Μαρία, θέλεις να μας συστηθείς με λίγα λόγια;

Μεγάλωσα και ζω στις Βρυξέλλες, σε ένα περιβάλλον όπου η συνύπαρξη διαφορετικών ανθρώπων και πολιτισμών είναι μέρος της καθημερινότητας. Εργάζομαι στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ενώ έχω ιδρύσει το Hellenic Cultural Bridge, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που εστιάζει στην ανάδειξη της σύγχρονης ελληνικής δημιουργίας σε διεθνές κοινό, μέσα από συνεργασίες και κοινές δράσεις με αλλοεθνείς οργανισμούς.

Παράλληλα, μέσα από τη δουλειά μου ως χορογράφος, η τέχνη του χορού αποτελεί για μένα ένα ολοκληρωμένο μέσο έκφρασης και δημιουργίας. Μέσα από αυτήν διαμορφώνω αφηγήσεις που μοιράζομαι με τους άλλους, μεταφράζοντας τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι τον κόσμο σε συναισθήματα, ιδέες και κίνηση – μια σταθερή διαδρομή που με συνοδεύει και με εξελίσσει σε όλη μου τη ζωή. Τα τελευταία χρόνια, η μητρότητα έχει επηρεάσει ουσιαστικά τον τρόπο που βλέπω τον χρόνο και τις προτεραιότητές μου, δίνοντάς τους μια νέα διάσταση. Έτσι, κινούμαι ανάμεσα σε αυτούς τους διαφορετικούς κόσμους, προσπαθώντας να τους συνδέω με συνέπεια, διάρκεια και νόημα.

Όπως ανέφερες, ζεις και εργάζεσαι στις Βρυξέλλες, σε ένα έντονα πολυπολιτισμικό περιβάλλον. Πώς έχει επηρεάσει αυτή η καθημερινή επαφή με διαφορετικές κουλτούρες τον τρόπο που βλέπεις την ελληνική ταυτότητα;

Η καθημερινή επαφή με διαφορετικές κουλτούρες σε φέρνει διαρκώς μπροστά στο ερώτημα του τι σημαίνει ταυτότητα. Εκεί συνειδητοποιείς ότι δεν είναι κάτι δεδομένο ή σταθερό, αλλά κάτι που διαμορφώνεται μέσα από τις εμπειρίες και τη σχέση με τους άλλους. Για μένα, η ελληνική ταυτότητα δεν είναι ένα σύνολο στοιχείων που πρέπει να διατηρηθούν ανέπαφα, αλλά κάτι πιο ρευστό. Στις Βρυξέλλες, βλέπεις ότι αυτό που θεωρείς δεδομένο αποκτά νόημα κυρίως όταν το φέρνεις σε επαφή με άλλες οπτικές. Αυτό δεν σημαίνει απώλεια, σημαίνει μεγαλύτερη επίγνωση και μια πιο ουσιαστική – και λιγότερο στερεοτυπική – σχέση με το τι σημαίνει να είσαι Έλληνας σήμερα.

Σε άλλη συνέντευξή σου έχεις πει ότι η ταυτότητα δεν είναι στατική, αλλά μια «γέφυρα» που εξελίσσεται. Ήταν αυτή η σκέψη το έναυσμα για τη δημιουργία του Hellenic Cultural Bridge;

Ναι, σε μεγάλο βαθμό. Η ιδέα της «γέφυρας» προέκυψε μέσα από αυτή την εμπειρία – από την ανάγκη να υπάρξει ένας χώρος όπου η ελληνική ταυτότητα δεν παρουσιάζεται απομονωμένα, αλλά μέσα σε διάλογο. Το Hellenic Cultural Bridge δεν δημιουργήθηκε απλώς για να προβάλλει τον ελληνικό πολιτισμό, αλλά για να τον εντάξει σε διαδικασίες συνεργασίας. Να φέρνει σε επαφή διαφορετικούς φορείς, ώστε να μπορούν να συνδιαμορφώνουν δράσεις και να ανταλλάσσουν γνώση. Στην ουσία, αυτό που με ενδιέφερε από την αρχή δεν ήταν η παρουσία από μόνη της, αλλά το τι μπορεί να προκύψει μέσα από αυτή τη συνάντηση.

Τι είναι αυτή η πρωτοβουλία, πώς προέκυψε και ποια είναι σήμερα η δράση και οι στόχοι της;

Σήμερα, το Hellenic Cultural Bridge λειτουργεί ως ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός που προσπαθεί να συνδέσει τη σύγχρονη ελληνική δημιουργία με το διεθνές κοινό. Η δημιουργία του προέκυψε από τη διαπίστωση ότι, παρά την παρουσία αξιόλογων ελληνικών πρωτοβουλιών στις Βρυξέλλες, συχνά έλειπε η ουσιαστική συνεργασία με αλλοεθνείς οργανισμούς και η ένταξη σε ευρύτερα δίκτυα. Έτσι, η δράση του εστιάζει στο να φέρνει σε επαφή καλλιτέχνες, ακαδημαϊκούς και φορείς από διαφορετικά περιβάλλοντα, δημιουργώντας δράσεις που δεν βασίζονται μόνο στην παρουσίαση, αλλά στη συνεργασία. Παράλληλα, μέσα από ερευνητικές και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες, επιδιώκεται να υπάρχει και μια συνέχεια — όχι μόνο σε επίπεδο δράσεων, αλλά και σε επίπεδο σκέψης και ανταλλαγής.

Αν έπρεπε να περιγράψεις σε κάποιον στις Βρυξέλλες τι προσπαθείς να αλλάξεις μέσα από αυτό το project, τι θα έλεγες χωρίς να χρησιμοποιήσεις τη λέξη «πολιτισμός»;

Θα έλεγα ότι προσπαθώ να δημιουργήσω συνθήκες συνάντησης. Στην πράξη, αυτό σημαίνει να διαμορφώνονται χώροι όπου διαφορετικοί άνθρωποι — με διαφορετικές εμπειρίες και αναφορές — μπορούν να συνυπάρξουν και να συνεργαστούν, χωρίς να χρειάζεται να ομογενοποιηθούν. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι η ποιότητα αυτής της συνύπαρξης: να υπάρχει χώρος για ακρόαση, για διαφωνία και για ουσιαστική ανταλλαγή. Γιατί, τελικά, αυτό που αλλάζει δεν είναι μόνο το περιεχόμενο, αλλά ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε.

Ζώντας καθημερινά σε αυτό το πολυεθνικό περιβάλλον, πότε νιώθεις πιο έντονα «Ελληνίδα» και πότε, αντίθετα, πιο Ευρωπαία;

Δεν το βιώνω ως δίπολο. Υπάρχουν στιγμές που νιώθω πιο κοντά στην ελληνική πλευρά – κυρίως μέσα από τη γλώσσα, το συναίσθημα και τον τρόπο που σχετίζομαι με τους ανθρώπους.
Αντίστοιχα, η ευρωπαϊκή διάσταση εκφράζεται περισσότερο στον τρόπο που σκέφτομαι και λειτουργώ. Στην πραγματικότητα, δεν είναι δύο ταυτότητες που συγκρούονται, αλλά πλευρές που συνυπάρχουν και αλληλοσυμπληρώνονται.

Υπάρχει κάτι στη νοοτροπία μας που στο εξωτερικό λειτουργεί ως πλεονέκτημα, αλλά στην Ελλάδα το υποτιμάμε;

Ναι, η ευελιξία και η ικανότητα προσαρμογής. Αυτό που στην Ελλάδα συχνά εκλαμβάνεται ως έλλειψη δομής, στο εξωτερικό μπορεί να λειτουργήσει ως δημιουργική ευρηματικότητα.

Από τη θέση σου στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, βλέπεις την Ευρώπη από μέσα. Είναι τελικά ένας χώρος ευκαιριών ή ένας μηχανισμός που δύσκολα αλλάζει;

Είναι και τα δύο. Η Ευρώπη προσφέρει σημαντικές δυνατότητες – τόσο σε επίπεδο συνεργασιών όσο και σε επαγγελματικές ευκαιρίες — αλλά ταυτόχρονα λειτουργεί μέσα από συγκεκριμένες δομές και διαδικασίες που δεν είναι πάντα εύκολα προσβάσιμες. Για κάποιον που θέλει να εργαστεί ή να δραστηριοποιηθεί σε αυτό το περιβάλλον, η πρόκληση δεν είναι μόνο να εντοπίσει τις ευκαιρίες, αλλά και να κατανοήσει πώς λειτουργεί – δηλαδή πώς χτίζονται οι συνεργασίες και πώς δημιουργείται αξιοπιστία. Το ζητούμενο είναι να μπορείς να κινηθείς μέσα σε αυτό το περιβάλλον, χωρίς να απορροφάσαι πλήρως από αυτό.

Στη δική σου καθημερινότητα συνυπάρχουν η πολιτική επιστήμη και ο χορός. Υπήρξε στιγμή που το ένα «αμφισβήτησε» το άλλο;

Όχι πραγματικά. Μπορεί να φαίνονται διαφορετικοί κόσμοι, αλλά για μένα συνδέονται περισσότερο απ’ όσο φαίνεται. Η πολιτική επιστήμη ασχολείται με το πώς οργανώνεται η κοινωνία, ενώ ο χορός με το πώς υπάρχουμε μέσα σε αυτήν. Και οι δύο, με διαφορετικά μέσα, σε φέρνουν να σκεφτείς τη σχέση σου με τον χώρο και με τους άλλους. Ίσως γι’ αυτό και η ενασχόλησή μου με την πολιτιστική διπλωματία προέκυψε αρκετά φυσικά — ως ένας τρόπος να φέρω αυτούς τους δύο κόσμους σε επαφή.

Αν το Hellenic Cultural Bridge είναι η «γέφυρα», εσύ σήμερα πού νιώθεις ότι βρίσκεσαι – πιο κοντά στην Ελλάδα ή πιο κοντά στην Ευρώπη;

Νιώθω ότι βρίσκομαι πάνω σε αυτή τη «γέφυρα». Όχι ως μια ενδιάμεση κατάσταση, αλλά ως ένα σημείο που μου επιτρέπει να βλέπω και τις δύο πλευρές και να συμβάλλω στη σύνδεσή τους. Και ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ουσιαστικό – όχι να επιλέγεις ανάμεσα σε ταυτότητες, αλλά να βρίσκεις τρόπους να τις φέρνεις σε επαφή.

Κλείνοντας, θα ήθελες ή σκοπεύεις να φέρεις κάποια δράση του Hellenic Cultural Bridge και στην Ελλάδα;

Ναι, θα με ενδιέφερε πολύ, αλλά όχι με τη λογική της απλής μεταφοράς δράσεων. Περισσότερο με ενδιαφέρει να δημιουργούνται συνεργασίες που έχουν νόημα μέσα στο ελληνικό πλαίσιο και μπορούν να εξελιχθούν, όχι κάτι αποσπασματικό. Γιατί, τελικά, αυτό που έχει σημασία δεν είναι η παρουσία από μόνη της, αλλά να μπορεί να εξελιχθεί στον χρόνο.

Σε ευχαριστώ πολύ, Μαρία, για την ενδιαφέρουσα συζήτηση.

Κι εγώ!

Έχω όμως ένα ελάττωμα, ανάμεσα στα άλλα, το οποίο μου επισημαίνει συχνά ο καλύτερός μου φίλος: πολλές φορές, διαβάζω τις ειδήσεις μισές. Κι εξαιτίας αυτής μου της αδυναμίας, δε διάβασα ότι η έρευνα του ιδρύματος αφορούσε αποκλειστικά σε πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο, από την περίοδο της καταστροφής του 1922 και πίσω. Ο ενθουσιασμός μου έσβησε απότομα.

Παρόλα αυτά, δεν το έβαλα κάτω. Πήρα την απόφαση να το πάω μόνος μου. Το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, όταν πήγα στο χωριό της μητέρας μου, στην Ορεινή Ναυπακτία, έβαλα τη γιαγιά και τον παππού να μου ζωγραφίσουν το γενεαλογικό τους δέντρο μέχρι την άκρη της μνήμης τους. Έκατσα απέναντί τους σαν τον Αλέξη Παπαχελά και τους βομβάρδιζα με ερωτήσεις για ώρες. Αυτοί, σε αντίθεση με τους καλεσμένους του Αλέξη, απαντούσαν στην ουσία των ερωτήσεων κι εγώ σημείωνα στην κενή σελίδα ενός περιοδικού που περιείχε σταυρόλεξα. Μη θέλοντας να μου χαλάσουν το χατίρι, ανέσυραν από τη μνήμη τους ονόματα, χωριά και ιστορίες, για να καταλήξω στο τέλος να διαπιστώνω ότι οι πρόγονοι και των δύο, στα γύρω βουνά την έβγαζαν. Καμία έκπληξη. Ούτε από κλέφτες και αρματολούς κατάγομαι, ούτε από Σαρακινούς πειρατές, ούτε καν από Βενετσιάνους εμπόρους. Κρίμα. Τώρα πώς θα εξηγήσω τη γοητεία που μου ασκεί η ιταλική φινέτσα και κουλτούρα;

Ο καλοσυνάτος παππούς μου διέκρινε την αχρείαστη απογοήτευσή μου και μου είπε: «και γιατί σε νοιάζει τόσο πολύ, βρε Βάσο μου, από πού κρατάει η σκούφια μας; Έχει καμιά σημασία;». Γέλασα και του είπα: «έχεις δίκιο, παππουλάκο μου. Τι θα άλλαζε αν ήμασταν από τη Νάουσα της Πάρου;». Τώρα που το σκέφτομαι, κάτι θα άλλαζε. Ίσως να είχαμε ενοικιαζόμενα δωμάτια και να πλουτίζαμε από τη βαριά βιομηχανία του τουρισμού, αλλά δεν είναι αυτό το θέμα μας τώρα.

Το θέμα μας είναι οι ρίζες και το νόημα που τους αποδίδεται. Οι πρόγονοί μου ήταν βουνίσιοι αγρότες και κτηνοτρόφοι κι εγώ ζω στην Αθήνα και μου ξεραίνονται οι πέντε γλάστρες που έχω στο μπαλκόνι. Κοιμόντουσαν όλοι και όλες στο πάτωμα γύρω από τη φωτιά κι εγώ έχω μυοσκελετικά προβλήματα από τη δουλειά γραφείου. Δεν πέρασαν την πόρτα κάποιου σχολείου κι εγώ διαβάζω την Ακύρωση του Μέλλοντος του Μαρκ Φίσερ. Ελάχιστη επιρροή στον τρόπο ζωής μου. Δεν άνοιξε ούτε έκλεισε κάποια πόρτα εξαιτίας τους. Ελπίζω μόνο να έχω κληρονομήσει τα γονίδια της ανθεκτικότητάς τους.

Κι όμως στα μάτια κάποιων ανθρώπων, όλοι χρεωνόμαστε το φορτίο της καταγωγής μας. Πιστεύουν ότι όλοι έχουμε μια ταυτότητα ανάμεσα στα δόντια μας, που κάτω από τα βιομετρικά χαρακτηριστικά, γράφει τα καλά και στραβά μας.Φαίνονται σίγουροι ότι όλοι είμαστε υποχρεωμένοι να κινηθούμε εντός συγκεκριμένων ορίων, επειδή η τύχη μας έριξε φτωχούς σε μια γωνιά της γης. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που θα έβλεπαν με ενδιαφέρον ένα ντιμπέιττων απογόνων του Καποδίστρια και του Μαυρομιχάλη το 2026 για το τι πήγε στραβά και χάσαμε τον πεφωτισμένο κυβερνήτη. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που «τσιμπάνε» στο δόλωμα του ρατσισμού και του φόβου και πανηγυρίζουν που επιτέλους το δυτικό ημισφαίριο έχει έναν «πανίσχυρο» ηγέτη. Είναι οι ίδιοι άνθρωποι που πιστεύουν στο ανθρώπινο κόστος της φύλαξης των συνόρων χωρίς να έχουν τη σιγουριά ότι δε θα χρειαστεί ποτέ αυτοί ή τα παιδιά τους να τα περάσουν όπως – όπως.

Για αυτούς, αν ξεκινάς από το σημείο Α, είσαι ύποπτος.
Αν ξεκινάς από το σημείο Α και διαφέρεις, είσαι ανεπιθύμητος.
Αν ξεκινάς από το σημείο Α, διαφέρεις και είσαι φτωχός, είσαι απειλή.
Αν ξεκινάς από το σημείο Α, διαφέρεις, είσαι φτωχόςκαι παλεύεις να φτάσεις στο σημείο Β, εξαντλημένος, πάνω σε μια σάπια βάρκα, είσαι εισβολέας.