξια γλώσσα, που να μπορεί να το προσεγγίσει.

Μου αρέσει πολύ αυτό. Ο Νίκος Καρούζος έλεγε ότι «η ποίηση είναι παντού και πάντοτε». Τι πιστεύετε ότι μας απομακρύνει σήμερα από αυτή την αντίληψη — αν πράγματι συμβαίνει κάτι τέτοιο;

Ο θόρυβος. Συμφωνώ απόλυτα με τη ρήση του Καρούζου. Πιστεύω πως η ποίηση υπάρχει παντού, και έξω από τα ποιητικά βιβλία· απλώς η εποχή μας είναι πιο βιαστική, πιο θορυβώδης. Μας λείπει η απαραίτητη σιωπή και η απόσταση που θα μας επέτρεπαν να εντοπίσουμε τα σημάδια του ποιητικού γύρω μας. Σκέφτομαι κάτι που οι παλιότεροι έκαναν — αναφέρθηκα πριν στους γονείς και τους παππούδες μου: είχαν τον χρόνο να τραγουδήσουν ένα τραγούδι μέσα στην καθημερινότητα. Εμείς, βιαστικοί, στρεφόμαστε αμέσως στο ραδιόφωνο ή στην τηλεόραση. Δεν αφήνουμε χώρο ανάμεσα σε εμάς και τα πράγματα.

Έχει περάσει πολλές φορές από το μυαλό μου, παρατηρώντας τον εαυτό μου να τρέχει να προλάβει. Σκεφτόμενη όμως αισιόδοξα, θα ήθελα να σας ρωτήσω: πιστεύετε ότι καθένας, με κάποιο τρόπο, είναι δυνάμει ποιητής;

Ναι, το πιστεύω απόλυτα. Θεωρώ ότι ένας βασικός ρόλος της ποίησης είναι να εκκινήσει μέσα στον καθένα το ποιητικό, το οποίο υπάρχει. Αν δείτε, ας πούμε, τα παιδιά πολλές φορές αυθόρμητα — επειδή έχουν μια πιο αυθεντική επαφή με τα πράγματα — λένε μια φράση ή έναν συνδυασμό λέξεων που είναι πάρα πολύ ποιητικός, και καμιά φορά τον ζηλεύω κι εγώ αυτόν τον τρόπο. Επομένως, θεωρώ ότι όλοι μας έχουμε αυτό το σπέρμα. Δεν σημαίνει ότι όλοι θα αρχίσουμε να γράφουμε ποιήματα, αλλά μπορούμε να ζούμε ποιητικά. Η ζωή μας να έχει τον χαρμόσυνο τόνο που δίνει ένα ωραίο ποίημα, όταν το απαγγέλλουμε, όταν το ακούμε ή όταν το διαβάζουμε. Να παραμένουμε δημιουργικοί και με μια καλή περιέργεια απέναντι στα πράγματα. Αυτό, πιστεύω, είναι μια βασική λειτουργία του ποιητικού, δηλαδή να πυροδοτεί αυτό το «δαιμόνιο», που μας κάνει περισσότερο ανθρώπινους, τελικά.

Τι πιστεύετε ότι έχετε κερδίσει μέχρι τώρα από την πορεία σας στη γραφή και ποια είναι η σημασία ενός τόσο σημαντικού βραβείου για εσάς;

Καταρχάς, είμαι πραγματικά ευγνώμων που μου δόθηκε το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Θέλω να ευχαριστήσω και τα μέλη της κριτικής επιτροπής, γιατί ξέρω ότι κάνουν σημαντική δουλειά: να επιλέξουν, να καταρτίσουν καταλόγους, μακρά λίστα, βραχεία λίστα. Θέλω επίσης να τονίσω ότι είναι εξαιρετικές όλες οι υποψηφιότητες, ειδικά για αυτή τη χρονιά για την οποία βραβεύτηκα, δηλαδή για τα βιβλία του 2024. Τώρα, τι έχω κερδίσει εγώ; Έχω κερδίσει πάρα πολλά, πολύ προσωπικά, που αφορούν εμένα ως άνθρωπο. Αλλά θεωρώ ότι το πιο ουσιαστικό είναι ίσως ότι απέκτησα ένα διαφορετικό βλέμμα στα πράγματα και μια αντοχή που με κάνει να επιμένω, ακόμη κι αν όλα γύρω μοιάζουν να μην συνηγορούν υπέρ μου. Ξέρετε, ο καλλιτέχνης είναι μια περίεργη φύση: έχει ευαισθησία, αλλά και μια φοβερή ανθεκτικότητα απέναντι στις καταστάσεις, ακόμα και σε δύσκολους και αντίξοους καιρούς. Αυτό, νομίζω, μπορεί να το προσφέρει η ποίηση — είτε τη γράφουμε, είτε τη διαβάζουμε, είτε την ακούμε. Και θεωρώ ότι είναι ένα τεράστιο κέρδος, τόσο προσωπικά για τον καθένα όσο και ευρύτερα για την κοινωνία, για την κοινότητα στην οποία ανήκουμε, και μπορούμε να προχωρήσουμε ακόμα πιο πέρα. Είναι πολύ βασικό.

Αν έπρεπε να εξηγήσετε σε ένα παιδί τι είναι το έργο σας «Λάμια», ποιες λέξεις θα χρησιμοποιούσατε για να του δώσετε μια γεύση από τον κόσμο του;

Σε ένα παιδί; Με επίθετα δηλαδή;

Ό,τι σας βγαίνει. Αν ένα παιδί ήθελε να μάθει γι’ αυτό το συγκεκριμένο βιβλίο, που σας χάρισε και το Κρατικό Βραβείο Ποίησης.

Αρχικά να πω ότι η αφορμή για αυτό το βιβλίο ήταν η διάδραση με την κόρη μου, ειδικά όταν έφτασε στην εφηβεία. Ξέρετε, η φύση των εφήβων είναι κάπως ιδιαίτερη· η κόρη μου περούσε συχνά από μεταπτώσεις που θυμίζουν τη μορφή της Λάμιας: από γλυκιά και τρυφερή γίνεται ξαφνικά άγρια και πιο επιθετική. Θα έλεγα, λοιπόν, ότι αυτό που προσπάθησα να κάνω ήταν να μιλήσω για μεγάλα και πολύ ουσιαστικά ζητήματα με έναν τρόπο απλό. Προσπάθησα, δηλαδή, να μιλήσω για την απώλεια και τον θάνατο, τη χαρά, τον αποχωρισμό, τον ηρωισμό, αν θέλετε, μέσα από απλά επεισόδια βίου με τη μικρή μου κόρη. Νομίζω ότι πρόκειται για ένα βιβλίο που μπορεί να το διαβάσει ένα παιδί. Δεν πρέπει να υποτιμούμε καθόλου τα παιδιά. Μεγάλοι ποιητές έγραψαν ακόμη και παιδικά τραγούδια. Το παιδί έχει μια ιδιαίτερη ευαισθησία και μπορεί να παράξει καταπληκτικά πράγματα, αλλά και να κατανοήσει.

Και η διάδρασή του με τον ενήλικο είναι εξίσου σημαντική — αν φυσικά ο ενήλικος είναι σε θέση να την παρατηρήσει. Πόσο επαναστατικά ανταποκρίνεται στη ζωή ένα παιδί, πάντα.

Ακριβώς.

Σε μια πραγματικότητα που συχνά δεν είναι υποστηρικτική για τον άνθρωπο, πού βρίσκεται ο ποιητής;

Ο ποιητής, εξ ορισμού, βρίσκεται δίπλα στον άνθρωπο. Είναι αυτός που επαναπροσδιορίζει την πυξίδα, όταν χάνεται ο προσανατολισμός. Αυτό, πολλές φορές, τον κάνει και μη ευχάριστο — τουλάχιστον ο ουσιαστικός ποιητής, όχι αυτός που γράφει για να χαϊδεύει τα αυτιά του κοινού του ή για να κερδίζει βραβεία. Η αλήθεια είναι, οπωσδήποτε, σκληρή. Θεωρώ ότι ο ποιητής έχει και έναν παιδαγωγικό ρόλο — μέσα σε εισαγωγικά — όχι με την έννοια του ηθικισμού, αλλά της διάπλασης ή έστω της διαφύλαξης ενός ήθους. Όχι ηθική με την αυστηρή έννοια, αλλά σωστός ανθρωπισμός. Κι εδώ, νομίζω, η ποίηση πλησιάζει πολύ τη φιλοσοφία — μαζί με τους σωστούς φιλοσόφους και πνευματικούς ανθρώπους.

Σας ευχαριστώ πάρα πολύ, κ. Κωτούλα!

Κι εγώ!

*Η Δήμητρα Κωτούλα (γενν. 1974, Κομοτηνή) μεγάλωσε στην Ξάνθη και σπούδασε Ιστορία, Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Είναι διδάκτορας Ιστορίας της Τέχνης, με ειδίκευση στη Βυζαντινή και Μεσαιωνική τέχνη, από το Courtauld Institute of Art του Λονδίνου, ενώ έχει εξειδικευτεί περαιτέρω στις Ηνωμένες Πολιτείες (Princeton University και Dumbarton Oaks Research Library and Collection του Harvard στην Ουάσινγκτον). Σήμερα εργάζεται στο Υπουργείο Πολιτισμού ως αρχαιολόγος–ιστορικός της βυζαντινής τέχνης. Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές Τρεις νότες για μια μουσική (Νεφέλη, 2004), Η επίμονη αφήγηση (Πατάκη, 2017), Θα ήσουν παντελώς ανυπεράσπιστος. Ποιήματα της λευκής σελίδας (Πατάκη, 2021 — Βραβείο Ποίησης του περιοδικού «Χάρτης») και Λάμια (Πατάκη, 2024), για την οποία τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Ποιήματα και δοκίμιά της έχουν δημοσιευτεί στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και έχουν μεταφραστεί σε δεκατρείς γλώσσες. Υπήρξε η πρώτη που μετέφρασε στα ελληνικά ποιήματα της νομπελίστριας Louise Glück, καθώς και έργα των Sharon Olds και Jorie Graham. Το 2023 κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες ανθολογία ποιημάτων της, η οποία συμπεριλήφθηκε στη μακρά λίστα του βραβείου Runciman και στις προτάσεις της Poetry Society of America.

Κυρία Γκατζόφλια, ας ξεκινήσουμε από την αρχή: τι σας οδήγησε στη δικηγορία και ποια εμπειρία στην αρχή της καριέρας σας, σάς σημάδεψε περισσότερο;

Ξεκίνησα να σπουδάζω νομικά, πιστεύοντας ότι έτσι θα μπορέσω να γίνω άξια και καλή… δημοσιογράφος. Δεν είχα σκεφτεί να γίνω δικηγόρος. Δεν είχα σκοπό μου να υπερασπιστώ κανέναν, να διεκδικήσω ή εφαρμόσω το δίκαιο, όποιο κι αν είναι αυτό, ούτε φυσικά να ασχοληθώ με μια στείρα επιστήμη. Γιατί αυτό πίστευα ότι είναι η νομική επιστήμη, κάτι άκαμπτο και στείρο. Στην πορεία των σπουδών μου, κατάλαβα ότι δεν υπήρχε τίποτα άλλο εκτός από τις νομικές επιστήμες,το οποίο θα ήθελα πιο πολύ να σπουδάσω. Σήμερα, 35 χρόνια μετά, πιστεύω και νιώθω ακόμη το ίδιο και νιώθω τυχερή που η εφηβική μου αφέλεια με οδήγησε να ενασχοληθώ με τη νομική επιστήμη, η οποία -όπως και η δικηγορία- δεν είναι στείρα, το αντίθετο μάλιστα: γεννά λύσεις μέσα από την εφαρμογή των νόμων και του δικαίου. Τα νομικά απαιτούν μαθηματική σκέψη και λογική.

Τι με σημάδεψε περισσότερο στην αρχή της καριέρας μου; Σπούδασα νομικά στην Κολωνία (Γερμανία), και μετά τις σπουδές μου, εργάστηκα στη νομική διεύθυνση του Τμήματος Προστασίας Υδάτινων Πόρων της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Κολωνίας. Ακούγεται αρκετά ενδιαφέρουσα θέση κι εργασία, αλλά στην πραγματικότητα δεν ήταν καθόλου συναρπαστική, για εμένα τουλάχιστον, και αφορούσε στην απλή εφαρμογή των νόμων και την καθημερινή έκδοση διοικητικών πράξεων και προστίμων. Ένα βαρετό ξεκίνημα, λοιπόν.

Η πιο «συναρπαστική» εμπειρία στην αρχή της καριέρας μου ήταν λιγο αργότερα, κατά τη διάρκεια της άσκησής μου στην Εισαγγελία Πρωτοδικών του Βούπερταλ στη Γερμανία, όταν ως ασκούμενη Εισαγγελέας Ακροάσεων/Υπηρεσίας συνόδευσα τους αστυνομικούς περιπολίας μέσα σε περιπολικό όχημα, κατά τη διάρκεια νυχτερινής βάρδιας, σε περίπτωση που θα ήταν άμεση ανάγκη να εκδοθεί σχετικό εισαγγελικό ένταλμα. Στάθηκα τυχερή, εκείνη τη βραδιά, γιατί προς μεγάλη μου ανακούφιση τίποτε το συναρπαστικό δεν συνέβη, και δεν εξέδωσα κανένα ένταλμα.

Μερικά χρόνια αργότερα, στην Ελλάδα πια, αυτό που με οδήγησε να καταλάβω τι είδους δικηγόρος (και νομικός) θα ήθελα πραγματικά να είμαι, ήταν μία «απλή» υπόθεση έκδοσης συναινετικού διαζυγίου, όπου όμως στην πραγματικότητα, τίποτε το συναινετικό στη λύση του γάμου του ζευγαριού δεν υπήρχε. Τότε, μου έγινε απολύτως συνειδητό ότι για εμένα η δικηγορία δεν είναι μια παράσταση ή παιχνίδι δύναμης και ότι ο στόχος μου ήταν να εφαρμόζω αυτό που μας είχαν εξαρχής διδάξει. Δηλαδή να προσπαθούμε ειλικρινά και εντατικά να λύσουμε εξωδικαστικά τις διαφορές των πελατών μας, έχοντας ως γνώμονα το πραγματικό συμφέρον του πελάτη μας κι όχι το δικό μας γόητρο, εγωισμό ή οικονομικό συμφέρον. Αυτόν τον στόχο ακολούθησα κι ακολουθώ πάντα. Και για αυτό είμαι και διαπιστευμένη διαμεσολαβητής, αναλαμβάνοντας και προσπαθώντας μέσα από τη διαμεσολάβηση, αυτήν τη μέθοδο εξωδικαστικής επίλυσης ιδιωτικών διαφορών, να διευκολύνω την επικοινωνία και τη διαπραγμάτευση μεταξύ των μερών έτσι ώστε τα μέρη να βρουν μία βιώσιμη και αμοιβαία ικανοποιητική κι αποδεκτή λύση σχετικά με τη μεταξύ τους διαφορά.

Ακούω την αφήγησή σας με πολύ ενδιαφέρον. Μπορείτε να περιγράψετε μια τυπική σας μέρα στη δουλειά και ποιες στιγμές σας κάνουν να βλέπετε το επάγγελμα από άλλη οπτική;

Στη δικηγορία, κατά τη γνώμη μου, το πιο ευχάριστο και ενδιαφέρον είναι, ότι δεν υπάρχουν τυπικές, συνηθισμένες ή ίδιες μέρες. Είτε ασχολείσαι με την μαχόμενη δικηγορία είτε παρέχεις άλλες νομικές υπηρεσίες, έρχεσαι καθημερινά σε επαφή με διαφορετικούς ανθρώπους, διαφορετικές υποθέσεις και διαφορετικές συνθήκες, ακόμα κι αν έχεις εξειδικευτεί σε έναν συγκεκριμένο τομέα του Δικαίου και ασχολείσαι αποκλειστικά με ένα συγκεκριμένο θέμα. Ούτε η διαμεσολάβηση είναι μια τυπική ή περιοριστική διαδικασία, αντίθετα, η διαδικασία είναι ευέλικτη κι ελαστική και τα συμμετέχοντα μέρη τη διαμορφώνουν σύμφωνα με όσα οι ίδιοι επιθυμούν, ανάλογα πάντα με τη φύση της υπόθεσης. Η επαφή με τον κόσμο, με αληθινό κόσμο και όχι μόνο με υπολογιστές, είναι στοιχείο του επαγγέλματός μας και νομίζω ότι αυτό τουλάχιστον δεν θα αλλάξει.

Στην δικηγορία, πολύ συχνά ο δικηγόρος βιώνει την κάθε του υπόθεση σαν μία παράσταση, σαν ένα παιχνίδι που θέλει να κερδίσει, να βάλει πόντους και γκολ, να πρωταγωνιστήσει, να παραστήσει κάτι, και δεν τον απασχολεί ότι πίσω από κάθε υπόθεση κρύβεται η αληθινή ζωή ενός άλλου ανθρώπου. Κατά τη γνώμη μου, το πραγματικό μέλημα κάθε δικηγόρου θα πρέπει να είναι η ολοκλήρωση της υπόθεσης, που του έχει αναθέσει ο πελάτης του, με τον καλύτερο, αλλά και με τον ταχύτερο δυνατό τρόπο. Το μυαλό του δικηγόρου, και του νομικού γενικότερα, πρέπει να γεννά τρόπους, λύσεις και ιδέες, δίχως πονηριά και εγωισμούς.

Στη δουλειά σας, ποιοι παράγοντες – τεχνολογικοί, κοινωνικοί ή νομικοί – επηρεάζουν περισσότερο τον τρόπο που εργάζεστε και πώς ανταποκρίνεστε σε αυτούς;

Η δουλειά μας, όπως και η δουλειά του καθενός, επηρεάζεται άμεσα από την οικονομία και την κοινωνία. Οι τεχνολογικές, κοινωνικές, πολιτισμικές και οικονομικές εξελίξεις επηρεάζουν όλους μας. Η ραγδαία-με ιλιγγιώδη ταχύτητα κατά πολλούς- ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, η καθημερινή χρήση εργαλείων AI οδηγούν σε αλλαγή του τρόπου και του ρυθμού εκτέλεσης της εργασίας όλων μας. Εξαιτίας ακριβώς αυτού δημιουργείται η ανάγκη εξειδίκευσης σε νέους τομείς. Για παράδειγμα, σχετικά με ζητήματα διαφάνειας, ευθύνης, κινδύνων πνευματικής ιδιοκτησίας άυλων πνευματικών αγαθών, κλπ. Οι περισσότεροι έχουν ακούσει για το AI Act, τον Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1689 για την ΤΝ, ο οποίος θεσπίζει κανόνες για τη χρήση τεχνολογιών ΤΝ στην Ευρωπαϊκή Ένωση και επηρεάζει όλους μας, και φυσικά και τους νομικούς-δικηγόρους. Συγχρόνως, η προστασία των προσωπικών δεδομένων και η εφαρμογή των κανόνων GDPR απαιτούν από τους δικηγόρους βαθιά τεχνολογική κατανόηση και αυστηρή συμμόρφωση, τόσο στους τομείς ιδιωτικού όσο και δημοσίου δικαίου.

Μην ξεχνάμε επίσης τις σύγχρονες νέες μορφές εργασίας, την οικονομία της πλατφόρμας (gigeconomy), που δημιουργούν νομικά ζητήματα σχετικά με τις συμβάσεις εργασίας, τα εργατικά δικαιώματα και τη φορολογική αντιμετώπιση των εργαζομένων, ζητήματα τα οποία απασχολούν και αφορούν έναν νομικό.

Πέραν αυτών, η κοινωνία, οι επιχειρήσεις και οι πολίτες σήμερα ενδιαφέρονται συστηματικά για την παροχή νομικών συμβούλων σχετικά με τη βιωσιμότητα, την περιβαλλοντική ευθύνη, τις ESG υποχρεώσεις επιχειρήσεων, την προστασία των φυσικών πόρων, και την περιβαλλοντική νομοθεσία. Η υπογεννητικότητα, η γήρανση του πληθυσμού, αλλά και το μεταναστευτικό δημιουργούν νέα νομικά ζητήματα που αφορούν σε θέματα κοινωνικής ασφάλισης, εργασιακών σχέσεων, ιθαγένειας και ίσης μεταχείρισης μεταξύ πολιτών. Θέματα, όπως ο γάμος μεταξύ ομόφυλων ζευγαριών, η ιατρικά υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και η σύγχρονη δομή της οικογένειας γεννούν νομικά, αλλά και βιοηθικά ζητήματα, τα οποία μας αφορούν όλους.

Σε όλα αυτά τα σύγχρονα θέματα που προκύπτουν από τις εξελίξεις στην κοινωνία και τον πολιτισμό, θα πρέπει να προσθέσουμε και τα προβλήματα και θέματα που προκύπτουν από τα αυξανόμενα περιστατικά κυβερνοεπιθέσεων, ψηφιακής απάτης,δυσφήμισης και άσκησης απειλής και βίας μέσω του διαδικτύου. Όλα τα παραπάνω θέματα και η πολυπλοκότητα αυτών, αλλά και η σύγχρονη νομοθεσία απαιτούν υψηλό επίπεδο εξειδίκευσης και συνεχή κατάρτιση και προσαρμογή των νομικών.

Έχετε βρεθεί ποτέ σε μια κατάσταση, όπου η νομική ορθότητα και η προσωπική ή κοινωνική ηθική δεν ταυτίζονταν; Πώς το βιώσατε;

Όλοι μας, κάποια στιγμή στη ζωή μας ερχόμαστε αντιμέτωποι με καταστάσεις που δεν τις έχουμε επιλέξει, δεν μας αρέσουν κι ούτε μας ταιριάζουν και παρόλα αυτά πρέπει να συνεχίσουμε να κάνουμε τη δουλειά μας, όποια κι αν είναι αυτή. Το πώς το βιώνει ο καθένας είναι διαφορετικό και εξαρτάται από τον χαρακτήρα και τις αντοχές του- αλλά πιστεύω ότι σίγουρα ο καθένας μας βάζει τα όρια του και τις απαραβίαστες, αδιαπραγμάτευτες γραμμές του και δεν παραμένει άβουλος κι αμήχανος μπροστά σε καταστάσεις που τον φέρνουν αντιμέτωπο με τις ηθικές του αξίες.

Ποιες προσωπικές ή επαγγελματικές εμπειρίες έχουν διαμορφώσει την οπτική σας απέναντι στην κοινωνική δικαιοσύνη και τα δικαιώματα μειονοτήτων;

Η αλήθεια είναι ότι η οπτική μου, η άποψή μου και τα πιστεύω μου απέναντί στην κοινωνική δικαιοσύνη και τα δικαιώματα μειονοτήτων δεν έχει αλλάξει λόγω προσωπικών ή/και επαγγελματικών εμπειριών. Οι προσωπικές και επαγγελματικές μου εμπειρίες, που έχουν προκύψει από την ενασχόληση μου με εργατικό και ασφαλιστικό δίκαιο, όπου συχνά δυστυχώς υπάρχουν διακρίσεις- κυρίως εις βάρος των γυναικών και των ατόμων με αναπηρία, και η ανάληψη υποθέσεων σχετικά με θέματα που αφορούσανευάλωτες ομάδες μεταναστών και πολιτικών προσφύγων, με στεναχώρησαν βαθιά και με ώθησαν να κατανοήσω ποια είναι η πραγματικότητα, αν γίνονται διακρίσεις και πόσο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα στην θεωρία και την πραγματικότητα, αναφορικά με την ίση μεταχείριση, με την πρόσβαση σε βασικά κοινωνικά αγαθά, με την παιδεία, την κοινωνική ασφάλιση, τις διακρίσεις στον εργασιακό χώρο, κλπ.

Ο ρόλος κάθε νομικού δεν περιορίζεται στην εφαρμογή του νόμου, αλλά αφορά συγχρόνως και στη διεκδίκηση ενός πιο δίκαιου πλαισίου για όσους δεν έχουν τη δυνατότητα ή τη δύναμη/ισχύ.

Πώς ενσωματώνεται η βιοηθική στην πρακτική σας και ποιες καταστάσεις σας έχουν κάνει να σκεφτείτε περισσότερο πάνω σε ηθικά ζητήματα;

Τι είναι η Βιοηθική: είναι ο διεπιστημονικός κλάδος, που ασχολείται με τα ηθικά προβλήματα που ανακύπτουν στην ιατρική, τη βιολογία, τη βιοτεχνολογία και την έρευνα. Η Βιοηθική ως επιστήμη συνεργάζεται με άλλα επιστημονικά πεδία, όπως τη Νομική, τη Φιλοσοφία, τη Θεολογία, την Κοινωνιολογία, ώστε να διαμορφωθεί ένα πλαίσιο και να ρυθμιστούν τα όρια και κανόνες, που θα προστατεύουν τη ζωή, την υγεία και την αξιοπρέπεια. Για παράδειγμα, θέματα που άπτονται της βιοηθικής είναι τα ζητήματα που προκύπτουν κατά την αρχή και το τέλος της ζωής, η ευθανασία, η αντιμετώπιση του πόνου, η τεχνητή γονιμοποίηση, η παρένθετη μητρότητα, οι γονιδιακές παρεμβάσεις, η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην υγεία, κ.α.

Η εφαρμογή νέων τεχνολογιών, όπως π.χ. η τεχνητή μήτρα, η τεχνική κατάτμησης και τροποποίησης του DNA (CRISPR), η χρήση ΑΙ στην υγεία, συχνά γεννούν ηθικά διλήμματα και κινδύνους εκμετάλλευσης και ανισότητας και για το λόγο αυτό χρειάζεται η παρέμβαση από τη μεριά του νομοθέτη και του Δικαίου, ώστε να ρυθμιστούν όροι και κανόνες και να προστατευτούν η αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα όλων (των ανθρώπων αλλά και άλλων ζώντων οργανισμών). Κατά την θέσπιση σχετικών νομοθετημάτων, οι αρχές που διέπουν τη Βιοηθική, δηλαδή η αρχή της αυτονομίας, της δικαιοσύνης, της ωφέλειας κι ευεργεσίας και του «μη βλάπτειν» βοηθούν και καθοδηγούν τον νομοθέτη.

Σε ό,τι αφορά εμένα προσωπικά, μέσα από την ιατρική διαμεσολάβηση, την οποία ασκώ, ήρθα σε επαφή με την βιοηθική διαμεσολάβηση και τη Βιοηθική. Η βιοηθική διαμεσολάβηση ασχολείται με διαφορές που αφορούν ηθικά διλήμματα σχετικά με την αρχή και το τέλος της ζωής, την θεραπεία των ατόμων, την αντιμετώπιση και την παροχή ιατρικής φροντίδας. Η επαφή μου με τη Βιοηθική με γοήτευσε και με ώθησε να παρακολουθήσω, παράλληλα με τις επαγγελματικές και οικογενειακές μου υποχρεώσεις, αρχικά ένα πανεπιστημιακό πρόγραμμα επιμόρφωσης σχετικό με την Ιατρική Δεοντολογία και τη Βιοηθική, διάφορα σεμινάρια και στη συνέχεια ολοκλήρωσα ένα διατμηματικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα του τμήματος Ιατρικής, Νομικής και Θεολογίας του ΑΠΘ αναφορικά με τις σύγχρονες ιατρικές πράξεις και τη Βιοηθική.

Αποτέλεσμα όλης αυτής της ενασχόλησης μου (αλλά και της αγάπης μου) με τη Βιοηθική είναι ότι πριν 3 μήνες στο 17ο Παγκόσμιο Συνέδριο Βιοηθικής, Ιατρικής Ηθικής και Δικαίου της Υγείας (17th World Conferencein Bioethics, Medical Ethicsand Health Law) που πραγματοποιήθηκε στην Λουμπλιάνα, στη Σλοβενία, να παρουσιάσω μία εργασία μου με θέμα «Η Παρένθετη Μητρότητα στην Ελλάδα και Σύγχρονοί Βιοηθικοί Προβληματισμοί». Η ομιλία μου είχε, από ό,τι φάνηκε, απήχηση γιατί το επίσημο περιοδικό του παγκόσμιου ιατρικού συλλόγου, WMJ (World Medical Journal, Official Journal of the World Medical Association) μου ζήτησε να γράψω ένα άρθρο γνώμης σχετικά με την ομιλία μου στο συνέδριο και την παρένθετη μητρότητα στην Ελλάδα, το οποίο θα δημοσιευτεί τον ερχόμενο μήνα.

Χαίρομαι πολύ για τη διεθνή αυτή αναγνώριση και τη δημοσίευση. Ποιες αλλαγές στη σύγχρονη κοινωνία ή την τεχνολογία έχουν επηρεάσει περισσότερο τη δουλειά σας και πώς προσαρμόζεστε;

Με την πανδημία, εμφανίστηκε η τηλεργασία και οι τηλεδιασκέψεις στη ζωή μας. Τα τελευταία χρόνια, η εφαρμογή νέων τεχνολογιών, η τηλεργασία και η ευρύτερη τηλεπικοινωνία άλλαξε και τον δικό μας τρόπο εργασίας. Η ηλεκτρονική κατάθεση δικογράφων, η ψηφιακή υπογραφή και βεβαίωση εγγράφων και ιδιωτικών συμφωνητικών, η ηλεκτρονική έκδοση πιστοποιητικών κλπ, γλιτώνει τον εργαζόμενο νομικό από πολύ άσκοπο χρόνο που χάνεται εξαιτίας των μετακινήσεων, ιδίως μέσα στο τεράστιο και υπερφορτωμένο λεκανοπέδιο της Αθήνας. Από την άλλη, συχνά η έλλειψη της απευθείας επαφής μεταξύ ατόμων, τα οποία συναλλάσσονται μεταξύ τους, δεν λειτουργεί ευνοϊκά στις μεταξύ τους σχέσεις και δυστυχώς η απόσταση και η ασφάλεια της απομακρυσμένης επαφής μέσω μίας οθόνης μπορεί να δημιουργήσει παρανοήσεις και ψευδαισθήσεις, αντί για την αίσθηση του τι είναι σημαντικό, ουσιαστικό και αληθές, με αποτέλεσμα να τους απομακρύνει από τον στόχο τους.

Η κυβερνοασφάλεια, η ασφάλεια των συναλλαγών και οι αυξανόμενες κυβερνοεπιθέσεις και ηλεκτρονικές απάτες είναι αυτό όμως που έχει πραγματικά επηρεάσει τη ζωή μας, την καθημερινότητά μας και φυσικά την εργασία μας. Συχνά, έχω τον φόβο και την αίσθηση ότι τίποτα απ’ όσα λαβαίνουν χώρα σε μία ηλεκτρονική πλατφόρμα, σε ένα δίκτυο υπολογιστών ή οτιδήποτε αποστέλλεται ηλεκτρονικά, δεν είναι ασφαλές και, ανά πάσα στιγμή, κινδυνεύει η ακεραιότητά του καθώς και η εμπιστευτικότητα, η οποία αποτελεί ένα παρά πολύ σημαντικό στοιχείο στην εργασία μας.

Η ανησυχία που περιγράφετε για την ασφάλεια και την εμπιστευτικότητα είναι απόλυτα κατανοητή, ιδίως στο δικό σας επάγγελμα. Ποιες ηθικές ή κοινωνικές προκλήσεις αντιμετωπίζουν σήμερα οι δικηγόροι στη βιοηθική και πώς μπορούν να τις διαχειριστούν;

Τα νέα τεχνολογικά επιτεύγματα και οι καινοτομίες, που αφορούν στην υγεία και τη ζωή μας, όπως π.χ. νέα επιτεύγματα στον τομέα της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ή της τροποποίησης γονιδίων, συχνά προηγούνται των νομοθετικών ρυθμίσεων. Υπάρχει δηλαδή ταχεία εξέλιξη στην τεχνολογία χωρίς όμως αντίστοιχη εξέλιξη στη νομοθεσία. Επίσης, υπάρχουν σύγχρονες ιατρικές μέθοδοι, όπως ακριβώς η παρένθετη μητρότητα ή η υποβοηθούμενη ευθανασία (στο εξωτερικό) οι οποίες είναι νόμιμες, αλλά συχνά προκαλούν κοινωνικές και πολιτιστικές αντιδράσεις. Σήμερα, πιο πολύ από ποτέ, οι νομικοί και οι δικηγόροι θα πρέπει να εξειδικεύονται και να συνεργάζονται στενά με επιστήμονες από τον χώρο της υγείας και της βιοτεχνολογίας και να συμμετέχουν σε επιτροπές δεοντολογίας και βιοηθικής, ώστε να μπορούν να αντιμετωπίζονται με ορθό τρόπο τα ζητήματα που παρουσιάζονται.

Υπάρχουν κάποια γεγονότα ή φαινόμενα που σας έχουν εντυπωσιάσει και πώς βλέπετε να επηρεάζουν την καθημερινότητά μας;

Η τεχνητή νοημοσύνη, η καθημερινή χρήση εργαλείων ΑΙ για το καθετί, η ψηφιοποίηση της καθημερινότητάς μας και φυσικά η παγκοσμιοποίηση, που δεν είναι κάτι νέο, είναι αυτά που μου προκαλούν την μεγαλύτερη εντύπωση. Σήμερα, το κινητό μου τηλέφωνο ξέρει καλύτερα από εμένα ποια μουσική μου αρέσει, ποιο είναι το επόμενο τραγούδι που θα ακούσω, τι χρώμα μαλλιών μου ταιριάζει και ποιο είναι το ιδανικό είδος άθλησης για εμένα. Ίσως όλα αυτά να διευκολύνουν τη ζωή μας, να γίνεται έτσι πιο ενδιαφέρουσα και γρήγορη και ίσως, κατ’ αυτόν τον τρόπο, να έχουμε πλέον περισσότερες δυνατότητες και να εκφράζονται περισσότερες απόψεις, αλλά συγχρόνως η καθημερινότητά μας γίνεται πιο απαιτητική και πιο πιεστική, καθώς χρειάζεται να κατανοούμε και να προσαρμοζόμαστε συνεχώς και να τηρούμε απαραίτητα μία κριτική στάση απέναντι σε όλα αυτά.

Με όλη αυτή την ταχύτητα και τις συνεχείς αλλαγές, ποια πράγματα σας επιτρέπουν να χαλαρώνετε, να αναζωογονείστε και να βρίσκετε προσωπική ικανοποίηση εκτός επαγγελματικού πλαισίου;

Εκτός από τη Βιοηθική, που ξεκίνησε ως παράπλευρη ενασχόληση και προσωπικό ενδιαφέρον και νιώθω πολύ τυχερή γι’ αυτό, χαλαρώνω περπατώντας όσο περισσότερο μπορώ, είτε στο κέντρο είτε στα περίχωρα της Αθήνας. Ασχολούμαι επίσης με την καλλιτεχνική βιβλιοδεσία, καθώς αγαπώ τα βιβλία και λατρεύω το χαρτί, ενώ συμμετέχω ενεργά σε εθελοντικές ομάδες.

Κυρία Γκατζόφλια, σας ευχαριστώ πολύ για όλα όσα μοιραστήκατε μαζί μας.

Κι εγώ σας ευχαριστώ.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η Βάσια μοιράζεται τους σταθμούς της πορείας της, αποκαλύπτει τη σχέση της με την υποκριτική και το τραγούδι, φωτίζει τη δύναμη της ευαλωτότητας και δείχνει πώς η τέχνη παραμένει ένας χώρος διαρκούς μεταμόρφωσης και προσωπικής ανακάλυψης.

Πώς ξεκίνησε το ταξίδι σας στην τέχνη και ποιοι ήταν οι βασικοί σταθμοί του μέχρι σήμερα;

Από πολύ μικρή ηλικία ασχολήθηκα με τη μουσική και τον χορό. Στη εφηβεία μου μπήκα στο φυτώριο του Βαγγέλη Σειληνού και στη συνέχεια της Ραλλούς Μάνου. Οι γονείς μου ασχολούνταν επαγγελματικά με το θέατρο. Το είχα γνωρίσει από μέσα. Παράλληλα με τη δραματική σχολή έπαιζα σε θέατρο για παιδιά. Είμαι ευγνώμων για τις δασκάλες μου Άννα Μακράκη, Εύα Κοταμανίδου, Έρση Μαλικένζου και για την μέχρι τώρα συνεργασία μου με τον μουσικοσυνθέτη Τάσο Καρακατσάνη.

Νιώθω περήφανη για τις συνεργασίες μου με το Εθνικό Θέατρο και το Κρατικό Βορείου Ελλάδος. Το πέρασμά μου από την ΕΡΤ, το Greek Cultural Center στη Νέα Υόρκη, η συνεργασία μου με τον Γιάννη Ιορδανίδη και τον Γιώργο Μιχαηλίδη μου έδωσαν μεγάλη χαρά. Καθώς και δύο διακρίσεις μου σε δύο ταινίες μικρού μήκους. Βασικός σταθμός το δίπλωμα κλασικού τραγουδιού με τη Νίνα Καλούτσα και το Μεταπτυχιακό μου στη Δημιουργική Γραφή.

Έπειτα, το πειραματικό θέατρο, η γνωριμία μου με τον Θωμά Μοσχόπουλο και τον Βασίλη Παπαβασιλείου. Ο Θανάσης Τριαρίδης και το ραδιοφωνικό μας Lebensraum. Η Μάντα στον Μορμόλη των Παλούμπη-Κουκαλάνι και φυσικά η Ορτένσια στη Locandiera του Γιάννη Κακλέα.

Έχετε πλούσια δραστηριότητα στον καλλιτεχνικό χώρο, με σπουδές στην υποκριτική, το κλασικό τραγούδι, τον χορό, συμμετοχές σε θεατρικές παραστάσεις, ταινίες, τηλεοπτικές σειρές, μουσικά ρεσιτάλ και συναυλίες. Πώς συνδυάζεται αυτή η πολυδιάστατη έκφραση; Νιώθετε ότι κάποια από αυτές τις ιδιότητες υπερισχύει;

Μου άρεσε πάντα το μιούζικαλ. Για να το πλησιάσω ήθελα να γνωρίσω σε βάθος όλες του τις πτυχές. Μ’ αρέσει και η έρευνα και η μελέτη. Δεν σταματάει. Σε μικρότερη ηλικία ο χορός ήταν προτεραιότητα. Στη συνέχεια, άλλοτε υπερισχύει το θέατρο, άλλοτε η μουσική. Όταν συνδυάζονται όλα σε μια μουσική παράσταση μου δημιουργεί πληρότητα. Αφήνομαι και στις ευκαιρίες των συνεργασιών και την ανάγκη που έχω την κάθε περίοδο.

Στην υποκριτική, συχνά καλείστε να αγγίξετε τραύματα, προσωπικά ή συλλογικά. Πιστεύετε ότι το θέατρο μπορεί να λειτουργήσει ως μορφή ίασης, και αν ναι, για ποιον: το ηθοποιό ή το κοινό;

Πιστεύω στην ίαση μέσα από την Τέχνη. Και για το ηθοποιό και για το κοινό. Για τον ηθοποιό, περισσότερο ακούσια, μέσα από τη διαδικασία της δημιουργίας και όχι επί τούτου ως μορφή ψυχοθεραπείας. Για το κοινό, πιστεύω ότι είναι μέρος της δημιουργικής έκφρασης να εμπνεύσει την όποια μετακίνηση οπτικής ή συναισθημάτων.

Όταν τραγουδάτε, νιώθετε ότι αφηγείστε μια ιστορία με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι όταν υποδύεστε έναν ρόλο; Ποια είναι η βασική διαφορά ανάμεσα στην ερμηνεύτρια και την ηθοποιό μέσα σας;

Είναι διαφορετικά τα μέσα που χρησιμοποιώ στο καθένα. Στο τραγούδι, εκτός από τον λόγο, συγχωνεύεται μέσα μου και η μελωδία, η αρμονία, τα όργανα, η κάθε τονικότητα. Στην υποκριτική δημιουργώ την μελωδία και τον ρυθμό με τον λόγο και το σώμα. Μια διαφορά είναι ότι στο τραγούδι βρίσκομαι μόνη με την τεχνική μου, τη μουσικότητα και τη διάθεση της στιγμής, ενώ στο θέατρο κρύβομαι πίσω από έναν ρόλο.

Έχοντας κινηθεί ανάμεσα στην αρχαία τραγωδία και το σύγχρονο θέατρο, τι θεωρείτε ότι παραμένει αμετάβλητο στον ανθρώπινο πυρήνα μέσα στους αιώνες;

Ο ανθρώπινος πόνος και η ανάγκη μας να τον υπερβούμε, ή έστω να τον απαλύνουμε.

Η μεταγλώττιση απαιτεί να δώσετε κάτι παραπάνω από τη φωνή σας σε ένα σώμα που δεν είναι δικό σας. Πώς βιώνετε αυτή τη μορφή υποκριτικής, όπου η παρουσία σας υπάρχει χωρίς να φαίνεται;

Η μεταγλώττιση, πέρα από το τεχνικό της κομμάτι — να διαβάζεις το κείμενο, να ακούς τον ξένο ηθοποιό, να παρακολουθείς την εικόνα και να συντονίζεις τη φωνή σου ταυτόχρονα — είναι απελευθερωτική. Μου δίνει τη δυνατότητα να εξερευνώ όλη την έκταση της φωνής μου, να κάνω γκριμάτσες, να συνδιαλέγομαι με την ψυχοσύνθεση του κάθε ήρωα και να υποδύομαι ρόλους που στο θέατρο θα ήταν μακριά από το φυσικό μου.

Μιλήστε μας για τη θεατρική παράσταση Λοκαντιέρα που συμμετέχετε. Σε ποια ζητήματα πιστεύετε ότι το θεατρικό κείμενο ακουμπά σήμερα;

Η Λοκαντιέρα παρουσιάζει μια ιστορία για τη δύναμη και την ανεξαρτησία της γυναίκας. Θίγει ζητήματα επίκαιρα όπως τα παιχνίδια εξουσίας στις σχέσεις, τα έμφυλα στερεότυπα, τις ανισότητες. Μια γυναίκα ανεξάρτητη οικονομικά και επαγγελματικά απέναντι στους άντρες και το όποιο κεκτημένο μεγαλείο τους. Ο έρωτας ξυπνάει συγκρούσεις και αποκαλύπτει εγωισμούς και αδυναμίες. Χαρακτηριστικά που κυριαρχούν και στις μέρες μας.

Άκουσα πρόσφατα τη φράση «η τρυφερότητα για την εποχή μας είναι το νέο πανκ», το πιο τολμηρό και ριψοκίνδυνο πράγμα όπως είπε ο Γιοακίμ Τρίερ. Πώς πιστεύετε ότι η τέχνη σήμερα συμβάλλει στη διατήρηση αυτής της τρυφερότητας σ’ έναν κόσμο που συνεχώς γεμίζει με κυνισμό;

Με έργα τέχνης που προκαλούν την ευαισθησία, τη βαθύτερη εσωτερική κατανόηση, την ευαλωτότητα, την ενσυναίσθηση. Με έργα τέχνης που ξυπνάνε ανθρώπινες πτυχές. Η τρυφερότητα είναι στάση ζωής.

Υπάρχει κάτι που φοβάστε ως ηθοποιός; Και τι ρόλο παίζει ο φόβος στη δημιουργική διαδικασία; Μπορεί να γίνει κινητήρια δύναμη;

Και την έκθεση φοβάμαι και την αποτυχία και την επιτυχία μάλλον. Πάω, όμως, κατά πάνω στον φόβο. Του επιβάλλομαι. Με κρατάει σε εγρήγορση, άρα με κινητοποιεί δυναμικά.

Τι μένει να πραγματοποιηθεί από όλα αυτά που έχετε σκεφτεί;

Επιθυμώ να βρίσκομαι σε συνεργασίες, έργα και ρόλους που με εμπνέουν, με συγκινούν και με γεμίζουν.

Σας ευχαριστώ πολύ!
Κι εγώ.

Πληροφορίες

Λοκαντιέρα του Κάρλο Γκολντόνι
Σκηνοθεσία: Γιάννης Κακλέας
Θέατρο Τέχνης Κάρολος Κουν

Η Θύμηση φέρει κάτι παλιό, δωρικό και άμεσο. Συλλαβίζει τη φροντίδα, την ανθεκτικότητα, τη σύνδεση και την αγάπη, χωρίς άγχος και τρεχαλητό, χωρίς ανωνυμία και διδακτισμό.

Λίγο πριν τα Χριστούγεννα πέρασα από την Ευφρονίου για το αγαπημένο μου γαλακτομπούρεκο. Έξω, στο δρόμο, μικρά παιδιά κοιτούσαν τα κρεμώδη γλυκά με δέος — έτσι όπως κοιτούν, ανά τα χρόνια, όλα τα παιδιά του κόσμου: τα γλυκά, τα μπαλόνια, το χιόνι, τον ήλιο, το νερό.

Κι εκεί σκέφτηκα να κλείσω αυτή τη συνέντευξη.

Κύριε Ζαμάνη, πώς συνδέεται για εσάς η γεύση με τις αναμνήσεις και την οικογένειά σας;

Η γεύση συνδέεται πάντα με τη μνήμη, για όλους τους ανθρώπους. Και σε αυτό ακριβώς στηρίχθηκε η αρχική ιδέα του μαγαζιού: η «Θύμηση», η ανάκληση του παρελθόντος. Στο μαγαζί μας, επικρατούν παραδοσιακά γλυκά, ως επί το πλείστον. Είμαι τέταρτης γενιάς ζαχαροπλάστης και ο πατέρας μου εξακολουθεί να συμμετέχει ενεργά. Διατηρούμε τους παλιούς οικογενειακούς κωδικούς κι από εκεί γεννήθηκε η «Θύμηση». Για μένα, η γεύση σίγουρα ξυπνάει αναμνήσεις, αφού γεύση και μυρωδιά είναι άρρηκτα συνδεδεμένες

Μπορείτε να μοιραστείτε κάποια ιδιαίτερη προσωπική γευστική ανάμνηση;

Όποτε μυρίζω κιγιέ. Ξέρετε τι είναι ο κιγιές;

Δεν ξέρω τι είναι, αλλά η μυρωδιά του μόλις μου έφτιαξε διάθεση!

Είναι μια πολύ σφιχτή ιταλική μαρέγκα που έκαναν οι παλιοί. Την έκαναν και ο πατέρας και ο θείος μου. Όποτε μυρίζω την καραμέλα στον κιγιέ, θυμάμαι το πρώτο μαγαζί του πατέρα μου. Ήμουν παιδί τότε.

Μιλήστε μου για την οικογενειακή σας παράδοση στο χώρο της ζαχαροπλαστικής.

Το πρώτο μαγαζί του προπαππού μου ήταν στο Κολωνάκι.

Πώς λεγόταν;

Θα σας γελάσω. Ήταν ένα ζαχαροπλαστείο, όπου ο προπαππούς μου ήταν αρχιμάστορας σε 65 άτομα. Μάλιστα, έκανε το «κέτερινγκ» με το παλάτι του βασιλιά! Από εκεί κι έπειτα, τα αδέρφια του, τα παιδιά του, ο δικός μου παππούς, ο παππούς του πατέρα μου και τα αδέρφια τους, για τέσσερις γενιές, είχαν όλοι ζαχαροπλαστεία. Έτσι, υπήρχαν σχεδόν σε όλη την Ελλάδα. Ειδικά, μια εποχή, λειτουργούσαν ενεργά έξι ζαχαροπλαστεία «Ζαμάνης» — με το ίδιο logo μάλιστα.

Πώς φροντίζετε να διατηρείτε ζωντανή αυτή την οικογενειακή κληρονομιά;

Με αγάπη προχωράω και σεβασμό. Δεν αγχώνομαι καθόλου. Δεν είμαι με το ζόρι εδώ. Είμαι επειδή το θέλω και επειδή μου αρέσει. Με αγάπη, σεβασμό και αναμνήσεις, φέρνουμε το παρελθόν στο σήμερα.

Γιατί επιλέξατε το Παγκράτι για το μαγαζί σας;

Το Παγκράτι μου αρέσει, είναι γειτονιά. Έψαχνα μαγαζιά σε συγκεκριμένες περιοχές της Αθήνας και, μετά από ενάμιση χρόνο αναζήτησης, βρήκα στην Ευφρονίου αυτό που πληρούσε όλα τα κριτήρια που ήθελα

Έχετε βρει και το κοινό που ανταποκρίνεται στην παράδοση του Παγκρατίου;

Το Παγκράτι είναι μια παλιά γειτονιά της Αθήνας και οι άνθρωποι που μας επισκέπτονται φεύγουν πάντα ικανοποιημένοι.

Υπάρχει κάποιο γλυκό στη βιτρίνα σας που ξεχωρίζετε ή που σας γεμίζει περηφάνια;

Πρόσφατα, έφτιαχνα το τσουρέκι με τη συνταγή του προπαππού. Κάνουμε την ίδια συνταγή τέσσερις γενιές. Αλλά όλα είναι έτσι. Και το γαλακτομπούρεκο…

Και ο μπακλαβάς, που έχει τρελάνει τους φίλους μου.

Ναι, όλα αυτά τα κάνουμε οικογενειακώς.

Πώς μάθατε εσείς αυτή την τέχνη;

Δούλευα στο ζαχαροπλαστείο του πατέρα μου. Μόλις τελείωσα το σχολείο, ξεκίνησα εκεί για έξι χρόνια. Παράλληλα, ολοκλήρωσα και μια σχολή έχοντας ήδη αποκτήσει μακρά εμπειρία στον χώρο. Όμως, πιστεύω ότι ό,τι κατακτάται μαθαίνεται με εξάσκηση. Κάθε τέχνη λειτουργεί έτσι: θα προσπαθήσεις, θα αποτύχεις, αλλά με την επανάληψη θα μάθεις.

Δύσκολο να παραμείνει κάποιος πιστός στην αυθεντικότητα;

Καθόλου.

Ωστόσο, συνήθως συμβαίνει το αντίθετο… Πώς το βλέπετε εσείς;

Όσον αφορά στην αυθεντικότητα, έτσι είμαι και ως άνθρωπος. Δεν ακολουθώ τάσεις ή μόδες και για μένα είναι εύκολο να παραμείνω αυθεντικός. Είναι τα γλυκά που ξέρω, με τα οποία μεγάλωσα, και μου βγαίνει φυσικά. Για κάποιον άλλον ίσως κάτι τέτοιο να είναι πιο δύσκολο.

Πώς βλέπετε το μέλλον του μαγαζιού; Τι προσδοκίες έχετε;

Το επαγγελματικό μου όραμα είναι να παραμείνει το μαγαζί, όπως είναι και τώρα. Δεν θέλω να αλλάξω τίποτα. Το ένα θα φέρει το άλλο. Θα δείξει και ο χρόνος. Δεν είμαι αρνητικός σε κάτι. Αλλά οι πρώτες ύλες και τα προϊόντα θέλω να παραμείνουν ίδια. Και μόνο προς το καλύτερο να πηγαίνουν. Κι ας έχουμε περιορισμένο αριθμό παραγωγής.

Ποια είναι η αγαπημένη σας γεύση;

Μου αρέσουν όλα, αλλά αγαπώ περισσότερο τα γλυκά που έχουν κρέμες. Κρεμούλες, ρυζόγαλα, γαλακτομπούρεκα, τα καζάν ντιπί που φτιάχνουμε είναι στην ίδια θέση για μένα.

Τα λευκά γλυκά μου θυμίζουν σπίτι, θαλπωρή, αγάπη.

Μα αυτά τα γλυκά τρώμε στις γιορτές. Έτσι είναι.

Τι θα θέλατε να κρατήσει ο κόσμος από αυτή την εμπειρία της Θύμησης;

Νομίζω ότι η ουσία είναι να μοιράζεσαι τις αναμνήσεις και τις γεύσεις που αγαπάς. Τα γλυκά μας φέρνουν κοντά με την οικογένεια, με τους φίλους, με το παρελθόν μας. Και αυτό, στο τέλος, είναι η πραγματική «θύμηση».

Σας ευχαριστώ πολύ!

Κι εγώ. Καλή χρονιά να έχουμε!

*Ευφρονίου 17 & Πρατίνου, 210 7244034

Η Βασιλική Βελτσίστα, που γνώρισα τυχαία στο Παγκράτι, γεννήθηκε και μεγάλωσε σε αυτή τη μικρή, βαθιά ποιητική, πόλη της Αιτωλοακαρνανίας. Είναι σχεδόν 30, ασχολείται με τη φωτογραφία και ζει στο αθηναϊκό κέντρο — αλλά κι όπου αλλού θελήσει. Γιατί ξέρει καλά, εκ γενετής, πώς είναι να μη χάνεις ούτε ίχνος από τα φτερά σου.

Βασιλική, ποια στιγμή της ζωής σου θεωρείς καθοριστική για το πώς βλέπεις σήμερα τον κόσμο;

Η στιγμή που αποφάσισα να φύγω από το πατρικό μου στο Μεσολόγγι με προορισμό την Αθήνα. Έπρεπε να πάρω τη ζωή στα χέρια μου, να πιάσω δουλειά, να παλέψω απέναντι σε οτιδήποτε προκύψει. Με αυτόν τον τρόπο, βίωσα την πραγματική ενηλικίωση κι άρχισα να παρατηρώ τον κόσμο από άλλη οπτική.

Τι πιστεύεις ότι κουβαλάει μαζί του κάποιος που μεγαλώνει στο Μεσολόγγι και μπαίνει στην ενήλικη ζωή;

Το Μεσολόγγι είναι μια πανέμορφη μικρή πόλη. Έχει για μένα μια αγνότητα από την παιδική μου ηλικία, η οποία, λόγω του μεγέθους, των αποστάσεων και γενικότερα της κοινωνίας εκεί, δημιούργησε μια αίσθηση ότι δεν υπάρχει κίνδυνος. Επίσης, αυτά συνέβαλαν στο να έχω γενικότερα αυξημένη ενσυναίσθηση προς όλους.

Πώς θα περιέγραφες τον εαυτό σου σε κάποιον που σε βλέπει για πρώτη φορά, χωρίς να αναφέρεις τίποτα για τη δουλειά ή τα χόμπι σου;

Προσπαθώ να είμαι ένα θετικό άτομο, που να τρέφεται από την καλλιτεχνική πλευρά του και με αυτόν τον τρόπο, να βρίσκω πάντα κάτι το οποίο θα ικανοποιεί τις φιλοδοξίες μου.

Τι νιώθεις ότι σε ωθεί στη δημιουργία, ακόμη κι όταν η καθημερινότητα είναι απαιτητική;

Η δημιουργικότητα με γεμίζει ενέργεια ακόμη και μετά από μια απαιτητική ημέρα. Με βοηθάει να συγκεντρώνομαι, να εκφράζω τα συναισθήματά μου ενώ είναι ο ιδανικός τρόπος να επανέρχομαι σε εκείνα που αγαπώ. Επομένως, είναι η διέξοδος και ο τρόπος να ελέγχω τη ρουτίνα και την καθημερινότητά μου.

Τι σε έκανε να ασχοληθείς με τη φωτογραφία;

Όλα ξεκίνησαν από τον θείο μου, που πάντα είχε μια κάμερα στο χέρι και μου είχε κολλήσει το μικρόβιο. Μαζί με αυτό, το Μεσολόγγι μου έδινε συνεχώς εικόνες και έμπνευση. Έπαιρνα την κάμερα, ανέβαινα στο ποδήλατο και απλά τραβούσα στιγμές και μέρη που μου άρεσαν.

Ως φωτογράφος, ποια «αθέατη Αθήνα» θα ήθελες να δείξεις σε αυτόν που ξέρει μόνο την επιφανειακή της εικόνα;

Τις λαϊκές γειτονιές, που ο κόσμος τις γνωρίζει απλώς ως αξιοθέατα (Εξάρχεια, Παγκράτι, Κυψέλη). Περιοχές που έχουν τους δικούς τους ντόπιους, με τις δικές τους ιστορίες και τη δική τους καθημερινότητα πίσω από το παραβάν.

Αν μπορούσες να κάνεις ορατό κάτι που οι άλλοι συνήθως δεν βλέπουν στη ζωή των νέων, τι θα ήταν;

Οι περισσότερες δυσκολίες σχετίζονται με την οικονομική δυνατότητα. Όταν δεν υπάρχει χρόνος για χόμπι κι άλλες ασχολίες, λόγω της εργασίας, ή όταν νιώθεις εξαντλημένος ψυχικά από αυτήν, μπαίνεις σε ράγες και αντιμετωπίζεις τα πάντα μηχανικά. Δεν ζεις πραγματικά, βλέπεις απλώς τις ημέρες να περνούν και να σε αφήνουν πίσω.

Η αισιοδοξία σήμερα: κάτι δεδομένο, αντίδραση ή μορφή αντίστασης;

Θεωρώ ότι η αισιοδοξία είναι μια πράξη αντίστασης, όταν περιλαμβάνει αντίληψη των συνθηκών και συνοδεύεται από πράξεις που συμβάλλουν στο να πετυχαίνεις τους στόχους σου. Συνεπώς, αποτελεί ενεργή αντιμετώπιση του φόβου και του αισθήματος της παραίτησης.

Πόσο δύσκολο είναι να κυνηγάς την οικονομική σταθερότητα χωρίς να θυσιάζεις τη δημιουργική σου πλευρά;

Είναι σίγουρα δύσκολο, ωστόσο πιστεύω ότι έγκειται στο τι ζητάς από το καθετί. Προσωπικά, απολαμβάνω τη δημιουργική πλευρά μου και τα μονοπάτια που ακολουθώ και δεν αναμένω τίποτα υλικό από αυτό. Οτιδήποτε προκύπτει είναι επιπλέον και σίγουρα καλοδεχούμενο.

Όταν παρατηρείς τους ανθρώπους γύρω σου, τι έχεις μάθει για τη δική σου εποχή;

Παρά την πληθώρα τρόπων και μέσων επικοινωνίας, οι άνθρωποι είναι πιο μόνοι από ποτέ. Δεν συνδέονται και δεν αντιδρούν πραγματικά σε ό,τι συμβαίνει γύρω τους. Πασχίζουν απλώς να ακολουθούν τη μάζα, από φόβο να μην ξεχωρίζουν.

Πού θα έχει οδηγήσει η προσωπική και δημιουργική σου εξέλιξη τον εαυτό σου σε πέντε χρόνια, σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς;

Θα ήθελα να έχω βελτιωθεί ως άνθρωπος, κυρίως ψυχικά και δημιουργικά. Να είμαι περισσότερο δυναμική και να έχω εξερευνήσει περισσότερο τον εαυτό μου, μέσα από χόμπι και ταξίδια.

*Κάθε άνθρωπος κρατά τον δικό του χάρτη ζωής. Στη στήλη «Οι Χάρτες μας», συναντάμε νέους δημιουργικούς ανθρώπους και ανακαλύπτουμε πώς βλέπουν τον κόσμο, τι τους εμπνέει και πώς καταφέρνουν να κρατούν τα φτερά τους ανοιχτά.

Να σας πω, από την αρχή, ότι σας θαυμάζω. Γιατί βρήκατε τον τρόπο να παρουσιάσετε κάτι πρωτότυπο. Αναφέρομαι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στην αναβίωση των ηρωίδων που υποδύθηκε η Αλίκη Βουγιουκλάκη, μέσα από τη δική σας οξεία και βαθιά ματιά. Πώς προέκυψε όλο αυτό;

Σε αυτά τα βίντεο, βρίσκονται συμπυκνωμένες ιδέες, κοινωνικοί προβληματισμοί και απόψεις που ήθελα, πολλά χρόνια, να εκφράσω, αυτά που συζητούσα πάντα με φίλους και συνεργάτες. Έψαχνα, όμως, έναν τρόπο να εκφραστούν πιο δημιουργικά. Σκεφτόμουν να γράψω ένα κινηματογραφικό σενάριο ή ένα θεατρικό έργο. Είχα ξεκινήσει μάλιστα. Όμως πάντα με σταματούσε αυτό που σταματάει του Έλληνες καλλιτέχνες: Ότι, κατά πάσα πιθανότητα, δεν θα ασχοληθεί κανείς με την ιδέα σου και δεν θα βρεις ποτέ χρηματοδότηση.

Η εμπειρία μου (ως ηθοποιός και στη συνέχεια ως μέλος της ομάδας παραγωγής) στην ταινία του Μιχάλη Καφαντάρη «Behind the sins», που ξεκίνησε  χωρίς χρηματοδότηση, ένας άθλος που ολοκληρώθηκε μετά από χρόνια δουλειάς συσπειρώνοντας εκατοντάδες ανθρώπους, ήταν για μένα, πέρα από σχολείο, και μια έμπνευση στο «να τολμάς και μόνος σου, αν χρειαστεί». Με την  παρότρυνση και του Μιχάλη Καφαντάρη ξεκίνησα, λοιπόν, αυτά τα βίντεο στα σόσιαλ μίντια. Η Αλίκη Βουγιουκλάκη είναι η κορυφαία εκπρόσωπος του παλιού ελληνικού κινηματογράφου, κι ο κινηματογράφος είναι το σύμβολο ενός παλιού κόσμου που χάθηκε. Πάντα σκεφτόμουν αν η εποχή ορίζει τους ανθρώπους ή οι άνθρωποι την εποχή. Βλέποντας τους ήρωες του παλιού σινεμά, μέσα σ’ αυτούς και τις ηρωίδες που ενσάρκωσε η Αλίκη, σκεφτόμουν όλα όσα  θα τους απαγόρευαν να υπάρξουν σήμερα. Πώς θα ένιωθαν και θα συμπεριφέρονταν αυτές οι ηρωίδες στη σύγχρονη ανεστραμμένη πραγματικότητα. Κι αυτό κάνω.

Και το κάνετε καλά. Θα λέγαμε ότι το κεφάλαιο Αλίκη, ακόμη και τόσα χρόνια μετά, φέρει πτυχές που μπορούν σχεδόν να την επανεφεύρουν; Τι είχε τελικά αυτή η γυναίκα που ακόμη και ρετρό εμπεριέχεται στο παρόν; Στη σημερινή εποχή, τι της αναγνωρίζεται που όσο ζούσε δεν ειπώθηκε ποτέ;

Το «φαινόμενο Βουγιουκλάκη», πιστεύω πως δεν μπορεί να επαναληφθεί. Η Αλίκη όμως παραμένει παρούσα ακόμα και μέσω της φυσικής της απουσίας. Από τότε που έφυγε, δεν εμφανίστηκε άλλη Ελληνίδα ηθοποιός που να ενσωματώνει ταυτόχρονα την ελληνικότητα, το λαϊκό στοιχείο και τον προσωπικό μύθο.

Ήταν σταρ με 100% ελληνική ταυτότητα, αποτέλεσμα του ελληνικού κινηματογράφου, όχι celebrity διεθνούς jet set με καταγωγή από την Ελλάδα. Αυτό την καθιστά Εθνική Σταρ με όλη τη σημασία. Όσο ζούσε, ακόμα κι όταν δεν έκανε πια σινεμά, ζούσε και η ψευδαίσθηση ότι «αφού υπάρχει η δική μας Εθνική  σταρ, υπάρχει και βιομηχανία ελληνικού κινηματογράφου».

Σήμερα, με την απόσταση του χρόνου, θα πρέπει να της αναγνωρίσουμε πως υπήρξε αντικειμενικά πολύ μεγάλη ηθοποιός. Στους ασπρόμαυρους ρόλους της, — «Λίζα και η άλλη», «Διπλοπενιές», «Μανταλένα» — έχει μια εκπληκτική κινηματογραφική αντίληψη. Περνάει από το δράμα στην κωμωδία με αμεσότητα και ακρίβεια, που μοιάζει αβίαστη, αλλά είναι μια σπάνια δεξιότητα. Στη «Μανταλένα», ειδικά, η ερμηνεία της, θεωρώ πως είναι από τις μεγάλες στιγμές του ελληνικού σινεμά.

Δεν είναι τυχαίο ότι για τον συγκεκριμένο ρόλο απέσπασε το Βραβείο Α’ Γυναικείου Ρόλου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Τι έχετε καταλάβει για τον εαυτό σας, όλον αυτόν τον καιρό, που η συγκεκριμένη διαδικασία της «πολύ γόνιμης μίμησης», να το πω έτσι, σας γεφυρώνει με ένα κοινό που θέλει να μάθει κι εσάς και τη Βουγιουκλάκη; Εγώ, συγκεκριμένα, σας έμαθα από μια προτροπή φίλου μου «δες με προσοχή, έχει ενδιαφέρον». Να σημειώσω ότι ο συγκεκριμένος φίλος δεν έχει δει ολόκληρη καμία ταινία της Αλίκης.

Είναι νωρίς για να μάθω κάτι για τον εαυτό μου από όλο αυτό. Κυρίως γιατί ακόμα προσπαθώ να τον τοποθετήσω μέσα σε όλο αυτό. Ακόμα έχει δρόμο για βελτίωση και εξέλιξη. Τουλάχιστον, αυτό προσπαθώ κι εγώ, αλλά και η ομάδα που στηρίζει τεχνικά τα βίντεό μου, η STAND UP DRAMA.

Η περίπτωση που αναφέρετε με τον φίλο σας, δεν μπορεί παρά να με συγκινεί αληθινά και να με τιμά, καθώς αυτό το «ενδιαφέρον»  προσπαθώ κι εγώ, με τη σειρά μου, να τιμήσω, παίζοντας στην ουσία με επτά –οκτώ κινηματογραφικούς χαρακτήρες της Αλίκης και μια ανεξάντλητη επικαιρότητα.

Τι ωραίο που η Λίζα Δέλβη ή η δακτυλογράφος Αικατερίνη Πιερρή δε ζουν σε «γυάλα»! Πώς συνομιλεί η Αλίκη του ’60 με τις γυναίκες του 2025;

Το κοινό, αναζητά ακόμη αυτή τη σύνδεση με το ’60. Το παλιό σινεμά ήταν λαϊκό, άμεσο, βαθιά συνδεδεμένο με την καθημερινότητα και τις ανάγκες του κόσμου. Ύστερα και για πολλά χρόνια που φτάνουν μέχρι την γενιά μου, η λαϊκότητα θεωρήθηκε κάτι «κατώτερο» — με συνέπεια η τέχνη να απομακρυνθεί σιγά σιγά από την κοινωνία.

Στην εποχή των playlists, και καθώς ζούμε σε μια χώρα, που δεν παράγει πλέον σχεδόν τίποτα στο σήμερα, το κοινό αναζητά μια κληρονομιά που να τού ανήκει. Ένα κομμάτι πολιτισμού, με το οποίο μπορεί να ταυτιστεί, χωρίς την ενοχή που τού έχουν φορτώσει για το σήμερα. Γι’ αυτό βλέπουμε τόσες σειρές και ταινίες εποχής, τόσες διασκευές τραγουδιών, τόση επιστροφή στο παλιό.

Οι ηρωίδες της Αλίκης — όπως και πολλοί ρόλοι εκείνου του σινεμά — είναι αρχετυπικές μορφές. Εκπέμπουν ξεκάθαρα χαρακτηριστικά σε μια εποχή, όπου η ταυτότητα είναι ρευστή. Ίσως γι’ αυτό, παρά τις τεράστιες αλλαγές, παραμένουν κατανοητές και οικείες κυρίως στις γυναίκες του σήμερα.

Νιώθετε ότι ο κόσμος καταλαβαίνει αυτό το δεύτερο, βαθύτερο επίπεδο του έργου σας ή σταματά στην ομοιότητα;

Στην αρχή, στεκόταν στην ομοιότητα — κάτι απόλυτα λογικό, αφού εμφανίστηκα πολύ ξαφνικά. Τα πρώτα σχόλια αφορούσαν κυρίως στο «αν μοιάζω», πολύ, αρκετά, λίγο ή καθόλου. 

Με τον καιρό όμως, όσο τα κείμενα εξελίσσονταν και το concept άρχισε να διαμορφώνεται και να εξελίσσεται κι αυτό, μεγάλο κομμάτι του κόσμου, που με παρακολουθεί, στρέφεται στο νόημα, στο σχόλιο, στην ιδέα πίσω από το βίντεο. Αυτό είναι για μένα η μεγαλύτερη επιβεβαίωση. Έχω διαβάσει σχόλια πολύ υψηλού επιπέδου, ακόμα και αρνητικά, που μου έδωσαν ώθηση να συνεχίσω. Στο διαδίκτυο, κυκλοφορεί κοινό με σκέψη, κριτήριο και ανάγκη για κάτι πιο ουσιαστικό από απλή μίμηση — και κυρίως κοινό που έχει κουραστεί να το υποτιμούν.

Η μίμηση, όταν είναι τόσο αληθινή, γίνεται επικίνδυνα οικεία. Σας έχει απασχολήσει ποτέ το ενδεχόμενο να ταυτιστεί το κοινό — ή κι εσείς — περισσότερο απ’ όσο θα θέλατε;

Η μίμηση που κάνω, εξελίσσεται μαζί με εμένα. Προσπαθώ πολύ γι’ αυτό, με όσα μέσα μπορώ να έχω στα χέρια μου. Ο κίνδυνος ταύτισης υπάρχει πάντα, γιατί η υποκριτική σε φέρνει σε επαφή με λεπτές ισορροπίες, και είναι μια τέχνη γεμάτη ανασφάλεια από τη φύση της. Αλλά στη γενιά μου, πλέον, ο μεγαλύτερος φόβος δεν είναι η ταύτιση, αλλά το να μη σου δοθεί καθόλου ο χώρος να υπάρξεις. Αν ο κόσμος με ταυτίσει πρώτα με την Αλίκη, δεν έχω για την ώρα, παρά να το θεωρήσω μια δυνατή αφετηρία για να μπορέσω στη συνέχεια να δείξω κι άλλα πράγματα που έχω μέσα μου — και είναι πολλά.

Εξάλλου, ακόμα και οι πιο σπουδαίοι ξεκίνησαν από μια μίμηση κάποιου καλλιτέχνη που θαύμαζαν στην εφηβεία τους: η Edith Piaf, βάσισε το ηχόχρωμά της πάνω στην Freel, που ήταν μυθική τραγουδίστρια της εποχής της, ο Τσάπλιν μιμήθηκε τον Μαξ Λίντερ, ο Νίκος Καββαδίας, στα πρώτα του ποιήματα, τον Μπωντλαίρ. Όλοι τους πήραν το αρχικό υλικό και  κατάφεραν να το μετατρέψουν, με τον καιρό, σε κάτι δικό τους. Γιατί όχι κι εγώ; Ποιος μπορεί να μου αρνηθεί την αγάπη μου, σε ένα παιδικό μου ίνδαλμα, τόσο σπουδαίο όσο η Αλίκη; Το θέμα δεν είναι από πού το ξεκινάς, αλλά πού και κυρίως το πώς επιλέγεις να το πας. Ελπίζω να είμαι τυχερή και να μπορέσω να το πάω, κάπου, λοιπόν.

Η μίμηση είναι το πρώτο βήμα της δημιουργίας. Ακόμα και η Αλίκη Βουγιουκλάκη, που θεωρούμε μοναδική, κάποτε ξεκίνησε κοιτώντας και μαθαίνοντας από όσους θαύμαζε. Μιλήστε μου για τις σπουδές σας, για την πορεία σας. Πώς θέλετε ή αντέχετε να υπάρχετε σε μια χώρα που είναι έτη φωτός μακριά από τους νέους ανθρώπους και τα όνειρά τους.

Μεγάλωσα στο Ναύπλιο. Μικρή έβλεπα όλες τις παραστάσεις στο θέατρο της Επιδαύρου λόγω καταγωγής της μητέρας μου από το Λυγουριό. Σπούδασα Κλασική Φιλολογία, μετά φοίτησα στη δραματική σχολή «Αθηναϊκή Σκηνή» και ακολούθησε μεταπτυχιακό στις Θεατρικές Σπουδές, με ειδίκευση στη διδακτική του θεάτρου και την αρχαία τραγωδία. Ως ηθοποιός, έχω συμμετάσχει σε αρκετές θεατρικές παραστάσεις, όπως η «Μελάχρα» του Παντελή Χορν, στο θέατρο Σταθμός, είμαι μόνιμο μέλος του θιάσου αρχαίου δράματος του Θεάτρου Σέττας «Νίκος Παπακωνσταντίνου», όπου κάθε καλοκαίρι ο Δημήτρης Παπακωνσταντίνου ανεβάζει αρχαίες τραγωδίες.

Αυτή την περίοδο, είμαι στο θέατρο «Κάτια Δανδουλάκη», στην παιδική σκηνή. Επίσης, έχω παίξει σε κάποιες κινηματογραφικές ταινίες, όπως ‘’The students of Umberto Primo’’, ταινία εποχής της Alessandra Maioletti, στην ταινία της Kristina Patkova ‘’Stella my love’’, που πρόκειται να βγει σύντομα και φυσικά στην ταινία του Μιχάλη Καφαντάρη ‘’Behind the sins’’, μια σπονδυλωτή ταινία εποχής, που, εκτός από πρωταγωνιστικό ρόλο ως ηθοποιός, έχω και θέση στην ομάδα που δουλεύει για την ολοκλήρωσή της. Το δύσκολο στην Ελλάδα είναι η αντίφαση: από τη μία πρέπει να γεράσεις για να σε εμπιστευτούν, από την άλλη απαιτείται να έχεις ήδη πετύχει όσο είσαι νέος. Αυτή η πίεση είναι εξουθενωτική. Όλα όσα ανέφερα πιο πάνω, από την πρώτη μέρα σπουδών μου, μέχρι το τελευταίο μου βίντεο στο tiktok, είναι μια σανίδα για να μην βουλιάξω, πριν να είναι πολύ νωρίς, για να σταθώ κάπου πριν να είναι πολύ αργά.

Τι σας έχει θυμώσει περισσότερο από όλα;

Ο τρόπος με τον οποίο ο φόβος έχει γίνει καθημερινότητα. Και το ότι μας τον παρουσιάζουν ως κάτι απολύτως φυσιολογικό — σχεδόν επιθυμητό.

Συμφωνώ απόλυτα — είναι τρομακτικό πώς συχνά μαθαίνουμε να αποδεχόμαστε τον φόβο αντί να τον υπερβαίνουμε.Τι σημαίνει για εσάς να είστε γυναίκα καλλιτέχνης στην Ελλάδα του σήμερα;

Σημαίνει, δυστυχώς, ό,τι σημαίνει και να είσαι καλλιτέχνης γενικά στην Ελλάδα: να παλεύεις χωρίς τα βασικά εργαλεία. Είναι σαν ποδοσφαιριστής που βγαίνει να παίξει χωρίς γήπεδο και χωρίς μπάλα.

Αν μπορούσατε να ζήσετε για λίγο μέσα στη δεκαετία του ’60 — σε ένα της καλλιτεχνικό ή κοινωνικό κύτταρο, σε μια παρέα, ένα κίνημα, μια εποχή αλλαγής — πού θα διαλέγατε να βρεθείτε και γιατί;

Παρότι το ’60 είχε σκοτεινές πλευρές, είναι αλήθεια πως ήταν και εποχή σπουδαίων καλλιτεχνικών και κοινωνικών αλλαγών. Μου έχει μείνει μια φράση του συνθέτη Λίνου Κόκοτου που την θεωρώ χαρακτηριστική της εποχής: «εκείνα τα χρόνια, υπήρχε φτώχεια, αλλά περπατούσες και δίπλα σου περνούσαν ποιητές».

Πάντως, αν είχα προσωπικά την επιλογή να ζήσω λίγο σ’ αυτή τη δεκαετία, θα ήθελα να είναι στην Ιταλία και στο καλλιτεχνικό περιβάλλον του σινεμά που δημιούργησε και πρόσφερε παγκοσμίως η Ιταλία εκείνη την εποχή. Θα ήθελα να βρίσκομαι, ας πούμε, στην ομάδα του Βιττόριο ντε Σίκα, του Έττορε Σκόλα. Θα ήθελα να βρίσκομαι στο σετ της ταινίας «Διαζύγιο αλά Ιταλικά» του Τζέρμι. Στην Ελλάδα, τέτοιο αντίστοιχο «παγκόσμιο ρυθμό» στο σινεμά, αισθάνομαι ως θεατής στις ταινίες του σπουδαίου σκηνοθέτη, Βασίλη Γεωργιάδη (Γάμος αλά Ελληνικά, Κόκκινα Φανάρια, 7η Ημέρα της Δημιουργίας κ.α. ) που πήγε το δικό μας, ελληνικό σινεμά, σε πολύ- πολύ ψηλά μεγέθη. Μια ανάσα από τα Όσκαρ.

Σας ευχαριστώ πολύ γι’ αυτή τη συζήτηση! Ταξίδεψα.

Να είστε καλά!

«Τα νιάτα μου δεν μύριζαν από τη μυρωδιά των νέων σελίδων του βιβλίου της Χημείας. Μύριζαν από αντισηπτικά και από τον αόρατο αγώνα με έναν αντίπαλο που δεν γνώριζα ακόμα. Ο Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος διαγνώστηκε επίσημα στα 40 μου, αλλά τα συμπτώματά του μου ήταν πιστός σύντροφος από την εφηβεία, έναν μυστικό πόνο, μια αδικαιολόγητη κούραση, ένα σώμα που με πρόδινε χωρίς λόγο. Μου δίδαξε, πριν καν μάθω το όνομά του, ότι τα όνειρα είναι πολυτέλεια και η επιβίωση είναι υποχρέωση. Έτσι, για χρόνια, η ιατρική ήταν μια μακρινή, αχνή σκιά, ένα παιδικό όνειρο που φάνταζε σε έναν τοίχο γεμάτο υποχρεώσεις, λογαριασμούς και την καθημερινή μάχη να «νικήσεις» το σώμα σου πριν καν βγεις στην κοινωνία.

Και όμως, κάποια στιγμή, στα 44, μια σπίθα άναψε. Η φωτιά δεν είχε σβήσει. Αντίθετα, είχε αναζωπυρωθεί με μια ωριμότητα που γεννιέται μόνο όταν αποκτάς όνομα για τον αντίπαλό σου. Η επίσημη διάγνωση, αν και αργή, έφερε μια οξεία επίγνωση: ο χρόνος είναι πολύτιμος. Η απόφαση ήταν τρελή, αυτοκτονική, όπως έλεγαν μερικοί. «Στα σαράντα τέσσερα σου, με τον Λύκο; Θα πας Εσπερινό ΕΠΑΛ; Η απάντηση ήταν απλή: «Ο Λύκος είναι μέρος της ζωής μου από πολύ πριν. Τώρα, είναι ώρα να πολεμήσω για το όνειρό μου».

Το 1ο Εσπερινό ΕΠΑΛ Αιγάλεω: Το απροσδόκητο πανεπιστήμιο της ζωής

Περπάτησα για πρώτη φορά στις αίθουσες του 1ου Εσπερινού ΕΠΑΛ Αιγάλεω στα 44. Με ένα μείγμα αποφάσεων και μιαν οικεία αγωνία, η κούραση της νύχτας πριν δεν ήταν νέα αίσθηση. Σύντομα όμως, η αγωνία μετατράπηκε σε υπερηφάνεια. Εκεί, βρήκα έναν κόσμο παράλληλο της δικής μου πραγματικότητας. Συνάδελφους μαχητές. Ανθρώπους που είχαν δουλέψει ολόκληρη μέρα και τώρα, με κουρασμένα μάτια αλλά αδιάσπαστο βλέμμα, άνοιγαν τα βιβλία. Οι καθηγητές ξέροντας ίσως για τις μάχες μας, ήταν περισσότερα από δάσκαλοι – ήταν συμπαραστάτες. Το Εσπερινό δεν ήταν απλώς ένα σχολείο. Ήταν μια δεύτερη ευκαιρία, ένα φως στο σκοτάδι για όσους δεν είχαν την πολυτέλεια της πρώτης φοράς.

Ο ζυγός της ευθύνης: Δύο δουλειές, οικογένεια, σχολείο και ο λύκος

Για τρία χρόνια, το παζλ της καθημερινότητάς μου δεν είχε κενά. Κάθε λεπτό είχε προορισμό και κάθε βάρδια ήταν ένας επιπλέον αγώνας κατά της κούρασης.

Πρωί: Ξύπνημα. Πρώτος στόχος: να αντιμετωπίσω το σώμα μου. Χάπια, ενέσεις, και μετά προετοιμασία για τη βάρδια.

Πρωί- Νοσοκομείο.
Σε αυτό το περιβάλλον, η απόφασή μου για ιατρική πήγαινε και ερχόταν. Βλέποντας τους γιατρούς, αισθανόμουν ταυτόχρονα έλξη και μια βαθιά, προσωπική κατανόηση. Κάθε ασθενής ήταν ένα υπόμνηση του δικού μου αγώνα.

Μεσημέρι: Επιστροφή σπίτι. Γρήγορο φαγητό και διάβασμα. Ήταν η μόνη στιγμή ηρεμίας πριν το σχολείο, συχνά σκισμένη από τον πόνο ή την εξάντληση.

Απόγευμα: 1ο Εσπερινό ΕΠΑΛ Αιγάλεω. Η πνευματική βάρδια. Εδώ, το μυαλό έπρεπε να είναι απόλυτα διαυγές, παρά την κούραση που προκαλεί ο Λύκος και παρά τα φάρμακα.

Βράδυ, το τελευταίο εξάμηνο στο ΕΠΑΛ: Δεύτερη βάρδια σε Μονάδα Φροντίδας Ηλικιωμένων. Εκεί, τα ξημερώματα πλέον , τα βιβλία ανοιγμένα δίπλα στο φως ήταν ο πιο πιστός μου σύντροφος. Ο ύπνος ήταν κλεμμένος, όχι μόνο από τις υποχρεώσεις, αλλά και από την ασθένεια. Η κούραση δεν ήταν απλή κούραση. Ήταν το «εμπύρετο κούρασμα» του Λύκου, ένας γνώριμος εχθρός. Το stress δεν ήταν απλό, ήταν ένας παράγοντας που μπορούσε να πυροδοτήσει μια έξαρση. Υπήρχαν στιγμές που κοίταζα το κενό, νιώθοντας το σώμα μου να εξαντλείται, και ρωτούσα: «Θα τα καταφέρω;».

Η αμοιβή: Μια βαθμολογία που έγραψε ιστορία

Δεν χρειάστηκαν πανελλήνιες. Η πειθαρχία, ο ιδρώτας, οι ατελείωτες νύχτες και ο αγώνας ενάντια στο ίδιο μου το σώμα μίλησαν μέσω του βαθμού του απολυτηρίου: 19.8. Ήμουν πρώτη στη Ιατρική με την κατηγορία των σοβαρών παθήσεων. Όταν είδα τον αριθμό, δεν ήταν απλή χαρά. Ήταν μια βαθιά, ηρεμημένη νίκη. Ήταν η απόδειξη ότι η αξία και η δύναμη δεν ορίζονται από μια διάγνωση ή μια ηλικία, αλλά από την επίμονη δράση και την αποφασιστικότητα που βγαίνει από βάθος θυμού και ελπίδας.

Σήμερα, στα 47, που στέκομαι στα έδρανα της Ιατρικής Σχολής, φέρω μαζί μου κάτι πολύτιμο: Όχι μόνο την εμπειρία από within του συστήματος υγείας, αλλά και τη βαθιά, ενσυναισθητική κατανόηση του ασθενή. Έχω διδαχθεί από τις δύο πλευρές του κρεβατιού.

Για όσους και όσες, με ή χωρίς ασθένειες, διαβάζουν αυτό και φοβούνται, αφήστε με να σας πω: Το 1ο Εσπερινό ΕΠΑΛ Αιγάλεω είναι το οχυρό σας. Η εμπειρία της ζωής και των δικών σας αγώνων είναι το μεγαλύτερο πλεονέκτημά σας. Και το όνειρο, ακόμα και αν φαίνεται να έχει μαραζώσει για δεκαετίες, μπορεί να ανθίσει ξανά. Απλά θέλει θάρρος, και την πίστη ότι αξίζει να πολεμήσεις για αυτό που αγαπάς, ακόμα και αν ο μεγαλύτερος αντίπαλος είναι μια δωδεκάωρη βάρδια και μια χρόνια πάθηση που σε συνοδεύει από τα εφηβικά σου χρόνια!!!».

*Φοιτήτρια Ιατρικής ΕΚΠΑ · Β’ Νοσηλεύτρια · Υπεύθυνη ΚΕΠΑ & Κοινωνικών Παροχών · Σύλλογος Υποστήριξης Ρευματοπαθών Δυτικής Αττικής «ΙΗΣΩ»