Άγγιξε τα σημάδια της, ένα – ένα. Πολλά σημάδια, ασυνήθιστα πολλά. Ήταν η Μέριλιν Μονρόε ή η Νόρμα Τζιν Μόρτενσον, που άλλαξε έντεκα θετούς γονείς χωρίς να γνωρίσει την πραγματική αγάπη. «Όταν ήμουν μικρή, κανείς δε μου είπε ότι είμαι όμορφη. Πρέπει να λέμε σε όλα τα κορίτσια, όταν είναι μικρά, ότι είναι όμορφα. Ακόμα κι αν δεν είναι».

Η μοναξιά της ήταν γκρι και σκελετωμένη. Της ανακάτευε τα μαλλιά, της αφυδάτωνε το δέρμα. Το διάφανο κορίτσι, μέσα στο πλήθος, έψαχνε τη μικρή γωνιά, όπου κάθε άνθρωπος μπορεί να ζεσταθεί με λίγη κανονικότητα.

Στη μέση του καλοκαιριού, πέταξε το φόρεμα με τις κρυστάλλινες πούλιες, τις Ferragamo γόβες και τον εφιάλτη, για να φορέσει αχανή λευκά μπλουζάκια, ή μια πετσέτα, ή τίποτα και να την απαθανατίσει ο φακός του Τζορτζ Μπάρις στην τελευταία της φωτογράφιση, σε μια παραλία της Σάντα Μόνικα. Ήταν ελεύθερη, είχε και μια ουλή κοντά στην χολή.

Λίγες εβδομάδες μετά, στις 5 Αυγούστου 1962, βρέθηκε νεκρή από την οικονόμο της, στο σπίτι της στο προάστιο Μπρέντγουντ του Λος Άντζελες. Ήταν 36 χρόνων και με ένα ημίφως στο απορημένο βλέμμα της. Με σκότωσαν; Με σκότωσα; Με αγάπησαν; Με αγάπησα;

«Ήταν η πιο δυστυχισμένη γυναίκα που γνώρισα ποτέ στη ζωή μου», θα έλεγε ο Άρθουρ Μίλερ και κανείς δεν υποστήριξε ποτέ το αντίθετο.

Αλλά και σε πέντε αιώνες θα την θυμούνται.

Δεν ορίζουν καμία ιδιότητα για τον εαυτό τους. Γι’ αυτό είναι ποιητές. Η φρίκη, η απαλή, αδιόρατη ελπίδα, ο άνθρωπος που δε θέλει να χαθεί, ο ήλιος του καθένα, η τρομερή γνώση ότι όλα βρίσκονται σε δύο ανθρώπινα χέρια. Ένα ποίημα χωράει όλα τα δικά μας. Ο ποιητής είναι έξω. Ακόμη κι όταν όλα τον κρατούν μέσα. Είναι έξω. Ακόμη και χωρίς χαρτιά και μολύβια, αυτός βρίσκει τον τρόπο. Γιατί πρέπει να βρίσκει τον τρόπο.

Η Κατερίνα Γώγου είναι από τους λίγους που γεννήθηκαν για να είναι ποιητές. Ολόκληρη ένα ουρλιαχτό για φως και δικαιοσύνη. Είχαν ψίθυρο σιγουριάς οι τελείες της. Ήξερε ότι αυτός ο ψίθυρος θέλει μόνο δύο λέξεις για ν’ ακουστεί.

Φρόντισε να είναι κορίτσι μέχρι το τέλος. Ένα κορίτσι που μπορεί και γίνεται σιδερένια μπουνιά, όταν τού πετούν πέτρες. Τα ποιήματά της θα μπορούσαν να είναι ο πρωινός της μονόλογος μπροστά στον καθρέφτη, ένας έντιμος απολογισμός, η ουσία της καθημερινής αθωότητας.

Είχε «άτσαλο» περπάτημα και δύο πανέξυπνα μάτια. Απ’ αυτά που επιβιώνουν ακόμη κι αν να τους «σβήσεις το φως».

«Μόνο κάτω απ’ αυτές
τις ηλίθιες αποδείξεις
φτιάξε έναν ήλιο σαν απ’ αυτούς που μόνο εσύ έχεις στο νου σου».

Οι λέξεις: ήλιος, νους, μόνο.

Δεν ξέρω, αν το φανταζόταν. Αυτή μόνο βρήκε την ανάποδη λέξη για να πει «καλημέρα». Η Κατερίνα Γώγου γεννήθηκε σαν σήμερα, την 1 Ιουνίου 1940. Είναι η δεύτερη φορά που γράφω κάτι γι’ αυτήν.

*Εμφανίστηκε, επίσης, για πρώτη φορά στο θέατρο με τον θίασο Ντίνου Ηλιόπουλου, το 1961, στο έργο των Ευαγγελίδη – Μαρή «Ο Κύριος πέντε τοις εκατό». Οι περισσότερες ταινίες όπου συμμετείχε, ήταν παραγωγής της Φίνος Φιλμ. Έκανε την πρώτη της κινηματογραφική εμφάνιση στην ταινία «Ο άλλος». Ως ηθοποιός, είναι γνωστή περισσότερο για δευτερεύοντες ρόλους, όπως στην ταινία το «Ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο» ή το «Μια τρελή τρελή οικογένεια». Της έχει απονεμηθεί, στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, το Βραβείο Α΄ Γυναικείου ρόλου, για την ταινία «Το βαρύ πεπόνι».

Ως ποιήτρια, αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές και ριζοσπαστικές φωνές της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. «Έφυγε» όπως έζησε. Απλώς με μια τελευταία άρνηση.

Η πιο κοινή αίσθηση λέει ότι βλέπεις τη ζωή έτσι όπως σταμάτησε περίπου δύο χιλιάδες χρόνια πριν. Έχει σημασία; Για εμάς τους junkies της ιστορίας έχει και παραέχει. Κάθε ιστορική περίοδος, λίγο ή πολύ, λειτουργεί ως ένα εργαστήριο σκέψης που διαπερνά όλο το φάσμα της ζωής. Αν καταλάβουμε πώς ζούσαν οι άνθρωποι πριν από εμάς, ίσως μας βοηθήσει να ζήσουμε κι εμείς καλύτερα. Βέβαια, αν έφερνα στο σήμερα έναν κάτοικο της Πομπηίας από το 79 μ.Χ. και του έλεγα ότι εκεί που ζούσε συρρέουν σήμερα τέσσερα εκατομμύρια επισκέπτες τον χρόνο, είναι πιθανό να μου απαντούσε κυνικά «για ποιο λόγο; Δεν κάναμε και τίποτα σπουδαίο». Σε ακούω, φίλε μου, Ρωμαίε. Θα είχες κι εσύ τα ζόρια σου ειδικά αν ήσουν φτωχός εργάτης, τεχνίτης, γυναίκα, απελεύθερος ή δούλος. Το τελευταίο πράγμα που θα σε απασχολούσε θα ήταν να γίνει το εκμαγείο σου έκθεμα για λευκούς, συνταξιούχους Αμερικάνους με καπελάκι MAGA. Εμείς πάλι, δεμένοι στο άρμα της προόδου, μη νομίζεις ότι λύσαμε τα πάντα.

Θα έρθει η ώρα που θα γίνουμε κι εμείς αρχαίοι. Έχοντας αφήσει ένα ισχυρό αναλογικό και ψηφιακό αποτύπωμα θα είναι εύκολο για την επιστημονική κοινότητα να αναπαραστήσει τη ζωή μας. Σε περίπτωση όμως που θαφτούμε κάτω από τις συνέπειες μιας τεράστιας καταστροφής και η ζωή δεν επανέλθει ποτέ στη μορφή που την γνωρίζουμε, συχνά, σκέφτομαι τους αρχαιολόγους του μέλλοντος (ή τους εξωγήινους) να σκάβουν για να αναδείξουν τη σημερινή Αθήνα. Σε ποιο συμπέρασμα θα καταλήξουν, όταν θα φέρνουν στο φως σειρές από lockers στα κάγκελα των εισόδων των πολυκατοικιών; Τι θα λένε για τη ζωή μας, όταν θα ανακαλύψουν τα ίχνη των παπουτσιών μας πάνω σε ατέλειωτες ουρές; Πώς θα τους φανεί η κουλτούρα μας, όταν θα ξεθάψουν άπειρες μηχανές καφέ; Και κυρίως πού θα κατατάξουν τον πολιτισμό μας, όταν θα ξύσουν τις επιφάνειες των τοίχων και θα διαβάσουν ένα σύνθημα που λέει “Stop genocide”;

Αν θέλετε μπορώ να το πάρω πάνω μου και να απαντήσω. Μην ανησυχείτε, θα ανταποκριθώ στις απαιτήσεις της κρίσιμης κατάστασης. Θα χρησιμοποιήσω τα πιο σύγχρονα ψηφιακά μέσα καταγραφής και αποθήκευσης και με μια ασυνήθιστη φυσικότητα θα πω τα παρακάτω: «Πλάσματα του μέλλοντος. Εκεί που εσείς βλέπετε την πρόοδο, εμείς βλέπαμε ένα συνεχές πεδίο ερειπίων, καταστροφών και χαμένων ζωών. Ζούσαμε ψηφιακά απομονωμένοι σ’ έναν κόσμο που, χρόνο με το χρόνο, άνθιζε όλο και λιγότερο. Αφήναμε τα παιδιά να χάνονται στηριζόμενοι στη λογική ότι ορισμένοι άνθρωποι περισσεύουν. Βάζαμε πάνω από τα κεφάλια μας φονιάδες. Πουλούσαμε τις ώρες μας για να φάμε και να πιούμε και γυρνούσαμε αποκαμωμένοι στα σπίτια μας λάμνοντας σε μια θάλασσα από λαμαρίνες. Τα σπίτια μας έφταναν ψηλά για να έχουμε την επιλογή να πέσουμε. Και τώρα εσείς που έχετε ένα πιο αναπτυγμένο σύστημα αισθήσεων, ελπίζουμε να έχετε αποδεχτεί την ελλειμματική μας φύση και να απολαμβάνετε την ομορφιά. Να έχετε ξεμπερδέψει, μια και καλή, με το άδικο και να αφήσετε χώρο για τους επόμενους».

Πώς σας φαίνεται;

Κάποτε η εικόνα της οικογένειας έμοιαζε σχεδόν αυτονόητη: Γάμος, παιδιά, κοινό σπίτι, συγκεκριμένοι ρόλοι μέσα στην καθημερινότητα. Για πολλές δεκαετίες, αυτό θεωρούνταν το «κανονικό» μοντέλο οικογενειακής ζωής. Σήμερα όμως η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική.

Η οικογένεια εξακολουθεί να αποτελεί τον βασικό πυρήνα συναισθηματικής ασφάλειας και φροντίδας για τους περισσότερους ανθρώπους, αλλά η μορφή της έχει αλλάξει σημαντικά. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη κοινωνική μεταβολή των τελευταίων δεκαετιών: δεν υπάρχει πλέον μία μόνο εικόνα που να περιγράφει τι σημαίνει οικογένεια.

Από την «παραδοσιακή» οικογένεια στις πολλές διαφορετικές εκδοχές της

Κοινωνιολόγοι εξηγούν ότι η οικογένεια δεν ήταν ποτέ εντελώς στατική. Ωστόσο, από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα και μετά, οι αλλαγές επιταχύνθηκαν. Η αύξηση των διαζυγίων, η οικονομική ανεξαρτησία των γυναικών, η διαφορετική στάση απέναντι στον γάμο, η συμβίωση χωρίς επίσημη δέσμευση, η αποδοχή των ομόφυλων ζευγαριών αλλά και οι νέες μορφές γονεϊκότητας διαμόρφωσαν ένα πολύ πιο σύνθετο τοπίο.

Σήμερα, οικογένεια μπορεί να είναι ένας μόνο γονιός με το παιδί του, ένα ζευγάρι χωρίς παιδιά, δύο άνθρωποι που μεγαλώνουν παιδιά από προηγούμενους γάμους, παππούδες που συμμετέχουν ενεργά στην καθημερινή ανατροφή ή ακόμη και άνθρωποι χωρίς συγγένεια αίματος που λειτουργούν σταθερά υποστηρικτικά ο ένας για τον άλλον.

Η Ευρωπαία κοινωνιολόγος Linda Hantrais, που έχει μελετήσει εκτενώς τις αλλαγές στις οικογενειακές δομές, περιγράφει αυτή τη νέα πραγματικότητα ως «οικογενειακή ποικιλομορφία», δηλαδή τη συνύπαρξη πολλών διαφορετικών μορφών οικογενειακής ζωής.

Οι νέες γενιές βλέπουν διαφορετικά τις σχέσεις

Σε αντίθεση με παλαιότερες εποχές, όπου ο γάμος και η δημιουργία οικογένειας θεωρούνταν σχεδόν μονόδρομος, σήμερα πολλοί νέοι άνθρωποι αντιμετωπίζουν διαφορετικά την προσωπική τους ζωή. Αρκετοί καθυστερούν να παντρευτούν, αποκτούν παιδιά σε μεγαλύτερη ηλικία, επιλέγουν να συμβιώσουν χωρίς γάμο ή αποφασίζουν συνειδητά να μη γίνουν γονείς. Από την άλλη, υπάρχουν ζευγάρια ή γυναίκες που αποφασίζουν να κάνουν παιδί στα early 20’s, συνεχίζοντας τις σπουδές και τη ζωή τους…

Παράλληλα με όλα τα παραπάνω, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την ευτυχία και τη συντροφικότητα. Η προσωπική ισορροπία, η ψυχική υγεία και η ποιότητα της σχέσης φαίνεται πως παίζουν πλέον μεγαλύτερο ρόλο από την κοινωνική πίεση για δημιουργία οικογένειας με τον «παραδοσιακό» τρόπο.

Η οικογένεια παραμένει το βασικό «δίχτυ ασφαλείας»

Παρά τις αλλαγές, η ανάγκη για σταθερούς δεσμούς δεν έχει μειωθεί. Αντίθετα, ειδικά σε περιόδους οικονομικής ή συναισθηματικής αβεβαιότητας, η οικογένεια εξακολουθεί να λειτουργεί ως βασικό σημείο στήριξης. Πολλοί νέοι επιστρέφουν στο πατρικό σπίτι λόγω οικονομικών δυσκολιών, ενώ οι σχέσεις μεταξύ παππούδων, γονιών και παιδιών συχνά γίνονται πιο στενές μέσα στην καθημερινότητα.

Ταυτόχρονα, όλο και περισσότεροι άνθρωποι δημιουργούν «οικογένειες επιλογής» μέσα από φιλίες και ανθρώπινες σχέσεις που προσφέρουν σταθερότητα, φροντίδα και αίσθηση του ανήκειν.

Η μεγάλη αλλαγή δεν είναι ότι η οικογένεια χάθηκε

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η οικογένεια δεν περνά κρίση με την παραδοσιακή έννοια. Αυτό που αλλάζει είναι η μορφή της.

Η σημερινή οικογένεια είναι πιο ευέλικτη, πιο προσωπική αναφορικά με τη μορφή της και λιγότερο συνδεδεμένη με αυστηρούς κοινωνικούς κανόνες. Οι άνθρωποι επιλέγουν πλέον διαφορετικούς τρόπους να ζουν μαζί, να μεγαλώνουν παιδιά και να χτίζουν συναισθηματικούς δεσμούς.

Και ίσως τελικά η μεγαλύτερη αλλαγή να είναι αυτή: ότι η οικογένεια του 2026 δεν ορίζεται τόσο από τη μορφή της, όσο από την ανάγκη των ανθρώπων να νιώθουν ότι ανήκουν κάπου.

Νίκος Γκάτσος, κάτοικος της οδού Σπετσών 101, μέχρι το 1992. Ο αλησμόνητος συνομιλητής, ο διαμορφωτής ενός οριστικού ήθους κι ενός οριστικού βλέμματος. Σήμερα, 12 Μαΐου, συμπληρώνονται 33 χρόνια από τον θάνατό και 82 από την έκδοση της «Αμοργού», της μοναδικής ποιητικής σύνθεσης που εξέδωσε.

Ο Νίκος Γκάτσος γεννήθηκε το 1911 στην Ασέα Αρκαδίας από τους αγρότες Γεώργιο Γκάτσο και Βασιλική Βασιλοπούλου. Όταν το 1930 ήρθε στην Αθήνα για να σπουδάσει στη Φιλοσοφική Σχολή, δεν ήταν ένας συνηθισμένος νέος, που θα άφηνε ανεκμετάλλευτη την ευγενή πνευματικότητα της πρωτεύουσας. Ο Γκάτσος είχε ήδη μελετήσει Παλαμά και Σολωμό, καθώς και το δημοτικό τραγούδι, ενώ παρακολουθούσε με θέρμη και ζήλο τις νεωτεριστικές τάσεις στην ποίηση της Ευρώπης. Αμέσως, άρχισε να έρχεται σε επαφή με τους λογοτεχνικούς κύκλους της εποχής. Πρωτοδημοσίευσε ποιήματά του, μικρά σε έκταση και με κλασικό ύφος, στα περιοδικά «Νέα Εστία» και «Ρυθμός». Την ίδια περίοδο, δημοσίευσε κριτικά σημειώματα στα περιοδικά «Μακεδονικές Ημέρες», «Ρυθμός» και «Τα Νέα Γράμματα» (για τον Κωστή Μπαστιά, την Μυρτιώτισσα και τον Θράσο Καστανάκη αντίστοιχα), ενώ αργότερα συνεργάστηκε με τα «Καλλιτεχνικά Νέα» και τα «Φιλολογικά Χρονικά».

Το 1936, γνωρίζει τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη στο πατάρι του Λουμίδη, στο στέκι όλης της αφρόκρεμας. Είναι και οι δύο εικοσιπέντε χρόνων. Μια νιότη που έχει ήδη καθορίσει το περιεχόμενό της. Ο Γκάτσος ασχολήθηκε ιδιαίτερα και με τη μετάφραση θεατρικών έργων, κυρίως για λογαριασμό του Εθνικού Θεάτρου, του Θεάτρου Τέχνης και του Λαϊκού Θεάτρου. Το όνομά του όμως είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το ελληνικό τραγούδι. Ό,τι έγραψε και μελοποιήθηκε δύσκολα αφήνει τη μνήμη του ακροατή. Ό,τι φώτισε, πήρε γιγάντιες διαστάσεις. Έφερε την ποίηση στον στίχο και κατάφερε να δώσει, κυρίως μέσω της συνεργασίας του με τον Μάνο Χατζιδάκι, τον κανόνα του ποιητικού τραγουδιού. Η γνωριμία και η συνεργασία του Γκάτσου με τον Χατζιδάκι χρονολογείται από τα μέσα της δεκαετίας του ’40 και αποτέλεσε σταθμό στην ιστορία της ελληνικής μουσικής. Για πενήντα σχεδόν χρόνια οι δυο τους υπήρξαν στενοί φίλοι, συνομιλητές, συνεργάτες.

«Την πίκρα έχω μάνα μου, γυναίκα την ανάγκη, στα χώματα που χόρεψαν, Αγαρηνοί και Φράγκοι», «εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες, ευλαβικά πριν μπουν στο τελεστήριο, τώρα πετάνε τ’ αποτσίγαρα οι τουρίστες, και το καινούριο παν να δουν διυλιστήριο», «θα γυρίσω λυπημένη Παναγιά. Έχε γεια, μην κλαις το μαράζι, μάθε φυλακτό να μην κρεμάς. Να λες Δεν πειράζει, θα ρθει η άσπρη μέρα και για μας”, «Πρωτομαγιά, με το σουγιά χαράξαν το φεγγίτη, και μια βραδιά, σαν τα θεριά, σε πήραν απ’ το σπίτι», «Θε μου, σαν πόσες αμαρτίες του ανθρώπου η μοίρα σου χρωστά. Ολοι τραβούν στην αγορά κι οι ρήτορες απ’το μπαλκόνι ποτίζουν τις ψυχές μ’αφιόνι και κόβουν χέρια και φτερά», «Αύριο πάλι, αύριο πάλι θαρθω να σου πω, κρίμα που δε με πιστεύεις, κρίμα που δεν ξέρεις πόσο σ’ αγαπώ».

Ο Νίκος Γκάτσος είτε εξαντλούσε την αγάπη και τον έρωτα με ένα «πάλι» δίπλα στο «αύριο» είτε περιείχε την αιμάτινη Πρωτομαγιά με ουσιαστικά βίας και αγώνα, δεν ξέφευγε από τα όρια της ολοκληρωμένης ποίησης. Είναι, ναι, δικαίως, κομμάτι της ζωής που ζούμε τώρα, αλλά «και αντικατάσταση δεν έγινε καμία». Πάντως, ο ήλιος πάνω από τους καθιερωμένους δρόμους παραμένει ο ίδιος. Όπως παραμένει ίδια και η ανάγκη του χορτάτου ποιητή να εκφράζει τα αισθήματα όλων των εποχών.

Να σου κρατάω το χεράκι,
να το κάνω μάκια να περάσει,
να μην ξέρω πού έβαλα το αγαπημένο σου σορτσάκι,
να παίζουμε Hotel και να μου εξηγείς εσύ τους κανόνες,
να πέφτεις στην αγκαλιά μου στο σχόλασμα,
να μου φτιάχνεις κάρτες με καρδούλες και λουλουδάκια,
να σου γράφω βιβλία,
να ψάχνουμε μαζί πού βάλαμε το θερμόμετρο,
να θέλεις να κοιμηθείς στο μεγάλο κρεβάτι,
να είσαι 9 αλλά να μου ζητάς να σου πω την Κοκκινοσκουφίτσα,
να σε ακούω να παίζεις βιολί και να δακρύζω,
να φτιάχνεις λίστες για το επόμενο ταξίδι μας σε άλλη χώρα,
να μοιραζόμαστε τις τηγανίτες βρώμης στο καφέ,
να πονάς όταν σου χτενίζω τα μαλλιά,
να πηγαίνουμε βόλτες στο δάσος,
να μου κλείνεις τα αυτιά στον μεγάλο θόρυβο γιατί ξέρεις πως δεν τον αντέχω,
να μου φτάνεις μέχρι το γόνατο, μέχρι τη μέση και τώρα πολύ ψηλότερα,
να γελάμε ταυτόχρονα,
να πηγαίνουμε μαζί στις συναυλίες της ζωής μας,
να μου αγοράζεις δώρο μπλουζάκι Metallica για τη γιορτή της μητέρας,
να κλείνεις το φως όταν έχω πονοκέφαλο,
να ανησυχώ αν έβγαλες το κουκούτσι από το κερασάκι,
να χορεύουμε στην κουζίνα καταμεσήμερο,
να είμαι η μαμά σου,
να είσαι η κορούλα μου.

Ήταν πράσινα μάτια σε ένα γελαστό πρόσωπο χωρίς πολλά μαλλιά. Ήταν τα πράσινα μάτια ενός ταπεινού καλλιτέχνη, που έζησε την κίνηση της ζωής κι από την στεριά και από τη θάλασσα.

Αγαπώ τη φιγούρα και την ψυχή του Θανάση Βέγγου από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Ήταν τόσο καθαρός στο μαυρόασπρο και το ενδιάμεσο γκρι. Τα πόδια του έτρεξαν και την αθέατη μεριά του τόπου. Η φωνή του έμοιαζε υπομονετική.

Γελούσε και δεν γελούσε. Πιο πολύ θα ήθελα να τον έβλεπα σε κάποιο διάλειμμα γυρίσματος. Τον φανταζόμουν πάντα σκυθρωπό, να ψάχνει τρόπους να γυρίσει τη γη ολόκληρη με τα πόδια. Μετά τέλειωνε το διάλειμμα, και βούταγε στο πλατό σαν σίφουνας.

Πάει και τελείωσε. Ο Θανάσης Βέγγος είναι σχεδόν μια επινοημένη φιγούρα. Θα μπορούσε να χε βγει απ’ τα μολύβια των Ub Iwerks και Walt Disney, σαν ένας απ΄τους «κολλητούς» του Mickey Mouse ή ακόμα κι ο René Goscinny θα μπορούσε να τον χρίσει μόνιμο κάτοικο του γαλατικού χωριού. Είναι το σπάνιο γέλιο, το βλέμμα του αδικημένου, η δύναμή του, ο αυθορμητισμός ενός χορού, η τάξη και η καθαριότητα, το πρωινό χαμόγελο, ο σκονισμένος Μακρονησιώτης, ο πνιγμένος λυγμός, ο πόνος.

Στην κηδεία του, στην Αγία Μαρίνα, στο Θησείο, μας θυμάμαι να κλαίμε γοερά. Έκαιγε ο ήλιος, η γυναίκα του καθόταν σε μια καρέκλα, κρατώντας τη φωτογραφία του. Είχε γείρει. Μια αγάπη χρόνων, στη θέση της αφής, μια απλή φωτογραφία. Τα μάτια πιο πράσινα.

Ήταν ο καλός άνθρωπος. Και τον καλό άνθρωπο ή μάλλον σκέτο τον άνθρωπο, που εμπεριέχει την απλωσιά μιας κορφής, αυτόν ψάχνουμε, αυτόν θα ψάχνουμε, με αυτόν θα νιώθουμε συγγενείς. Τα ίχνη του θα περιγράφουμε στο παιδί που θα γεννηθεί με λιγότερο ουρανό;

Είχα κι εγώ έναν παππού. Ίδιο έτος, ίδιο μήνα γέννησης με τον Βέγγο. Καλός άνθρωπος. Φορούσε πουκαμισάκια με τσάκιση κι όταν μιλούσε πετούσε σαν χαρταετός.

Ήταν 3 Μάη 2011. Και η Ασημίνα έχανε τότε τη μισή της ζωή.

Ο Θανάσης Βέγγος (Νέο Φάληρο, 29 Μαΐου 1927 – Αθήνα, 3 Μαΐου 2011) ήταν Έλληνας κωμικός ηθοποιός του κινηματογράφου και του θεάτρου, σκηνοθέτης και ιδρυτής της εταιρείας κινηματογραφικών παραγωγών ΘΒ Ταινίες Γέλιου. Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Βέγκος και όπως είχε πει, το έγραφε με «γγ» όταν έγινε ηθοποιός γιατί φαινόταν καλύτερα στο μάτι. Έχει παίξει σε 126 ταινίες, σε 52 από τις οποίες ως πρωταγωνιστής και έχει σκηνοθετήσει (πρωταγωνιστώντας ταυτόχρονα) ακόμη επτά ταινίες. Θεωρείται ένας από τους πιο δημοφιλείς κωμικούς του ελληνικού κινηματογράφου. Mέχρι και το τέλος της ζωής του συνέχιζε να εμφανίζεται σε ταινίες, στην τηλεόραση και το θέατρο. Θα μείνει πάντα γνωστός ως «ο καλός μας άνθρωπος».

Κατεβαίνω και ανεβαίνω το στενό του σπιτιού μου. Μου αρκεί να βλέπω τη θάλασσα από το ψηλότερο σημείου του δρόμου αυτή την απερίγραπτη ώρα του πρωινού. Δε θέλω να πάω πουθενά. Αυτή η πόλη με στραγγίζει με το συμβιβασμό και τη μιζέρια της. Τα αιώνια θέματα της φυγής μου διαλύονται από τα ευφάνταστα σκίτσα των πιτσιρικιών στο λασπωμένο καπό του αυτοκινήτου μου. Πέη με ρόδες Λούνα Παρκ. Πάρτε στα χέρια σας την κατάσταση, παιδιά μου. Τα πάντα μπορούν να γίνουν υψηλή τέχνη.

Ο ανώνυμος ήρωας ενός βιβλίου του Μπράνιμιρ Στσεπάνοβιτς* παίρνει το τρένο αφήνοντας οριστικά πίσω τη ζωή του στην πόλη, σε μια πορεία απαλλαγής από τον εαυτό του και τους δισταγμούς του. Εμείς εδώ, οι επώνυμοι, όταν θέλουμε να κάνουμε το ίδιο παίρνουμε τα αυτοκίνητά μας. Τα οδηγούμε στη Δροσοπούλου και τη λεωφόρο Ηρακλείου και, αν τα αφήσουμε μόνα τους, ξέρουν το δρόμο για να γυρίσουν σπίτι. Όλες οι διαδρομές μας στην πόλη αποκτούν νόημα και υποβοηθούνται από ένα ανελέητο κυνηγητό. Τρέχουμε ο ένας πίσω από τον άλλον από περιέργεια ή από ανάγκη να ξεφύγουμε από τη ρουτίνα μας. Από ένα σημείο και μετά η περιέργεια μετατρέπεται σε οργισμένη και παράλογη καταδίωξη. Εδώ είμαστε τώρα.

Όλος αυτός ο παραλογισμός, πριν με καταπιεί, με βοηθάει να καταλάβω τι αξίζει και τι όχι. Νιώθω σαν ένας ανώνυμος ήρωας βιβλίου κι εγώ. Ο συγγραφέας με βάζει να νοσταλγώ τα μοναχικά βουνά των παιδικών μου χρόνων. Την καλοκαιρινή φύση με τις μυρωδιές των βοτάνων και τους κελαηδισμούς των πουλιών. Την αύρα των προγόνων μου. Μου καθρεφτίζει το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης που βρίσκεται στην αγάπη και την ομορφιά, αλλά με δείχνει συνεχώς αφηρημένο να το χάνω. Ελπίζω να κρατάει για το τέλος μια ανατροπή και στο επίμετρο να γράφει ένα απόσπασμα από το ποίημα «Ελεγείο όχι θλιμμένο» του Washington Delgado.

Δεν ξέρω τι άλλο να σου γράψω πέρα από κάτι τέτοιο αταξινόμητο. Τα αντικείμενα για τα οποία σου έχω μιλήσει υπάρχουν δίπλα σ’ αυτά που δεν υπάρχουν και για τα οποία δεν έχει ακουστεί ούτε λέξη. Τα βιβλία αλλάζουν θέση κατά προτεραιότητα. Βιβλιοθήκη, τραπεζάκι, κομοδίνο και αντίστροφα. Είναι τόσα πολλά για μια τόσο μικρή ζωή. Ο φωτισμός εξακολουθεί να μην έρχεται σε ισορροπία. Ή θα είναι έντονος ή θα είναι χαμηλός. Όταν θα φύγω, θα τα αφήσω όλα όπως τα είδες την τελευταία φορά. Οι μαγνήτες διάσημων προσωπικοτήτων στο ψυγείο, η fleece πεταμένη στον καναπέ και οι σκληροί μου δίσκοι κλειδωμένοι στο ντουλάπι. Θα πάρω μόνο ό,τι μας κάνει ξεχωριστούς και θα το φέρω σε μια μεγάλη υπερσύγχρονη πόλη. Εκεί θα μπορώ να ζήσω μέχρι την άλλη μου ζωή χωρίς να γίνω άλλη μια αλληγορία που θα διαβάσεις. Εκεί κάθε πρωί που θα ανοίγω το παράθυρο, το τοπίο θα αλλάζει.

*Το βιβλίο έχει τίτλο «Στόμα γεμάτο χώμα»

Δεν μου είναι εύκολο να ξεχωρίσω τραγούδια του. Όλα είναι μια ολοκληρωμένη στιγμή, έτοιμη να περάσει από την βέβαιη ανάταση κάθε επόμενης γενιάς. Ο Θάνος Μικρούτσικος, αν μη τι άλλο, ήταν ένας ευτυχισμένος άνθρωπος. Χορτάτος από συναντήσεις και συγγενείς. Ως συνθέτης, συνεργάστηκε με την πρώτη γραμμή των ερμηνευτών. Ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου, ο Γιώργος Νταλάρας, η Χαρούλα Αλεξίου, η Μαρία Δημητριάδη, ο Δημήτρης Μητροπάνος, ο Γιώργος Μεράντζας, ο Κώστας Θωμαΐδης, ο Σάκης Μπουλάς, η Δήμητρα Γαλάνη, ο Γιάννης Κούτρας, η Ρίτα Αντωνοπούλου, ο Μίλτος Πασχαλίδης, ο Μανώλης Μητσιάς, ο Χρήστος Θηβαίος κ.α.

Η «Ρόζα», το «Ανεμολόγιο», οι «Μικρές νοθείες» του Οδυσσέα Ιωάννου, η «Δίκοπη ζωή». Οι «7 νάνοι στο s/s Cyrenia», που τραγουδούσε πάντα μόνος, με σύμμαχο ένα ατέρμονο πιάνο. Τα χρόνια περνούσαν, και το τραγούδι με τη φωνή του, την ανάσα του, τον λυγμό του, την εγρήγορσή του, ξεπερνούσε το ύψος του.

Ο Νίκος Καββαδίας από πάντα και για πάντα.

Και μετά, η σύμπραξή του με τον Άλκη Αλκαίο. Το υπέροχο «Εμπάργκο». Η συγκεκριμένη τέχνη του. Η συνέπειά του σε ό,τι του παραδόθηκε και, με πολλή θέρμη, εξέλιξε. Η πορεία του Θάνου Μικρούτσικου επιβεβαιώνει την αλήθεια ότι οι άνθρωποι, που συμμετέχουν χωρίς ενοχές, που προτείνουν τρόπους και αισθητική, που δεν πουλούν την απειθαρχία της νιότης τους, δεν καταλήγουν ποτέ. Δεν αγναντεύουν από καμία κορυφή. Δεν περιφέρουν το βίωμα σαν εχθρικό δόρυ. Οι χορτάτοι είναι καλόκαρδοι. Είναι ανεξάντλητοι. Είναι νέοι.

«Όταν στη δεκαετία του ‘70, με ρωτούσαν γιατί γράφω μουσική, απαντούσα πως ήθελα να συμβάλλω στην όξυνση της κριτικής σκέψης των ανθρώπων, ώστε να είναι ικανοί να αλλάξουν τον κόσμο. Η μπρεχτική άποψη για την τέχνη. Το ίδιο πιστεύω ακόμη, αλλά στη δεκαετία του ’80, συμπλήρωνα πως ήθελα να κάνω βουτιά στο βάθος των πραγμάτων και της ψυχής μου. Μετά το 1990, απαντούσα πως δίνω αγώνα πυγμαχίας σε ένα ρινγκ με αντίπαλο τον χρόνο, σε έναν αγώνα σικέ -αφού γνωρίζουμε ποιος θα νικήσει στο τέλος-, με στόχο να τον κερδίζω στο τέλος κάθε γύρου στα σημεία».

Από τις πιο ωραίες ιστορίες που αφηγούταν, σε κάθε του συνέντευξη, είναι εκείνη με την θεία την πιανίστα και τα 52 σκαλιά του νεοκλασικού της στην Πάτρα. «Ο άλλος θείος μου, ο Αριστείδης, που δεν τον γνώρισα ποτέ, ήταν ένας σημαντικός διανοούμενος της εποχής του, προσωπικός φίλος του Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Πέθανε το 1939 στο Νταβός της Ελβετίας από φυματίωση. Ήταν παντρεμένος με την Ηλέκτρα Παπαμικροπούλου, η οποία ήταν μία ιδιαιτέρως καλλιεργημένη γυναίκα και πολύ καλή πιανίστα. Όταν πέθανε ο θείος μου, τα τρία πιάνα της οικογένειας σκεπάστηκαν με μαύρα κρέπια κι έμειναν σιωπηλά για δώδεκα ολόκληρα χρόνια: η θεία μου αρνιόταν να ξαναπαίξει πιάνο. Κάποια μέρα, ανεβαίνοντας τα 52 σκαλιά του σπιτιού της για να της δώσω γλυκό του κουταλιού, που της έστελνε η γιαγιά μου, μου ζήτησε να περάσω μέσα να μου δείξει κάτι. Με παίρνει από το χέρι και με πηγαίνει στο διπλανό δωμάτιο. Με μία της κίνηση τραβάει το μαύρο ύφασμα και αποκαλύπτει το πιάνο. Επάνω του μία παρτιτούρα του Σούμπερτ . Αρχίζει να παίζει. Μόλις τελειώνει, βλέποντάς με μαγεμένο και αποσβολωμένο, παίρνει τα χέρια μου και, λέγοντάς μου «Τώρα θα παίξουμε μαζί», βάζει τα δάχτυλά μου στα πλήκτρα. Ε, λοιπόν το αίσθημα εκείνης της ηλεκτρικής εκκένωσης το νιώθω έντονα ακόμα και τώρα. Δεν λέει να με αφήσει από το 1951, που ήμουν 4 χρόνων».

Ασχολήθηκε με όλα σχεδόν τα είδη της μουσικής. Συνέθεσε όπερες, συμφωνική μουσική, μουσική δωματίου, μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο, πειραματική μουσική. Καρπός της πρωτοπόρας αντίληψής του το Διεθνές Φεστιβάλ Πάτρας. Ένα φεστιβάλ που ιδρύθηκε το 1986 με εμπνευστή τον ίδιο, που ήταν και ο πρώτος καλλιτεχνικός διευθυντής του και που έδωσε στο θεσμό διεθνή προσανατολισμό εντάσσοντας τη διοργάνωση στο χάρτη των σημαντικότερων φεστιβάλ και εκτός Ελλάδας.

Το βράδυ του θανάτου του, πριν εφτά χρόνια, σε ένα καφέ στα Εξάρχεια, έξω στο κρύο, για να μπορεί να καπνίζει και κάτω από μια σόμπα, ένας νέος σε ηλικία σκιτσογράφος, σκίτσαρε από μνήμης, με ένα μικρό μολύβι, το πρόσωπο του Θάνου Μικρούτσικου. Με πολλά μούσια, αυτή τη φορά, και μια ναυτική πίπα. Από μνήμης. Ήξερε απ’ έξω τις γωνίες, τις ρυτίδες, τη βαθιά γραμμή ανάμεσα στα φρύδια.

Σήμερα, θα έκλεινε τα 79. Αυτόν τον συγκεκριμένο Απρίλη, έχω κολλήσει με το Σούνιο και τη φωνή της Μαρίας Παπαγεωργίου (και) στα δικά του τραγούδια. «Κι ένα μουλάρι από θυμό μες στην καρδιά τους που δεν σηκώνει τ’ άδικο».

Έτσι, με αυτό τον τρόπο, αγκαλιάζω την ανατριχίλα μου.