Η Μάρω Κοντού κατεβαίνει την οδό Τριπόδων. Το ίδιο αγέρωχη. Το ίδιο ανοίκεια με τις αυλές της Πλάκας. Το ίδιο ξεχωριστή. Μια τεράστια διαδρομή χωρίς την παραμικρή απουσία από τη ζωή, χωρίς κηρύγματα και σοφίες. Με πληρότητα και αποδοχή. Με ομορφιά και δύναμη.

Η Μάρω Κοντού έμοιαζε με την ελπίδα. Είχε τη μορφή της ευγνωμοσύνης, ήταν η απόδειξη ότι το πεπρωμένο απαιτεί δράση και συμμετοχή. Ότι το γήρας δεν είναι το τέρμα. Ότι η ομορφιά είναι η εντολή μιας ήρεμης ψυχής.

Την είδα στην τελευταία της εμφάνιση στην εκπομπή της Νίκης Λυμπεράκη «Πάμε μια βόλτα;». Υπέροχα ντυμένη, στα αγαπημένα της χρώματα. Πώς κοιτούσε προς τη σκηνή της Επιδαύρου. Δεν έχω ξαναδεί τέτοιο βλέμμα: βλέμμα δύναμης, ναι, αλλά και οδύνης. Δεν είναι εύκολη η συμφιλίωση.

Ατένιζε το Κυνόρτιο Όρος και μπροστά της άστραφταν χρόνια, άνθρωποι, στιγμές, γέλια, η νιότη όλη. Το χειροκρότημα.

Δύσκολοι οι αποχαιρετισμοί. Όλοι.

Κατακαλόκαιρο. Πάνω από το Κουκάκι και την Αλεξάνδρας. Πάνω από την Πλάκα και τις γαζίες του Τζαβέλλα. Αντίο, υπέροχη Ελενίτσα. Κάθε φορά που θα προφέρω τη λέξη «Κυριακή» θα σε θυμάμαι.

Η ΜΑΡΩ ΚΟΝΤΟΥ γεννήθηκε στις 21 Ιουνίου 1934 στο Κουκάκι της Αθήνας και καταγόταν από τα Ψαρά. Αποφοίτησε από το Γ΄ Γυμνάσιο Θηλέων Μακρυγιάννη, ενώ παράλληλα ολοκλήρωσε τη Σχολή Χορού, τη σημερινή Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης, εξασφαλίζοντας και μια υποτροφία για τη σχολή Hladek στη Γερμανία.

Σε διάστημα μεγαλύτερο των τριάντα πέντε ετών θεατρικής και κινηματογραφικής καριέρας, πρωταγωνίστησε σε 61 ταινίες μεγάλου μήκους και σε 90 θεατρικά έργα, ελληνικού και ξένου ρεπερτορίου.

Η πρώτη επαγγελματική της ενασχόληση άρχισε το 1954 στον χορό Αρχαίας Τραγωδίας του Εθνικού Θεάτρου, όπου παρέμεινε μέχρι το 1958. Έλαβε την άδεια εξασκήσεως επαγγέλματος της ηθοποιού, ως εξαιρετικό ταλέντο, από την Ανώτατη Κρατική Επιτροπή του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων. Το 1959 πρωτοεμφανίστηκε στο θέατρο, δίπλα στον Δημήτρη Χορν, με το έργο «Ρομανσέρο» του Ζακ Ντεβάλ.

Το 1990 παρουσίασε την εκπομπή «Χωρίς παρεξήγηση», η οποία είχε συνολικά μόλις 14 επεισόδια και προβαλλόταν από την ΕΤ2. Στο πρώτο επεισόδιο, στις 7 Μαΐου 1990, είχε καλεσμένη τη Ρένα Βλαχοπούλου.

Ασχολήθηκε επίσης με τη ζωγραφική, έχοντας ήδη πραγματοποιήσει με επιτυχία έκθεση στην γκαλερί Αντήνωρ το 1993. Πίνακάς της εκτίθεται στο Μουσείο Βορρέ.

Δεν λέω ότι τα πράγματα είναι ίδια με το 1860, αλίμονο. Αυτό που όμως παραμένει αναλλοίωτο στον πυρήνα του είναι το εξουσιαστικό μοντέλο των εργασιακών σχέσεων: άνθρωποι «ταΐζουν» ανθρώπους. Κι αφού τους «ταΐζουν», θεωρούν ότι έχουν λόγο και στη ζωή τους. Είναι το εργασιακό ισοδύναμο της οικογενειακής φράσης: «Αφού πληρώνω για να σε σπουδάσω, θα κάνεις ό,τι σου λέω εγώ!». Τα μαθήματα υποτέλειας μεγαλώνουν γερά παιδιά.

Και ερχόμαστε στο σήμερα. Οι περισσότεροι άνθρωποι περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας πηγαίνοντας στη δουλειά, δουλεύοντας στη δουλειά και φεύγοντας από τη δουλειά. Μετά από αυτόν τον κύκλο, καταλήγουν στο σπίτι να σκέφτονται τι έγινε στη δουλειά. Σ’ αυτό το πλαίσιο, πουλάνε ένα μέρος του χρόνου τους, της ζωής τους και της γνώσης τους με αντάλλαγμα τα χρήματα, και οι πιο «ρομαντικοί» εισπράττουν μια ηθική ικανοποίηση ότι είναι χρήσιμοι στην παλιοκοινωνία. Μέσα σ’ αυτό το αλισβερίσι «συμφωνούν» σιωπηρά ότι η μόνη «ελευθερία» που κρατούν στα χέρια τους είναι ότι, ανά πάσα ώρα και στιγμή, μπορούν να μαζέψουν τα πράγματά τους και να φύγουν. Fair enough. Είναι σαν να λέμε ότι ένας άστεγος και ο Έλον Μασκ έχουν την ελευθερία να κοιμηθούν στον δρόμο όποτε θέλουν. Μόνο που ο Έλον Μασκ, μαζί με αυτήν την επιλογή, έχει και άπειρες ακόμα.

Σε μια συνθήκη που ορίζει λίγο πολύ τη ζωή σου, δε δικαιούσαι να πεις και πάρα πολλά. Ο νόμος σε προστατεύει στα χαρτιά, αλλά αυτοί που τον γράφουν και αυτοί που τον ψηφίζουν δεν είναι με το μέρος σου. Στηρίζουν την επιχειρηματικότητα. Υγιή και μη. Ευημερούν οι επιχειρηματίες; (Δεν) ευημερείς κι εσύ! Δένεσαι στο άρμα των στόχων τους και, αν δεν τους πετύχουν, μάντεψε ποιος θα το πληρώσει. Αλήθεια, την πονάς τη δουλειά; Για κάποιο λόγο αποφασίστηκε ότι ο κάτοχος ιδιοκτησίας θα έχει το πάνω χέρι και θα είναι σε θέση να κάνει πάντα το σωστό. Ρισκάρει την περιουσία του. Λίγο είναι; Εσύ τι ρισκάρεις; Την αναλώσιμη ζωή σου; Ένας σαν κι εσένα τη χάνει στη δουλειά κάθε οχτώ μέρες τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Είναι ένας αποδεκτός αριθμός. Τι να κάνουμε;

Μην ανησυχείτε όμως, αδέρφια μου καταναλωτές. Δε γράφω μανιφέστο, ούτε ζω σε μια μαρξιστική φούσκα. Άλλωστε, πρώτα θα τελειώσει ο κόσμος και μετά ο καπιταλισμός. Θέλω όμως, μέχρι τότε, να ξεγελάσω κάπως την οργή μου. Είμαι ένα κομμάτι του συστήματος κι εγώ. Με χρησιμοποιεί εκατό φορές και το χρησιμοποιώ μία. Με αφήνει ακόμα να ονειρεύομαι έναν καλύτερο κόσμο και το αφήνω να πιστεύει ότι θα ζει για πάντα. Νομίζει ότι μπορεί να με κάνει ό,τι θέλει κι εγώ νομίζω ότι μια μέρα θα το πατήσω στον λαιμό.

Ποια ήταν πραγματικά η Πάολα Ρεβενιώτη;

Γεννημένη στον Πειραιά στις 29 Ιουνίου 1958, η Πάολα Ρεβενιώτη βρέθηκε από πολύ νωρίς αντιμέτωπη με μια κοινωνία που δεν είχε χώρο για ανθρώπους σαν εκείνη. Αντί να προσπαθήσει να χωρέσει στα στενά όρια που της επέβαλλαν, δημιούργησε δικό της χώρο.

Σε μια περίοδο όπου η ορατότητα των τρανς ανθρώπων ήταν σχεδόν ανύπαρκτη και η δημόσια παρουσία τους συνδεόταν σχεδόν αποκλειστικά με τον κοινωνικό αποκλεισμό, η Πάολα επέλεξε την έκθεση αντί της αφάνειας. Δεν προσπάθησε να γίνει αποδεκτή μέσα από συμβιβασμούς. Επέλεξε να είναι ο εαυτός της, με όλες τις συνέπειες.

Το όνομά της έγινε συνώνυμο μιας διαφορετικής αντίληψης για την ελευθερία. Μιας ελευθερίας που δεν περιοριζόταν στη σεξουαλική ταυτότητα, αλλά αφορούσε το δικαίωμα να ζει κανείς χωρίς να ζητά συγγνώμη για την ύπαρξή του.

Πώς το «Κράξιμο» άλλαξε την ιστορία της ΛΟΑΤΚΙ έκφρασης στην Ελλάδα;

Αν υπάρχει ένα έργο που συνοψίζει το αποτύπωμα της Πάολας, αυτό είναι το περιοδικό «Κράξιμο».

Με την χαρακτηριστική υπογραφή «εκδιδόμενη τραβεστί Πάολα», το περιοδικό έγινε κάτι πολύ περισσότερο από ένα έντυπο της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας. Υπήρξε ένα πολιτισμικό γεγονός.

Σε εποχές χωρίς κοινωνικά δίκτυα, χωρίς δημόσιες συζητήσεις γύρω από την ταυτότητα φύλου και τη διαφορετικότητα, το «Κράξιμο» μιλούσε ανοιχτά για τον έρωτα, τη σεξουαλικότητα, την απόλαυση, την πολιτική, την ιστορία και τον πολιτισμό.

Στις σελίδες του φιλοξενήθηκαν σπάνιες συνεντεύξεις προσωπικοτήτων, όπως ο Κώστας Ταχτσής και ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, ενώ παράλληλα δημοσιεύονταν ιστορικά κείμενα για την ομοφυλοφιλία στην αρχαιότητα, φωτογραφικά αφιερώματα και προσωπικές αφηγήσεις που έσπαγαν τα στερεότυπα της εποχής.

Το σημαντικότερο όμως ήταν άλλο.

Το περιοδικό απέδειξε ότι οι ΛΟΑΤΚΙ άνθρωποι δεν ήταν μονοδιάστατες φιγούρες της περιθωριοποίησης. Ήταν πολίτες, δημιουργοί, διανοούμενοι, εραστές, καλλιτέχνες. Άνθρωποι με ιστορία και πολιτισμό.

Γιατί η Πάολα ήταν μπροστά από την εποχή της;

Η μεγαλύτερη συνεισφορά της ίσως να μην ήταν οι δημόσιες παρεμβάσεις της, αλλά ο τρόπος με τον οποίο άλλαξε το βλέμμα των άλλων.

Σε μια Ελλάδα, όπου η τρανς ταυτότητα παρουσιαζόταν σχεδόν αποκλειστικά ως αντικείμενο χλευασμού ή αστυνομικής καταστολής, εκείνη εμφανιζόταν δημόσια χωρίς να ζητά συγγνώμη.

Δεν επεδίωκε να γίνει συμπαθής.

Δεν ζητούσε οίκτο.

Δεν επένδυε στη θυματοποίηση.

Ακόμη και όταν μιλούσε για τις συλλήψεις, τις φυλακίσεις, τη βία και τις επιθέσεις που είχε δεχθεί, δεν υιοθετούσε ποτέ έναν λόγο μοιρολατρίας.

Ήθελε να μιλά για τη ζωή.

Για τον έρωτα.

Για τη χαρά.

Για το δικαίωμα να υπάρχει κανείς χωρίς να απολογείται.

Η φωτογραφία και το ντοκιμαντέρ ως πράξεις μνήμης

Η Πάολα δεν κατέγραφε μόνο τον εαυτό της.

Κατέγραφε μια ολόκληρη εποχή.

Με τη φωτογραφική της μηχανή και αργότερα με την κάμερα, αποτύπωσε πρόσωπα και ιστορίες που διαφορετικά θα είχαν χαθεί.

Δεν διέθετε μεγάλες παραγωγές ούτε θεσμική χρηματοδότηση.

Δούλευε σχεδόν μόνη της.

Αυτό όμως που έλειπε από τα μέσα, το αναπλήρωνε με αλήθεια.

Στα ντοκιμαντέρ της, όπως τα «Καλιαρντά» και «Πικροδάφνες», έδωσε φωνή σε ανθρώπους που σπάνια αποκτούσαν δημόσιο λόγο.

Οι ταινίες της δεν επιχειρούσαν να εξωραΐσουν ούτε να δραματοποιήσουν την πραγματικότητα.

Κατέγραφαν ζωές.

Και αυτή η απλότητα ήταν η μεγαλύτερη δύναμή τους.

Τι σήμαινε για την ίδια ο κινηματογράφος;

Η ίδια δεν έκρυβε ποτέ την αγάπη της για το σινεμά.

Σε συνέντευξή της είχε εξομολογηθεί ότι προτιμούσε το κλασικό Χόλιγουντ από τη σκοτεινή ευρωπαϊκή κινηματογραφική παράδοση.

Λάτρευε την «Καζαμπλάνκα», τη «Ρεβέκκα» του Άλφρεντ Χίτσκοκ και τον Μάρλον Μπράντο στο «Λεωφορείο ο Πόθος».

Αρνήθηκε μάλιστα αρκετές προτάσεις συμμετοχής σε ελληνικές ταινίες, επειδή θεωρούσε ότι οι ρόλοι που προορίζονταν για τρανς πρόσωπα αναπαρήγαγαν μόνο τη δυστυχία.

«Δεν ήθελα να κλαίω τη μοίρα μου», είχε πει χαρακτηριστικά.

«Τη μιζέρια δεν την ήθελα».

Η φράση αυτή συνοψίζει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο τη στάση ζωής της.

Οι αγώνες που δεν περιορίστηκαν στην προσωπική της ιστορία

Η Πάολα δεν ήθελε πάντα να χαρακτηρίζεται «ακτιβίστρια».

Ίσως γιατί πίστευε ότι η ίδια της η ζωή ήταν ήδη μια πολιτική πράξη.

Ωστόσο, η συμβολή της στους αγώνες για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπων υπήρξε καθοριστική.

Υπήρξε από τα πρόσωπα που συμμετείχαν στο Απελευθερωτικό Κίνημα Ομοφυλόφιλων Ελλάδας (ΑΚΟΕ) και συνέβαλαν στις πρώτες δημόσιες δράσεις υπέρ της ορατότητας.

Συμμετείχε στις πρώτες διοργανώσεις Pride στην Αθήνα, όταν οι συγκεντρώσεις αυτές δεν είχαν ακόμη τον χαρακτήρα μεγάλων φεστιβάλ αλλά αποτελούσαν πράξεις πολιτικού θάρρους.

Για την ίδια, η υπερηφάνεια δεν ήταν γιορτή.

Ήταν δικαίωμα.

Οι δύσκολες δεκαετίες της βίας και του αποκλεισμού

Η Πάολα δεν μιλούσε θεωρητικά για τις διακρίσεις.

Τις είχε ζήσει.

Ανήκε στη γενιά των τρανς γυναικών που βρέθηκαν αντιμέτωπες με συλλήψεις, ξυλοδαρμούς, φυλακίσεις και συνεχή αστυνομική παρενόχληση.

Περιέγραφε μια εποχή όπου οι τρανς γυναίκες αντιμετωπίζονταν σχεδόν ως εγκληματικές υπάρξεις.

Ακόμη και μέσα στην ίδια τη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, είχε βιώσει απομόνωση.

Αυτό όμως δεν την οδήγησε στην αποχώρηση.

Αντίθετα, την έκανε πιο πεισματάρα.

Πιο διεκδικητική.

Πιο ανοιχτή.

Η τελευταία συνέντευξη του Κώστα Ταχτσή και οι σπάνιες μαρτυρίες

Η δημοσιογραφική της δουλειά παραμένει πολύτιμη πηγή για την ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας.

Η τελευταία συνέντευξη του Κώστα Ταχτσή, οι συνομιλίες με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, οι επαφές με τον Μάνο Χατζιδάκι και δεκάδες ακόμη καταγραφές συνθέτουν ένα μοναδικό αρχείο.

Δεν αναζητούσε τους διάσημους για λόγους προβολής.

Αναζητούσε ανθρώπους που είχαν κάτι ουσιαστικό να πουν.

Και ήξερε να τους ακούει.

Η συνάντηση στον Σταθμό Λαρίσης

Όσοι τη γνώρισαν προσωπικά μιλούν σχεδόν πάντα για την ίδια αντίφαση.

Η δημόσια εικόνα της έμοιαζε εκρηκτική.

Η προσωπική της παρουσία ήταν πολύ πιο σύνθετη.

Σε μια συνάντηση το 2021, σε καφέ της γειτονιάς του Σταθμού Λαρίσης όπου ζούσε, ο ιδιοκτήτης του καταστήματος είχε αστειευτεί ρωτώντας τον δημοσιογράφο που την περίμενε:

«Έχεις ραντεβού με το Θηρίο;»

Η απάντηση ήρθε λίγες ώρες αργότερα.

Ναι.

Η Πάολα ήταν ένα «θηρίο».

Όχι γιατί προκαλούσε φόβο.

Αλλά γιατί δύσκολα χωρούσε σε οποιαδήποτε κατηγορία.

Στο τέλος εκείνης της συζήτησης, μακριά από μικρόφωνα και κάμερες, είχε πει κάτι που ίσως περιγράφει καλύτερα από κάθε πολιτική δήλωση τον χαρακτήρα της.

«Αν κάνω λάθη, ας με διορθώνουν. Τους νέους τους ακούω, αρκεί να είναι ευγενικοί.»

Δεν διεκδικούσε το αλάθητο.

Διεκδικούσε τον διάλογο.

Η παρακαταθήκη μιας γυναίκας που αρνήθηκε να σιωπήσει

Τα τελευταία χρόνια αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγείας, ενώ είχε δημιουργήσει μια οικογένεια με τον δικό της, ανορθόδοξο τρόπο, αποκτώντας έναν γιο και αργότερα ένα εγγόνι που υπεραγαπούσε.

Παρέμεινε ενεργή μέχρι το τέλος.

Συνέχισε να σχολιάζει την επικαιρότητα, να συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο και να υπερασπίζεται το δικαίωμα κάθε ανθρώπου να ορίζει μόνος του τη ζωή του.

Η παρακαταθήκη της δεν περιορίζεται στο ΛΟΑΤΚΙ κίνημα.

Αφορά συνολικά στη δημοκρατία, την ελευθερία της έκφρασης, το δικαίωμα στη διαφορετικότητα και την αξία της δημόσιας μνήμης.

Η Πάολα Ρεβενιώτη δεν έμεινε στην ιστορία επειδή ήταν η πρώτη τρανς υποψήφια βουλευτής, ούτε επειδή εξέδωσε το «Κράξιμο», ούτε επειδή οργάνωσε τις πρώτες Pride διοργανώσεις, ούτε επειδή κατέγραψε μια ολόκληρη εποχή με την κάμερά της.

Θα μείνει γιατί απέδειξε ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει την κοινωνία χωρίς να εγκαταλείψει τον εαυτό του.

Σε μια χώρα που για χρόνια απαιτούσε σιωπή, εκείνη μιλούσε.

Σε μια εποχή που ζητούσε συμμόρφωση, εκείνη γελούσε.

Και σε έναν κόσμο που συχνά αντιμετώπιζε τη διαφορετικότητα ως απειλή, η Πάολα Ρεβενιώτη επέμεινε να θυμίζει πως η ελευθερία δεν χαρίζεται. Κατακτιέται, μία ζωή τη φορά.

Κάθε Ιούλιος είναι η συνέχεια όσων ονειρευτήκαμε. Έχει τα πάντα: έναν ιδιόχειρο κόσμο πάνω σε άνυδρες στεριές, ανεμόμυλους, σκηνές στην κορυφή της Χελιδόνας, μια άχρονη λούπα στο πουθενά του Αιγαίου, αλλά και την πιο συμφιλιωμένη εκδοχή του παρόντος. Χωρίς απειλές. Χωρίς αποξένωση. Χωρίς εκπτώσεις.

Άντε να βρεις σε άλλη εποχή τόση ιαματική ασπρίλα. Τόσο φως. Τόση ποίηση, ακόμη και στις νεκρές ώρες.

Κι ύστερα αναρωτιέμαι: υπάρχει άλλος μήνας που να φλυαρεί με τη ζωή με τόση δωρικότητα;

Μα φυσικά και όχι.

Ιούλιε, θεέ!

Αυτή τη φορά, είμαι περισσότερο οργανωμένος από την προηγούμενη. Τα ρούχα μου είναι επιλεγμένα προσεκτικά. Ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες κλιματικές συνθήκες και την ίδια στιγμή αναδεικνύουν ένα ιδιαίτερο στιλ, το οποίο θα σχολιαστεί. Ο εξοπλισμός μου είναι πλήρης και ευθυγραμμισμένος με τη γενική οδηγία. Έχω προμηθευτεί μέχρι και το αντίδοτο για τα δηλητήρια των φιδιών κι άλλων ζώων που δεν πάει το μυαλό σου.

Είμαι στον δρόμο. Ψάχνω να βρω ποια μουσική ταιριάζει ανάλογα με την ώρα και τις γρήγορες εναλλαγές του τοπίου. Τελικά διαλέγω κάτι χιλιοπαιγμένο στ’ αυτιά μου. Είμαι προβλέψιμος. Σπάνια βγαίνω από τη λούπα μου. Πάω στα ίδια μέρη, ακούω τα ίδια τραγούδια και κάνω τα ίδια λάθη. Παίζω ακόμα και τα ίδια παιχνίδια με το μυαλό μου.

Ας κάνουμε, για παράδειγμα, την παρακάτω άσκηση: ας φανταστούμε έναν κόσμο, όπου δεν υπάρχει πόνος. Δεν υπάρχουν πόλεμοι, ασθένειες, αποχωρισμοί, αδικίες ούτε θάνατος. Όλες μας οι ανάγκες και οι επιθυμίες είναι ικανοποιημένες και κάθε άνθρωπος μπορεί να ζει ελεύθερος και ευτυχισμένος.

Τι θα κάναμε; Θα γράφονταν στίχοι, όπως το «όταν χαράζει ο πρώτος στεναγμός βγαίνει απ’ τα πιο σφιγμένα χείλη»* που ακούω τώρα; Θα φοβόμουν μήπως πέσω και τσακιστώ; Θα γυρνούσαν όλες μας οι συζητήσεις γύρω από το πως να γίνουμε καλύτεροι;

Έπρεπε να ήσουν εδώ. Το να παίζω μόνος μου αυτό το παιχνίδι δεν έχει ενδιαφέρον.

Συνεχίζω. Η απόσταση μειώνεται. Είναι μεσοκαλόκαιρο και αυτό από μόνο του δημιουργεί έναν αυτόνομο μηχανισμό φαντασίας μέσα μου. Αυτή η εποχή κατατροπώνει όλες τις υπόλοιπες με μόνα της όπλα το φως και τα ελαφριά ρούχα.

Στην άσκηση που έβαλα παραπάνω ξέχασα να προσθέσω ότι στον κόσμο της ουτοπίας θα έχει πάντα καλοκαίρι. Μήπως τώρα στο κάνω πιο εύκολο ή πιο δύσκολο;

Μπαίνουμε στην εποχή που ο Δίας περνά από τον αστερισμό του λέοντα, όπως λέει η φίλη μας, η Γιανίνα Ντουσέικο**. Είμαι πλέον έτοιμος να μου έρθουν όλα στο πιάτο χωρίς να κουνήσω το μικρό μου δαχτυλάκι. Τύχη και αφθονία. Δώρα στη μέση της ζωής μου επειδή ήμουν καλό παιδί. Σωστός με το στανιό***.

Δεν πιστεύω τίποτα από όλα αυτά. Τα λέω για να μην σκοτωθώ από την αλήθεια. Μασκαρεύω τα πάθη και τις αγωνίες μου σαν να μην τα ζω εγώ, αλλά κάποιοι άλλοι μακριά από μένα.

Έχω φτάσει. Παρόλα αυτά, ο δρόμος μου δεν τελείωσε, θα συνεχίσω με τα πόδια. Ξέρω ότι όποια απερισκεψία κάνω από δω και πέρα θα την πληρώσουν τα γόνατά μου.

Δεν ξέρω αν η οδύνη με σπρώχνει να μιλάω και να γράφω, ξέρω όμως ότι μου δημιουργεί την ανάγκη. Με πετάει μακριά κι εγώ τρέχω να καλύψω την απόσταση.

Ίσως γι’ αυτό να παίρνω τους δρόμους: για να γεμίσω ένα κενό που ώρες-ώρες δεν μπορώ να ανεχτώ. Και θα το έκανα ακόμα και αν όλα ήταν στη θέση τους. Ακόμα και αν δεν πονούσα. Ακόμα και στον ιδανικό κόσμο. Από περιέργεια και μόνο.

*Έτσι ξεκινάει το τραγούδι του Θανάση Παπακωνσταντίνου «Όταν Χαράζει».

**Η ηρωίδα του βιβλίου της Olga Tokarczuk «Οδήγησε το αλέτρι σου πάνω από τα οστά των νεκρών».

***Δάνειο από τον Σωκράτη Μάλαμα.

Τα παιδιά είναι δέκα χρόνων. Κάποιο από αυτά ψάχνει στο πλήθος τη μορφή του. «Μα, μας ακούει». Δεν ψάχνει το χαμόγελο της επιβεβαίωσης ούτε το χειροκρότημα. Ψάχνει το άλμα του στα χρόνια, την αστραφτερή άρνηση, το όνειρο που μηδενίζει την αρχή και το τέλος.

Και στον πιο σύντομο χρόνο, όσο διαρκεί ο «Γλάρος» ή τα «Παιδιά κάτω στον κάμπο», αυτά τα παιδιά, που τόση εντύπωση μου έκαναν, συναντούν την κανονικότητά τους σε ένα σύμπαν χωρίς συμβιβασμούς και ασχήμια.

«Φορέστε μια ζεστή καρδιά κι ελάτε να με βρείτε. θα ‘μαι εκεί που συναντιούνται όλοι οι δρόμοι σας».

Και υπάρχει και η ζεστή καρδιά και ο δρόμος.

Το είδα και ανάσανα.

Ο καιρός περνούσε κι εγώ προσπαθούσα να ισορροπήσω ανάμεσα στις προθεσμίες, τον ελεύθερο χρόνο μου και την τάση να ταΐζω τον εγκέφαλό μου με junk food. Δεν το έβαλα κάτω όμως. Διάβαζα αργά και σταθερά. Ήμουν ο πιο αργός αναγνώστης ανάμεσα στους δύο. Όταν επιτέλους τελείωνα ένα βιβλίο, άρχιζε το αγαπημένο μου κομμάτι της διαδικασίας. Η συζήτηση. Συμφωνίες και διαφωνίες, αναλύσεις κι απόψεις, ερμηνείες και φαντασιώσεις. Στο τέλος, έμενε πάντα κάτι ωραίο. Η ιστορία αποκτούσε διαφορετικό σχήμα και το βιβλίο δεν τελείωνε στην τελευταία του σελίδα.

Έτσι, ψήθηκα ακόμα περισσότερο. Άρχισα να αγοράζω συνεχώς βιβλία. Περισσότερα από όσα μπορώ να «καταναλώσω». Κάποια στιγμή, με κυρίευσε ένας φόβος. Γυρνάω τότε και της λέω: «Ρε συ, είναι τόσα πολλά τα βιβλία για μια τόσο μικρή ζωή». Και μου απάντησε: «Καλύτερα. Φαντάζεσαι κάποτε να τελείωναν;».

Έχει δίκιο. Έχουν γραφτεί, γράφονται και θα γραφτούν αμέτρητα βιβλία,τουλάχιστον όσο υπάρχουν άνθρωποι. Πράγματα που διατρέχουν το φάσμα της ζωής, στοχεύουν τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και μερικές φορές, ξεπερνούν τα ασαφή όρια της πραγματικότητας. Λέξεις που μπαίνουν σε μια σειρά, μ’ έναν τρόπο που ενεργοποιεί τους δακρυγόνους αδένες και ξυπνά τους ορθωτήρες μυς του δέρματος. Ιστορίες για τις ζωές των άλλων που βλέπω μέσα σ’ αυτές τον μικρό μου εαυτό σε άλλους χρόνους κι εποχές. Σκέψεις που καθρεφτίζονται στη γλώσσα για να θυμίζουν στους φασαίους τι θα πει γοητεία.

Και κάπως έτσι, φτάνω, σιγά – σιγά, στο σημείο να αποκαλώ τους αγαπημένους και τις αγαπημένες μου συγγραφείς με τα μικρά τους ονόματα. Σαν να ανήκουν στην παρέα μου. Σαν να με ξέρουν καλά. Μέσα από όλα αυτά που διαβάζω, μπορώ να σου πω όλα όσα σκέφτομαι χωρίς να τα έχω γράψει εγώ. Ας μιλήσουν οι άλλοι για μένα, με όλα τα συγκινησιακά τους όπλα και να πουν κάτι που να μοιάζει με προτροπή. Κάτι που θα σε γοητεύσει περισσότερο από τις εξυπνάδες που λέω και γράφω. Κάτι του στιλ: «Πάμε να φύγουμε από αυτή την πόλη. Στη ζωή από δω και πέρα δε θα συμβεί τίποτα κακό. Είδα τον εαυτό μου θλιμμένο και με σκυμμένο το κεφάλι στον καναπέ του κοινού μας σπιτιού. Οι πάνω άκρες των τοίχων συγκλίναν προς το κέντρο του σαλονιού υπό τυχαία γωνία. Κατάφερα να ξεφύγω, όπως κι εσύ. Και τώρα και οι δύο, με πάτημα ελαφρύ, μπορούμε να οδηγηθούμε κάπου καλύτερα. Σ’ ένα σημείο που θα είναι το ξεκίνημα μιας νέας κατηφόρας».

Κλαρίσε, Φερνάντο, Καίσαρα, Σάρα, θέλω τη βοήθειά σας ξανά.

Άγγιξε τα σημάδια της, ένα – ένα. Πολλά σημάδια, ασυνήθιστα πολλά. Ήταν η Μέριλιν Μονρόε ή η Νόρμα Τζιν Μόρτενσον, που άλλαξε έντεκα θετούς γονείς χωρίς να γνωρίσει την πραγματική αγάπη. «Όταν ήμουν μικρή, κανείς δε μου είπε ότι είμαι όμορφη. Πρέπει να λέμε σε όλα τα κορίτσια, όταν είναι μικρά, ότι είναι όμορφα. Ακόμα κι αν δεν είναι».

Η μοναξιά της ήταν γκρι και σκελετωμένη. Της ανακάτευε τα μαλλιά, της αφυδάτωνε το δέρμα. Το διάφανο κορίτσι, μέσα στο πλήθος, έψαχνε τη μικρή γωνιά, όπου κάθε άνθρωπος μπορεί να ζεσταθεί με λίγη κανονικότητα.

Στη μέση του καλοκαιριού, πέταξε το φόρεμα με τις κρυστάλλινες πούλιες, τις Ferragamo γόβες και τον εφιάλτη, για να φορέσει αχανή λευκά μπλουζάκια, ή μια πετσέτα, ή τίποτα και να την απαθανατίσει ο φακός του Τζορτζ Μπάρις στην τελευταία της φωτογράφιση, σε μια παραλία της Σάντα Μόνικα. Ήταν ελεύθερη, είχε και μια ουλή κοντά στην χολή.

Λίγες εβδομάδες μετά, στις 5 Αυγούστου 1962, βρέθηκε νεκρή από την οικονόμο της, στο σπίτι της στο προάστιο Μπρέντγουντ του Λος Άντζελες. Ήταν 36 χρόνων και με ένα ημίφως στο απορημένο βλέμμα της. Με σκότωσαν; Με σκότωσα; Με αγάπησαν; Με αγάπησα;

«Ήταν η πιο δυστυχισμένη γυναίκα που γνώρισα ποτέ στη ζωή μου», θα έλεγε ο Άρθουρ Μίλερ και κανείς δεν υποστήριξε ποτέ το αντίθετο.

Αλλά και σε πέντε αιώνες θα την θυμούνται.

Δεν ορίζουν καμία ιδιότητα για τον εαυτό τους. Γι’ αυτό είναι ποιητές. Η φρίκη, η απαλή, αδιόρατη ελπίδα, ο άνθρωπος που δε θέλει να χαθεί, ο ήλιος του καθένα, η τρομερή γνώση ότι όλα βρίσκονται σε δύο ανθρώπινα χέρια. Ένα ποίημα χωράει όλα τα δικά μας. Ο ποιητής είναι έξω. Ακόμη κι όταν όλα τον κρατούν μέσα. Είναι έξω. Ακόμη και χωρίς χαρτιά και μολύβια, αυτός βρίσκει τον τρόπο. Γιατί πρέπει να βρίσκει τον τρόπο.

Η Κατερίνα Γώγου είναι από τους λίγους που γεννήθηκαν για να είναι ποιητές. Ολόκληρη ένα ουρλιαχτό για φως και δικαιοσύνη. Είχαν ψίθυρο σιγουριάς οι τελείες της. Ήξερε ότι αυτός ο ψίθυρος θέλει μόνο δύο λέξεις για ν’ ακουστεί.

Φρόντισε να είναι κορίτσι μέχρι το τέλος. Ένα κορίτσι που μπορεί και γίνεται σιδερένια μπουνιά, όταν τού πετούν πέτρες. Τα ποιήματά της θα μπορούσαν να είναι ο πρωινός της μονόλογος μπροστά στον καθρέφτη, ένας έντιμος απολογισμός, η ουσία της καθημερινής αθωότητας.

Είχε «άτσαλο» περπάτημα και δύο πανέξυπνα μάτια. Απ’ αυτά που επιβιώνουν ακόμη κι αν να τους «σβήσεις το φως».

«Μόνο κάτω απ’ αυτές
τις ηλίθιες αποδείξεις
φτιάξε έναν ήλιο σαν απ’ αυτούς που μόνο εσύ έχεις στο νου σου».

Οι λέξεις: ήλιος, νους, μόνο.

Δεν ξέρω, αν το φανταζόταν. Αυτή μόνο βρήκε την ανάποδη λέξη για να πει «καλημέρα». Η Κατερίνα Γώγου γεννήθηκε σαν σήμερα, την 1 Ιουνίου 1940. Είναι η δεύτερη φορά που γράφω κάτι γι’ αυτήν.

*Εμφανίστηκε, επίσης, για πρώτη φορά στο θέατρο με τον θίασο Ντίνου Ηλιόπουλου, το 1961, στο έργο των Ευαγγελίδη – Μαρή «Ο Κύριος πέντε τοις εκατό». Οι περισσότερες ταινίες όπου συμμετείχε, ήταν παραγωγής της Φίνος Φιλμ. Έκανε την πρώτη της κινηματογραφική εμφάνιση στην ταινία «Ο άλλος». Ως ηθοποιός, είναι γνωστή περισσότερο για δευτερεύοντες ρόλους, όπως στην ταινία το «Ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο» ή το «Μια τρελή τρελή οικογένεια». Της έχει απονεμηθεί, στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, το Βραβείο Α΄ Γυναικείου ρόλου, για την ταινία «Το βαρύ πεπόνι».

Ως ποιήτρια, αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές και ριζοσπαστικές φωνές της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. «Έφυγε» όπως έζησε. Απλώς με μια τελευταία άρνηση.