Σπουδάσατε ψυχολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο κι από το 2008 ως σήμερα, εργάζεστε ως δημοσιογράφος σε διάφορα μέσα, εστιάζοντας κυρίως σε θέματα ανθρώπινων δικαιωμάτων και κοινωνικής ανισότητας. Τι σας οδήγησε να στραφείτε σε αυτά τα θέματα;

Η αλήθεια είναι πως, τα τελευταία χρόνια, έχω κάνει μια επαγγελματική μετάβαση, από τη δημοσιογραφία στο ντοκιμαντέρ και τη συγγραφή είτε κειμένων ανάλυσης, είτε πιο λογοτεχνικών, αλλά το πεδίο του ενδιαφέροντός μου παραμένει ίδιο. Δηλαδή τα ζητήματα φύλου με μια διαθεματική προσέγγιση, τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο κρατικός αυταρχισμός, η ακροδεξιά βία, οι έννοιες του τραύματος και του πένθους. Αυτό που με οδήγησε εκεί και με κρατάει εκεί είναι πρωταρχικά το βίωμα και η πρόσληψη του κόσμου. Με απασχολούν την ίδια με έναν τρόπο συγκροτητικό και θεωρώ πως είναι απολύτως κρίσιμα για το πώς υπάρχουμε, πως πράττουμε, πώς σχετιζόμαστε μεταξύ μας και διαμορφώνουν την ποιότητα του βλέμματος που ρίχνουμε πάνω στη ζωή.

Θυμάμαι ότι το 2003, με την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ, πραγματοποιήθηκαν μεγαλειώδεις διαδηλώσεις εκατομμυρίων ανθρώπων σε μεγάλο μέρος του κόσμου, δείχνοντας τα ισχυρά αντανακλαστικά ενός αντιπολεμικού κινήματος. Σήμερα, 23 χρόνια μετά, δε φαίνεται να υπάρχει αντίστοιχη μαζική αντίδραση απέναντι σε έναν ακόμη άδικο πόλεμο. Πού πιστεύετε ότι οφείλεται αυτή η διαφορά;

Όντως, τις θυμάμαι κι εγώ γιατί ήταν πάνω στην ενηλικίωσή μου κι από τις πρώτες μου εμπειρίες στον δρόμο. Σίγουρα είναι αποκαρδιωτικό το ότι σήμερα δεν έχουμε αντίστοιχες κινητοποιήσεις, ενώ είναι επιτακτικό. Εικάζω πως υπάρχουν αρκετοί λόγοι που συμβαίνει αυτό σχετιζόμενοι με την κυκλικότητα των ίδιων των κοινωνικών κινημάτων, που διανύουν περιόδους ύφεσης και άνθησης, με τη ματαίωση που βιώνει ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού από τα συνεχόμενα κρισιακά σπιράλ, με την αποσύνδεση από τα μεγάλα οράματα, με τους πολύ σκληρούς όρους επιβίωσης που σε στραγγίζουν από χρόνο, ενέργεια, δυνατότητες επεξεργασίας αυτού που συμβαίνει. Ωστόσο, δε μπορώ να παραβλέψω πως σε ένα τέτοιο συγκείμενο, σε μια εποχή διεθνούς αντιδραστικοποίησης, παρακολουθήσαμε να ραγίζει το συμπαγές τοίχος λογοκρισίας και τιμωρίας που ορθώθηκε από τις δυτικές εξουσίες για τη γενοκτονία στη Γάζα.

Εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν στο δρόμο για τη Γάζα, δημιουργήθηκαν γενναίες και συγκινητικές πρωτοβουλίες, όπως το Global Sumud Flotilla, έγιναν παρεμβάσεις σε θεσμούς, σε φεστιβάλ, σε πανεπιστήμια. Δεν είναι πολύ. Τίποτα δεν είναι πολύ μπροστά στο διαρκές αποικιοκρατικό έγκλημα που συντελείται στα παλαιστινιακά εδάφη και στον συγκλονιστικό αγώνα των Παλαιστινίων για ζωή και ελευθερία. Έχει σημασία όμως να διαφυλάξουμε αυτή τη συλλογική εμπειρία της αλληλέγγυας δράσης, γιατί κατά τη γνώμη μου η πιο συντριπτική ήττα που μπορούμε να υποστούμε είναι να πιστέψουμε ότι δε μπορούμε να κάνουμε τίποτα.

Έχοντας ως αφορμή τον συνεχιζόμενο πόλεμο στη Μέση Ανατολή, παρατηρώ ότι η πλειονότητατων ελληνικών ΜΜΕ τα τελευταία χρόνια προσεγγίζειτις κρίσιμες διεθνείς εξελίξεις (και όχι μόνο) μέσα από το πρίσμα της εγχώριας μικροπολιτικής αντιπαράθεσης. Συχνά, ως βασικό σημείο αναφοράς τίθεται η στάση της κυβέρνησης και των διεθνών της συμμαχιών, αντί για μια τεκμηριωμένη παρουσίαση των γεγονότων. Ποιοι παράγοντες, κατά τη γνώμη σας, έχουν συμβάλει σε αυτή την υποβάθμιση της ποιότητας της ενημέρωσης στην Ελλάδα;

Τα ελληνικά μίντια, πέρα από τα συστημικά προβλήματα διαπλοκής με την πολιτική εξουσία και τα οικονομικά συμφέροντα, πέρασαν μια τρομερή κρίση τη μνημονιακή περίοδο που είχε σαν αποτέλεσμα τη διάλυση των εργασιακών σχέσεων, την απόλυση πολλών εργαζομένων, την επισφαλειοποίηση και τη συνακόλουθη αποεπένδυση από το περιεχόμενο. Δε νομίζω ότι συνήλθαν ποτέ από τότε. Αντίθετα, η πρόσδεση στην πολιτική εξουσία έγινε ακόμα πιο ισχυρή και εξόφθαλμη με αντίτιμο, καθιστώντας τα σε μεγάλο βαθμό ανυπόληπτα.

Από την άλλη, θα πω πως ακόμα και μέσα σε αυτές τις αποπνικτικές συνθήκες, έχουμε εξαιρετικές/ους δημοσιογράφους που επιμένουν στην τεκμηρίωση, στην κριτική στην εξουσία, στη συνομιλία με την κοινωνία, στις δεοντολογικές αρχές. Επίσης, για πρώτη φορά ίσως, στη δική μας γενιά τουλάχιστον, έχουμε μια αξιοσημείωτη και αξιοθαύμαστη πανσπερμία ανεξάρτητων δημοσιογραφικών ερευνητικών ομάδων, όπως το Reporters United, το Solomon, το Inside Story και άλλες που κάνουν απίστευτη δουλειά με κορωνίδα την αποκάλυψη του σκανδάλου των υποκλοπών. Έχει νόημα να τα θυμόμαστε κι αυτά, να στηρίζουμε την προσπάθεια γιατί είναι πολύτιμη για τη δημοκρατία.

Έχετε συμμετάσχει, μεταξύ άλλων, στη δημιουργία σειρών ντοκιμαντέρ. Μια τέτοια σειρά είναι «Οι κυρίες του ρεμπέτικου», που προβάλλεται στην κρατική τηλεόραση, όπου υπογράφετε το σενάριο και συμμετέχετε στην αρχισυνταξία. Τι κρατάτε περισσότερο από αυτές τις γυναίκες και ποιος ήταν ο ρόλος τους στη διαμόρφωση της μουσικής κουλτούρας;

Κρατάω το πείσμα τους, την επιμονή τους να μπουν στον ανδροκρατούμενο και στιγματισμένο κόσμο του ρεμπέτικου σε μια εποχή που οι γυναίκες στην Ελλάδα δεν είχαν καν το δικαίωμα της ψήφου και ο μόνος χώρος που θεωρούνταν κοινωνικά κατάλληλος γι’ αυτές ήταν το σπίτι τους. Το ότι εκείνες οι γυναίκες τόλμησαν να σταθούν δίπλα στους άνδρες, να τραγουδήσουν, να διεκδικήσουν να πληρώνονται, να αμφισβητήσουν δηλαδή τη νόρμα, είναι από μόνο του μια ρήξη.

Μαζί με τη Νίνα Μαρία Πασχαλίδου γράψατε και σκηνοθετήσατε την ταινία «Survivors – Ξαναγράφοντας τον μύθο της». Μιλήστε μας για αυτή τη δουλειά και για το τι προσπαθήσατε να αναδείξετε μέσα από αυτήν.

Θα επαναλάβω κάτι που έχω γράψει κι άλλη φορά γιατί συνοψίζει το τι σημαίνει για μένα αυτή η ταινία: Όταν ξεκινήσαμε να συζητάμε για το Survivors, εγώ δεν ήμουν καν έγκυος. Τώρα που η ταινία μας έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, η κόρη μου είναι τριών ετών και χαίρομαι που κάποια στιγμή θα μπορέσει να τη δει. Μέσα από τις ιστορίες τριών καταπληκτικών γυναικών, νιώθω ότι βλέπουμε τη συλλογική μας ιστορία από την εποχή του μύθου, την ιστορία γυναικών και θηλυκοτήτων που έχουν υποστεί βία, που έχουν υπάρξει θύματα αλλά δεν είναι μόνο θύματα, είναι και μαχήτριες. Παρακολουθώντας την πορεία τριών γυναικών – επιζωσών έμφυλης βίας προς την ενδυνάμωση, μας ενδιαφέρει να μείνει ανοιχτός αυτός ο ορίζοντας του απεγκλωβισμού και να αναδειχθεί η μετασχηματιστική πνοή της φεμινιστικής αλληλεγγύης.

Ποιες είναι οι αιτίες που το 2026, σε μια σύγχρονη κοινωνία, όχι μόνο δεν έχει λυθεί το ζήτημα της ισότητας των φύλων, αλλά το μοτίβο της έμφυλης βίας επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά;

Η αιτία είναι η πατριαρχία και η διαπλοκή της με τα συστήματα ηγεμονίας του καπιταλισμού και του εθνοφυλετισμού και είναι κάτι που με διαφορετικές εκφάνσεις και διαφορετική ένταση, ισχύει σε παγκόσμιο επίπεδο. Από εκεί και πέρα, μιλώντας για την Ελλάδα ειδικότερα και για την εποχή μας, είναι αναγκαίο να επισημανθεί πως πάρά το γεγονός ότι αυτά τα θέματα πλέον έχουν αποκτήσει ορατότητα, πως έχουν γίνει επεξεργασίες, πως έχουν κατατεθεί προτάσεις, η θεσμική απροθυμία για οποιαδήποτε πρωτοβουλία στην κατεύθυνση της πρόληψης και της αντιμετώπισης είναι μνημειώδης και αρκούντως εύγλωττη.

Ενδεικτικά, θα αναφέρω κάποια από τα πράγματα που θα έπρεπε να είχαν γίνει: θεσμική αναγνώριση της γυναικοκτονίας, ενίσχυση του δικτύου δομών και υπηρεσιών για κακοποιημένες γυναίκες, εξατομικευμένο σχέδιο διαφυγής με τη συνδρομή και την προστασία του κρατικού μηχανικισμού για κάθε γυναίκα και θηλυκότητα που βρίσκεται σε απειλή, μακροπρόθεσμο πλάνο διασφάλισης της οικονομικής επιβίωσης για τις επιζώσες, δημιουργία εξειδικευμένων rapecenters σε κάθε πόλη, δημιουργία οικογενειακών δικαστηρίων για ταχείες και αποτελεσματικές εκδόσεις αποφάσεων, πρόσβαση σε δωρεάν και εξειδικευμένη νομική και ψυχολογική αρωγή για όλες τις επιζώσες, ευθυγράμμιση της δικαστικής λειτουργίας με τη νομολογία περί αποφυγής δευτερογενούς θυματοποίησης. Αυτά είναι κάποια άμεσα μέτρα που αν είχαν ληφθεί κάποιες θα είχαν σωθεί. Αλλά η Πολιτεία αδιαφορεί, συνεπικουρεί τον οργανωμένο μσογυνισμό με ρυθμίσεις όπως ο νόμος για την υποχρεωτική συνεπιμέλεια και πουλάει ποινικό λαϊκισμό που δε λύνει κανένα απολύτως πρόβλημα.

Πρόσφατα ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης μου είπε με αφορμή την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή: «το γεγονός αυτό άγγιξε και ευαισθητοποίησε την πλειοψηφία της κοινωνίας (μεταξύ άλλων) γιατί έχουμε απομακρυνθεί τόσο πολύ από τέτοιες στάσεις ζωής, ώστε μας φαίνονται σχεδόν αδιανόητες. Πολλοί άνθρωποι ζηλεύουν αυτούς τους ανθρώπους, όχι επειδή εκτελέστηκαν, αλλά επειδή είχαν μια αλύγιστη πίστη στις ιδέες τους». Είμαστε στ’ αλήθεια τόσο μακριά από το θάρρος και έχουμε χάσει την πίστη μας;

Πιστεύω πως μας διαπέρασε ένα ρίγος συγκλονισμού ακριβώς γιατί σ’ αυτά τα ιστορικά ντοκουμέντα βρήκαμε ένα θραύσμα καθαρής και γενναιόψυχης μνήμης, το οποίο το έχουμε ανάγκη σε ενεστώτα χρόνο που νιώθουμε συρρικνωμένες/οι. Έχουμε ανάγκη να θυμηθούμε ότι υπήρξαν αυτοί οι άνθρωποι, ότι η καλύτερη εκδοχή του εαυτού δεν είναι κάτι αφηρημένο και απροσδιόριστο, είναι σάρκινη, είναι κομμάτι της συλλογικής μας ιστορίας και μπορεί να μας εμπνεύσει ξανά.

Ποια είναι τα πλάνα σας από δω και πέρα; Υπάρχει κάποια έντονη επιθυμία να ασχοληθείτε με κάποιο συγκεκριμένο θέμα;

Είναι μια αρκετά πυκνή περίοδος για μένα, με δημιουργικές, αλλά και εξουθενωτικές σε ορισμένες περιπτώσεις όψεις. Αρκετά πράγματα για τα οποία εργάστηκα για καιρό έχουν πάρει πλέον υλική υπόσταση, οπότε είναι ακόμα στην αρχή της διαδρομής τους που ελπίζω να είναι μεγάλη. Δηλαδή το βιβλίο που συνεπιμεληθήκαμε με τον Αντώνη Γαλανόπουλο εκδόθηκε πρόσφατα σε μια συνεργασία του Eteron με τις εκδόσεις Τόπος, ο θεατρικός μας μονόλογος «Μέσα στο ναρκοπέδιο, μου είπαν πως θα μάθω να χορεύω» έχει ολοκληρώσει τον πρώτο του κύκλο, αλλά πιστεύω ότι έχει να κάνει πολλά σλάλομ ακόμα ανάμεσα σε νάρκες και η ταινία μας μόλις έκανε πρεμιέρα και ξεκινάει το ταξίδι της για να βρει το κοινό της. Στο Eteron, ετοιμάζουμε αρκετά ενδιαφέροντα καινούρια projects και στις αρχές του καλοκαιριού θα είναι έτοιμο ένα ντοκιμαντέρ του κάνουμε με τη Νιόβη Αναζίκου για το Κέντρο Διοτίμα με θέμα τη φροντίδα. Οπότε επιστρέφω πάντα στα θέματα που με ταλανίζουν με έναυσμα το συλλογικό βίωμα. Σκέφτομαι, όμως, πως σε μια ιστορική συγκυρία που δεν προσφέρεται για πλάνα, σχεδιασμούς κα όνειρα, μάλλον το σημαντικότερο πλάνο είναι να πιστέψουμε πως αξίζει να παλέψουμε για κάτι καλύτερο από τη δυστοπία που ζούμε.

Σας ευχαριστώ πάρα πολύ γι’ αυτή την κουβέντα, κυρία Λούκα!

Κι εγώ!

Αναμφίβολα, υπάρχει το χαρακτηριστικό «ύφος Λόμπο Αντούνες»: μια γραφή που διαλύει την παραδοσιακή αφήγηση, πληθαίνει τις φωνές και μετατρέπει τον χρόνο σε έναν κυκλικό χώρο, όπου μνήμη, συνείδηση και εμπειρία συνυπάρχουν χωρίς ιεραρχίες. Τα μυθιστορήματά του υπερβαίνουν τα όρια του είδους, δημιουργώντας ένα μοναδικό λογοτεχνικό σύμπαν.

Η θέση του Αντούνες στην Πορτογαλία

Παραδόξως, ο συγγραφέας που απολαμβάνει τεράστια αναγνώριση στο εξωτερικό παραμένει μια «δύσκολη» φιγούρα στη δική του χώρα. Ο Λόμπο Αντούνες δεν έκρυψε ποτέ τις απόψεις του για την πορτογαλική λογοτεχνία ή για το ίδιο το Πορτογαλία. Η συχνά σκληρή και ειλικρινής στάση του τον έκανε δύσκολα αποδεκτό στους πολιτιστικούς κύκλους.

Για χρόνια, η πορτογαλική κριτική –ιδίως η ακαδημαϊκή– δυσκολευόταν να διαχωρίσει το έργο από το πρόσωπο. Η δημόσια εικόνα του («από τον Καμόενς δεν υπήρξε τίποτα ενδιαφέρον στη λογοτεχνία μας… μέχρι εμένα») επηρέασε καταλυτικά την αποδοχή των βιβλίων του.

Κεντρικά θέματα και ποιητική διάσταση

Τα βασικά θέματα στα οποία επιστρέφει συγκροτούν έναν ξεχωριστό λογοτεχνικό χώρο. Πρώτα απ’ όλα, η Πορτογαλία και ο αποικιακός της πόλεμος, μεταμορφωμένος σε μια ανοιχτή πληγή και διαρκές παραλήρημα. Στις σελίδες του, ο πόλεμος εμφανίζεται ως φάντασμα αποανθρωποποίησης και τραυματικής μνήμης που καθορίζει τη μοίρα των Πορτογάλων.

Παράλληλα, ο Λόμπο Αντούνες μετέτρεψε την ασθένεια –σωματική ή ψυχική– σε μεταφορά για τον χρόνο, την ανθρώπινη ευθραυστότητα και τη διαρκή παρουσία της μνήμης. Σε αυτά τα μοτίβα προστίθεται η επίμονη εστίαση στην αδικία και στις ξεχασμένες ζωές: τους ηττημένους, τους περιθωριοποιημένους, όσους ζουν στα όρια της ιστορίας.

Πιστεύω όμως ότι το βαθύτερο κλειδί του έργου του είναι η ποιητική του διάσταση. Παρότι παρουσιάζονται ως μυθιστορήματα, πολλά βιβλία του διαβάζονται σαν τεράστια ποιήματα σε πεζό λόγο εκατοντάδων σελίδων. Η γραφή του χτίζεται με εικόνες, ελλείψεις, επαναλήψεις και λυρικούς συνειρμούς που παρασύρουν τον αναγνώστη σε ένα ρεύμα λόγου μεγάλης συναισθηματικής έντασης.

Η εμπειρία της μετάφρασης

Από το 2011, είχα το προνόμιο να μεταφράζω το έργο του στα ισπανικά. Το να μεταφράζεις τον Λόμπο Αντούνες σημαίνει να εισέρχεσαι σε αυτόν τον ίδιο χείμαρρο γλώσσας, να αφουγκράζεσαι τις διασταυρούμενες φωνές στις σελίδες του και να προσπαθείς να αναπαράγεις τη μουσικότητά τους σε μια άλλη γλώσσα.

Ομολογώ πως κανένας άλλος συγγραφέας δεν με οδήγησε τόσο συχνά –κατά τη μετάφραση– σε μια παράξενη, σχεδόν ονειρική συγκίνηση, στα όρια των δακρύων. Γιατί στη λογοτεχνία του Αντόνιο Λόμπο Αντούνες υπάρχει κάτι που υπερβαίνει την άψογη τεχνική ή το ξεχωριστό ύφος: μια ανθρώπινη ένταση, με τις αρετές και τις αδυναμίες της, που διαπερνά τη σελίδα και αγγίζει άμεσα τον αναγνώστη.

Ίσως γι’ αυτό η φράση που κάποτε θεωρούνταν αλαζονική έχει πια γίνει αυτονόητη πραγματικότητα. Κανείς δεν έγραψε όπως ο Αντόνιο Λόμπο Αντούνες.

Antonio Sáez Delgado

Πηγή: El País

Όλο κοιτάμε το ρολόι, να φύγει κι αυτή η ώρα, να φύγει κι αυτή η μέρα, να έρθει το αύριο, και πάλι φτου κι απ’τ ην αρχή. Χωρίσαμε τη μέρα σε πτώματα στιγμών, σε σκοτωμένες ώρες που θα τις θάβουμε μέσα μας, μέσα στις σπηλιές του είναι μας, στις σπηλιές, όπου γεννιέται η ελευθερία της επιθυμίας, και τις μπαζώνουμε με όλων των ειδών τα σκατά και τα σκουπίδια, που μας πασάρουν σαν «αξίες», σαν «ηθική», σαν «πολιτισμό».

Κάναμε το σώμα μας ένα απέραντο νεκροταφείο δολοφονημένων επιθυμιών και προσδοκιών, αφήνουμε τα πιο σημαντικά, τα πιο ουσιαστικά πράγματα, όπως να παίξουμε και να χαρούμε μεταξύ μας, να παίξουμε και να χαρούμε με τα παιδιά και τα ζώα, με τα λουλούδια και τα δέντρα, να κάνουμε έρωτα, να απολαύσουμε τη φύση, τις ομορφιές του ανθρώπινου χεριού και του πνεύματος, να κατεβούμε τρυφερά μέσα μας, να γνωρίσουμε τον εαυτό μας και τον διπλανό μας. Όλα, όλα τα αφήνουμε για το αύριο που δε θα ‘ρθει ποτέ.

Μόνο, όταν ο θάνατος χτυπήσει κάποιο αγαπημένο μας πρόσωπο πονάμε, γιατί συνήθως σκεφτόμαστε πως θέλαμε να του πούμε τόσα σημαντικά πράγματα, όπως πόσο τον αγαπούσαμε, πόσο σημαντικός ήταν για εμάς. Όμως το αφήσαμε για αύριο. Για να πάμε πού; Αφού ανατέλλει, δύει ο ήλιος και δεν πάμε πουθενά αλλού, παρά μόνο στο θάνατο, και μεις οι μαλάκες, αντί να κλαίμε το δειλινό που χάθηκε άλλη μια μέρα απ’ τη ζωή μας, χαιρόμαστε.

Ξέρεις γιατί;

Γιατί η μέρα μας είναι φορτωμένη με οδύνη, αντί να είναι μια περιπέτεια, μια σύγκρουση με τα όρια της ελευθερίας μας.

Χρόνης Μίσσιος, «Χαμογέλα ρε, τι σου ζητάνε;»

Ο Χρόνης Μίσσιος γεννήθηκε στην Καβάλα το 1930, από γονείς καπνεργάτες, και έζησε τα πρώτα παιδικά του χρόνια στα Ποταμούδια, μια γειτονιά γεμάτη πρόσφυγες, καπνεργάτες από τη Θάσο και παράνομους κομμουνιστές κυνηγημένους από τη δικτατορία του Μεταξά. Αυτή την περίοδο, η οικογένειά του καταφεύγει στη Θεσσαλονίκη και ο Μίσσιος δουλεύει μικροπωλητής, με κασελάκι, στο λιμάνι. Το σχολείο το σταμάτησε στη δεύτερη τάξη του δημοτικού. Από τα Γιαννιτσά, όπου τον στέλνει ο Ερυθρός Σταυρός μαζί με άλλα παιδιά για να γλιτώσουν από την πείνα της Κατοχής, περνάει στους αντάρτες. Με την απελευθέρωση επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη και οργανώνεται στο Δημοκρατικό Στρατό Πόλεων. Το 1947, συλλαμβάνεται, βασανίζεται και καταδικάζεται σε θάνατο. Έζησε εννιά μήνες περιμένοντας κάθε πρωί να τον εκτελέσουν και γλίτωσε τον θάνατο χάρη σ’ ένα τυχαίο γεγονός. Έκτοτε, μέχρι και τον Αύγουστο του 1973 (αμνηστία του Παπαδόπουλου) περνάει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε φυλακές και εξορίες, ως πολιτικός κρατούμενος. Εκεί μαθαίνει ανάγνωση και γραφή. Ένα «διάλειμμα» ελευθερίας, μεταξύ 1962 και 1967, τον βρίσκει στέλεχος της νεολαίας της ΕΔΑ, μέλος της πενταμελούς γραμματείας της Δ.Ν. Λαμπράκη και, στη συνέχεια, ιδρυτικό μέλος του ΠΑΜ. Το πρώτο του βιβλίο «Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς…» (Γράμματα, 1985) τον καθιέρωσε από τους πρώτους μήνες της κυκλοφορίας του ως συγγραφέα στη συνείδηση κριτικής και κοινού. Την ίδια ανταπόκριση βρήκε και το δεύτερο βιβλίο του «Χαμογέλα ρε, τι σου ζητάνε;» (Γράμματα, 1988). Ο Χρόνης Μίσσιος πέθανε στην Αθήνα, στις 20 Νοεμβρίου 2012.

«Πολλοί νομίζουν ότι είναι πολύ εύκολο να γράψεις για παιδιά, και γράφουν πολλοί, αλλά είναι δύσκολο όταν προσπαθείς εσύ σαν μεγάλος να πεις πράγματα που θα έλεγε ένα παιδί. Θεωρώ ότι είναι σωστό ένα βιβλίο, όταν το γράφεις και ο μικρός, ο ήρωας του είναι δέκα χρονών, πρέπει να γίνεσαι εσύ αυτός ο ήρωας». «Η Κατοχή ήταν μια εποχή πολύ δύσκολη, αλλά όλοι μαζί είχαμε αποφασίσει να μπούμε στην Αντίσταση, να φύγουν οι Γερμανοί, ήταν τα πράγματα συγκεκριμένα και είχαμε οράματα. Δεν συγκρίνεται η εποχή εκείνη με την σημερινή. Σήμερα, δεν μπορείς να συγκεκριμενοποιήσεις τίποτα για να πεις ή στα παιδιά σου ή στους νέους κάντε αυτό, ή το άλλο».

«Όταν μου έβαζαν στην έκθεση θέματα η αποταμίευση, η αστυφιλία, μου ήταν αδύνατον να γράψω ούτε δυο φράσεις. Η αδελφή μου, που δεν την ένοιαζε, κατέβαζε ότι της ερχόταν στο μυαλό και έπαιρνε άριστα και μου έλεγε «έγραψα ένα σωρό βλακείες και πήρα άριστα». Εγώ δεν κατάφερνα, δεν μπορούσα να γράψω γι’ αυτά τα θέματα. Μόλις άλλαξα σχολείο και μου έδωσαν τη δυνατότητα να γράψω ελεύθερα θέματα ή θέματα που μου άρεσαν, έγινα σε λίγο καιρό η συγγραφέας του σχολείου». «Εμένα, όταν τα παιδιά με ρωτάνε στα σχολεία τι χρειάζεται για να γίνει κανείς συγγραφέας, τους απαντάω τρία πράγματα: Πρώτον να διαβάζει βιβλία, δεύτερον να διαβάζει βιβλία, τρίτον να διαβάζει βιβλία. Αυτό έκανα εγώ από μικρή».

Αποσπάσματα από τη συνέντευξη της Άλκης Ζέη στον Αριστείδη Βικέτο. H Άλκη (Αγγελική) Ζέη (Αθήνα, 15 Δεκεμβρίου 1923 – 27 Φεβρουαρίου 2020) ήταν Ελληνίδα συγγραφέας και πεζογράφος. Μαζί με τη Ζωρζ Σαρή, με την οποία γνωρίζονταν από τα σχολικά τους χρόνια, καθιέρωσε ένα νέο στυλ στο νεανικό μυθιστόρημα, τόσο από την άποψη του ζωντανού, αυτοβιογραφικού ύφους όσο και της εισαγωγής του πολιτικού, κοινωνικού και ιστορικού στοιχείου στο είδος. Βραβεύτηκε για το έργο της από την Ακαδημία Αθηνών, ενώ βιβλία της έχουν μεταφραστεί σε 20 γλώσσες.​

Πηγή: doctv

Νεφέλη, τι ήταν αυτό που σε οδήγησε αρχικά προς την υποκριτική και πότε ένιωσες ότι θέλεις πραγματικά να την ακολουθήσεις ως πορεία;

Ως παιδί, είχα τάση στη λογοτεχνία, τη γραφή. Μου άρεσαν τα αρχαία ελληνικά. Είχα κλίση σε αυτό. Μου άρεσε, επίσης, το θέατρο και παρακολουθούσα συχνά παραστάσεις, αλλά δεν ήμουν το παιδί που «ήθελε να γίνει ηθοποιός». Δεν είχε περάσει από τον νου μου. Μετά το λύκειο, πέρασα στη Νομική, αλλά χρειαζόμουν κάτι που θα ταίριαζε και στην λογοτεχνική αναζήτηση που είχα. Να πω εδώ ότι η πρώτη μου δουλειά, στα 18, ήταν ταξιθέτρια. Ήθελα έντονα αυτό που θα ενίσχυε την ανάγκη μου για την ποίηση, τη λογοτεχνία, τη μουσική (έκανα από μικρή μουσική). Κι έτσι, έδωσα εξετάσεις στο Ωδείο Αθηνών, όπου και πέρασα. Αλλά συνέχιζα να μην έχω στον νου μου να γίνω ηθοποιός. Περισσότερο το είχα στο μυαλό μου ως σπουδή. Το ένα όμως έφερε το άλλο. Στη σχολή, μου άρεσε όλο και πιο πολύ η ιστορία με το θέατρο. Και το παντρεύτηκα. Ήταν ανάγκη μαζί με συγκυρίες. Έτσι πήγε.

Πόσα χρόνια δηλαδή μετράς από τότε μέχρι σήμερα;

Είμαι 37, μπήκα στη σχολή στα 19, οπότε μέτρα! (γέλια). Ενεργά, έχω ένσημα ηθοποιού από το 2011.

Το λέω περισσότερο για να θυμηθείς τι σε έχει καθορίσει όλα αυτά τα χρόνια.

Με έχει καθορίσει σίγουρα η ομάδα 4frontal, που φτιάξαμε όλο το έτος μαζί βγαίνοντας από τη σχολή. Χάρη σε αυτή την ομάδα, που υπάρχει μέχρι σήμερα, έχω καταφέρει να κάνω τα δικά μου βήματα στον χώρο. Τα πρώτα μου κείμενα ανέβηκαν στο θέατρο με αυτή την ομάδα, οι άνθρωποι που γνώρισα συνεχίζουν να είναι σύντροφοι, φίλοι, συνοδοιπόροι σε όλα τα επίπεδα. Οπότε 4frontal σίγουρα είναι ένα τεράστιο κεφάλαιο. Τη μεγαλύτερη ευκαιρία, σε αυτή τη δουλειά, μού την έδωσε η Λένα Κιτσοπούλου στην «Κοκκινοσκουφίτσα» στη Στέγη Γραμμάτων.

Μου έδωσε χώρο θεατρικά, που την ευγνωμονώ γι ‘αυτό. Ήταν πολύ γαλαντόμα στον τρόπο που δουλέψαμε. Φυσικά, είναι πολλές οι συνεργασίες που θυμάμαι. Τώρα αναφέρω κάποιες ενδεικτικά. Ο Θανάσης Ζερίτης, μέλος της 4frontal, μόνιμος συνεργάτης μου. Με έχει πιστέψει από την πρώτη στιγμή, σκηνοθετώντας τα έργα μου. Ο Θανάσης πίστεψε πολύ στο πρώτο μου έργο, πριν από εμένα. Μου είπε επιτακτικά «Θέλω να ανεβάσω τους ‘’Αριστερόχειρες’’. Το θέλω.» Μέχρι τότε, η ενασχόλησή μου με τα κείμενα ήταν κάπως περιφερειακή. Δηλαδή, διάφορες διασκευές, δοκιμές, πολλές δοκιμές. Όμως το θάρρος για να γράψω το δικό μου έργο το πήρα από ένα σεμινάριο στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, στις αρχές της Καραντίνας. Οπότε και εμπνεύστηκα τους «Αριστερόχειρες» ολοκληρώνοντάς τους κιόλας. Αλλά πάλι δεν είχα στο μυαλό μου ότι θα γίνουν παράσταση. Ωστόσο, ο Θανάσης μου είπε ότι θέλει πάρα πολύ να τους ανεβάσει και λειτούργησε πολύ αυτό. Στην αρχή, υπάρχει πάντα η ανασφάλεια.

Τι είναι αυτό που σε εμπνέει στο γράψιμο;

Με εμπνέει η αληθινή ζωή, με ερεθίζει η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα και κυρίως η πολιτική. Πιστεύω στο πολιτικό θέατρο. Στον Μπρεχτ, που έχω μελετήσει κι ακολουθήσει πολύ στα γραψίματά μου. Προσπαθώ πάντα να κωδικοποιώ τα γραπτά του. Ο Μπρεχτ με έχει εμπνεύσει να γράψω. Με συγκινεί το πολιτικό θέατρο. Θέλω να μιλώ για όσα συμβαίνουν και πονάνε τους ανθρώπους. Γι’ αυτά που δεν μπορούν να ειπωθούν, αλλά θέλω πολύ να τα πούμε. Εμπνέομαι πολύ από τη ζωή γιατί πιστεύω πολύ στη ζωή. Είναι η πιο ενδιαφέρουσα δεξαμενή και η πιο παράδοξη. Είναι γεμάτη από αλλόκοτες καταστάσεις, αλλά αν ακούς καλά και παρατηρείς… Εγώ –δεν λέω ότι το κάνω καλά- προσπαθώ να ακούω, να διαβάζω, να βλέπω τι γίνεται. Παρακολουθώντας τη ζωή, και το ιστορικό παρελθόν, αλλά και το σύγχρονο κομμάτι, αντιλαμβάνεσαι ότι μπορείς να έχεις απανωτές εμπνεύσεις.

Το καταλαβαίνω. Κι αυτό που λες μπορώ να το συνδέσω με την επόμενη ερώτηση. Στο αφιέρωμα του ΚΚΕ για τον Μίκη Θεοδωράκη, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του, σε ακούμε να διαβάζεις: «να κρατήσουμε αναμμένη τη φλόγα της ελπίδας και γι’ αυτό έπρεπε να χτυπάμε το κακό στη ρίζα του». Σήμερα, πώς νιώθεις ότι καίει αυτή η φλόγα; Ξέρουμε ποιο είναι το κακό;

Θέλω να πιστεύω ότι είναι αναμμένη γιατί υπάρχει μεγάλη ανάγκη να είναι. Δεν είμαι από τους ανθρώπους που γενικεύουν, ούτε που θέλουν να στέκονται απαισιόδοξα απέναντι σε ένα παρόν, που δεν επιφυλάσσει τίποτα. Δεν μπορώ να το κάνω αυτό γιατί είμαι 37 και θα ήταν μια καταδίκη για όλους μας. Πιστεύω ότι υπάρχουν πυρήνες, που προσπαθούν να κρατούν τη φλόγα αναμμένη. Με τον αγώνα της ψυχής τους οι περισσότεροι άνθρωποι. Ζούμε σε ένα ακραίο μετα- καπιταλιστικό σύμπαν, που οι φτωχοί γίνονται φτωχότεροι και η ανέχεια αρχίζει να συσσωρεύεται. Η Ελλάδα ζει, αυτή τη στιγμή, την παραδοξότητα ενός βασικού μισθού τάδε και μιας ακρίβειας τάδε. Αυτά δεν πάνε μαζί. Θα δούμε πολύ σύντομα τις ανισότητες να μεγεθύνονται. Άρα είναι αναγκαίο η φλόγα να είναι αναμμένη για να παλέψουμε συλλογικά αυτό που μας συμβαίνει. Ένα οικονομικό σύστημα, που έχει φτάσει τον πλανήτη και τη φύση εδώ που την έχει φτάσει, αδυνατεί πλέον να κρύψει τις αντιφάσεις του.

Ναι, βρισκόμαστε σε οριακό σημείο.

Ακριβώς. Οπότε κάτι μοιραία πρέπει να αλλάξει. Δεν έχεις να προτείνεις κάτι άλλο, παρά μόνο την αλλαγή. Μόνο την επανάσταση.

Σωστά. Στην παράσταση «Σπυριδούλες», που με συγκίνησε βαθιά, ξεχώρισα τη φράση: «Τι λόγο έχει ο θεός σ’ αυτόν τον κόσμο;». Υπάρχει άραγε τρόπος η αδικία να εξαφανιστεί ποτέ;

Θέλω να πιστεύω ότι μπορούμε να ζήσουμε χωρίς την αδικία. Δε νομίζω ότι ο άνθρωπος είναι φύσει άδικος ή φύσει κακός. Οι άνθρωποι είμαστε ζωάκια. Γινόμαστε κακοί, όταν πειράζουν τους ανθρώπους μας, όταν δεν μπορούμε να αναπνεύσουμε. Κι όταν λέω κακοί, εννοώ ότι διεκδικούμε μια αυθυπαρξία. Δεν αναφέρομαι σε παθολογικές περιπτώσεις κακίας. Ποτέ δεν πίστεψα ότι ο άνθρωπος γεννιέται κακός. Γεννιέται εν δυνάμει σε όλα. Το σύστημα μας βάζει στις ανάλογες διαδικασίες.

Με τι ασχολείσαι αυτήν την περίοδο;

Αυτή την περίοδο, κάνω πρόβες στην «Αθανασία». Σκηνοθέτης είναι ο Θανάσης Ζερίτης και η πρεμιέρα θα γίνει τον Ιανουάριο στο θέατρο Βασιλάκου. Το έργο είναι εμπνευσμένο από την Αγία Αθανασία του Αιγάλεω και το «θαυματουργό νερό» του Καματερού. Ουσιαστικά μελετώ την εμπορευματοποίηση της πίστης πιάνοντας το νήμα από τις «Σπυριδούλες». Με αφορά πολύ η κριτική στο κομμάτι της εκμετάλλευσης της πίστης.

Συνεχίζουν οι «Σπυριδούλες» και ο «Ήλιος με δόντια», στο οποίο έχω κάνει τη διασκευή. Επίσης, είμαι συνυπεύθυνη με τον Ακύλλα Καραζήση στο καινούριο πόνημα του Εθνικού Θεάτρου, την Πειραματική Σκηνή υπό τη διεύθυνση της Αργυρώς Χιώτη και της Ιώς Βουλγαράκη. Προσπαθούμε να φτιάξουμε ένα πεδίο καλλιτεχνικής συνύπαρξης με ένα σύνολο ηθοποιών, με μια ανοιχτή πρόβα κάθε Τετάρτη και Πέμπτη που «τρέχει», δοκιμάζοντας θεατρικά υλικά παρουσία κοινού. Δίνοντας το δικαίωμα στον εαυτό μας να δοκιμάζει χωρίς τους νόμους της αγοράς. Και κάθε Παρασκευή με Κυριακή, γίνονται παραστάσεις από έξι καλλιτέχνες, οι οποίοι κάθε μήνα αλλάζουν. Παραστάσεις μιας ώρας, που ονομάζουμε «σκίτσα». Οι καλλιτέχνες κάνουν έναν μήνα πρόβες με το σύνολο κι έναν μήνα παρουσιάζουν. Μικρός χρόνος δοκιμής, συνύπαρξη, παραγωγή υλικού.

Πολύ ενδιαφέρον.

Ναι! Είναι πολύ γόνιμη και η συνεργασία με τον Ακύλλα, που για μένα είναι ένας ποιητής. Είναι καλλιτέχνης, που έχεις να πάρεις πολλά από αυτόν.

Ποιο καλλιτεχνικό όνειρο δεν έχεις ακόμα υλοποιήσει και θέλεις να δεις να γίνεται;

Πάντα είμαι και θα είμαι μέσα σε μια ομάδα. Δεν έχω αισθανθεί ότι θα κάνω κάτι ακόμη για να ολοκληρωθώ. Μακάρι να έχω τη διαύγεια, τους φίλους και τους συντρόφους μου, να εμπνεόμαστε και όλο αυτό να πηγαίνει στο διηνεκές. Μέχρι να τελειώσει αυτός ο βίος. Μ’ αρέσει το πεδίο της τηλεόρασης, που το δοκίμασα πέρσι. Θέλω, επίσης, πολύ να γράψω σινεμά. Θέλω να το δοκιμάσω. Στη γραφή, νομίζω ότι ακόμη είμαι βρέφος. Βήμα, βήμα.

Ναι, φυσικά. Δεν το είπα υπό το πρίσμα της ολοκλήρωσης.

Θέλω πολύ μέσα από τα κείμενά μου να γεννιούνται ερωτήματα στον κόσμο. Να υπάρχει ένα νόημα.

Να λες την αλήθεια. Το αν αρέσει ή όχι είναι άλλο θέμα. Νεφέλη, σε ευχαριστώ πάρα πολύ γι’ αυτή τη συζήτηση.

Κι εγώ σε ευχαριστώ πολύ για τον χρόνο σου.

Η μνησικακία ορίζεται πολύ σωστά από τον Σέλερ ως μια αυτοτοξίνωση, ως η βλαβερή έκκριση, σε κλειστό χώρο, μιας παρατεταμένης ανικανότητας. Η εξέγερση, αντίθετα, τεμαχίζει τον άνθρωπο και τον βοηθά να δει πέρα από το άτομο του. Ελευθερώνει κύματα που από στάσιμα γίνονται ορμητικά. Ο ίδιος ο Σέλερ τονίζει την παθητική πλευρά της μνησικακίας, παρατηρώντας τη σημαντική θέση που κατέχει στην ψυχολογία που κλίνουν προς τον πόθο και την κτητικότητα. Απεναντίας, στην πηγή της εξέγερσης υπάρχει μια αρχή πληθωρικής δραστηριότητας και ενέργειας. Ο Σέλερ έχει, επίσης, δίκιο όταν αναφέρει ότι ο φθόνος χρωματίζει έντονα τη μνησικακία.

Μα φθονούμε κάτι που δεν έχουμε, ενώ ο εξεγερμένος υπερασπίζεται αυτό που είναι. Δεν διεκδικεί μόνο ένα αγαθό που δεν έχει ή που του στέρησαν. Επιδιώκει ν΄ αναγνωρίσουν οι άλλοι αυτό που έχει και που ο ίδιος το έχει ήδη αναγνωρίσει, σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, ως κάτι πιο σπουδαίο απ’ αυτό που θα μπορούσε να φθονήσει.

Η εξέγερση δεν είναι ρεαλιστική. Πάντα σύμφωνα με τον Σέλερ, η μνησικακία, αναλόγως με το αν αναπτύσσεται σε μια δυνατή ή σε μια αδύναμη ψυχή, μεταβάλλεται σε αριβισμό ή πικρία. Και στις δύο περιπτώσεις ωστόσο, θέλουμε να γίνουμε κάτι διαφορετικό απ΄αυτό που είμαστε. Η μνησικακία στρέφεται πάντα εναντίον αυτού που τη νιώθει. Αντίθετα, η πρώτη κίνηση του εξεγερμένου είναι να αρνηθεί στους άλλους να θίξουν αυτό που είναι. Αγωνίζεται για την ακεραιότητα μιας πλευράς του εαυτού του. Αρχικά, δεν ζητά να κατακτήσει, αλλά να επιβάλει.

Τέλος, φαίνεται ότι η μνησικακία απολαμβάνει εκ των προτέρων την οδύνη που θα ήθελε να νιώσει το αντικείμενο της κακίας της. Ο Νίτσε και ο Σέλερ πολύ σωστά βλέπουν μια θαυμάσια απεικόνιση αυτής της ευαισθησίας στο απόσπασμα όπου ο Τερτυλλιανός πληροφορεί τους αναγνώστες του πως, στον ουρανό, η μεγαλύτερη πηγή ευδαιμονίας για τους μακάριους ανθρώπους θα είναι το θέαμα των Ρωμαίων αυτοκρατόρων που θα σιγοκαίγονται στην κόλαση. Παρόμοια ευδαιμονία ένιωθαν οι καλοί άνθρωποι που παρακολουθούσαν τις δημόσιες εκτελέσεις.

Η εξέγερση, αντίθετα, έχει ως αρχή να περιορίζεται στην άρνηση της ταπείνωσης, χωρίς να απαιτεί την ταπείνωση των άλλων. Υπομένει ακόμη και τον πόνο αρκεί να σέβονται την ακεραιότητά της.

Καμύ: Ο επαναστατημένος άνθρωπος, εκδ. Πατάκης, μεταφραση · Νικη Καρακιτσου-Dougé. Μεταφραση · Μαρια Κασαμπαλογλου-Roblin. Αλμπέρ Καμύ (7 Νοεμβρίου 1913 – 4 Ιανουαρίου 1960). Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας, ιδρυτής του Theatre du Travail (1935), για το οποίο δούλεψε ως σκηνοθέτης, διασκευαστής και ηθοποιός. Ανάμεσα στα πιο γνωστά του έργα, περιλαμβάνονται τα μυθιστορήματα Ο Ξένος και Η Πανούκλα, τα θεατρικά Καλλιγούλας και Οι Δίκαιοι, αλλά και τα φιλοσοφικά δοκίμια Ο Μύθος του Σίσσυφου και Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος. Το 1957 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Πηγή: Doctv

Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να φτιάξουμε έναν καλύτερο κόσμο, ίσως με λιγότερο φανταχτερές βιτρίνες, ίσως με λιγότερες λεωφόρους, αλλά με λιγότερες λιμουζίνες, με λιγότερους απατεώνες. Τους πραγματικούς απατεώνες, αυτούς τους μισάνθρωπους με τις χοντρές κοιλιές. Κι έτσι θα είχαμε δικαιοσύνη.

Έτσι, εμείς που βγάζουμε πάντα το φίδι απ’ την τρύπα για τους άλλους, θα μπορούμε επιτέλους να σκεφτούμε και τον εαυτό μας.

Να κτίζουμε σπίτια που να ανήκουν σε μας.
Να ζούμε μια ζωή που θα ‘ναι ολότελα δική μας.

Να ζούμε σαν ολοκληρωμένοι άνθρωποι, τέλος πάντων.

Να ζούμε σ’ έναν κόσμο, όπου η επιθυμία σου να γελάσεις, ξεσπάει από μέσα σου σα γιορτή, η επιθυμία να παίξεις και να γιορτάσεις και επιτέλους να κάνεις μια δουλειά που να σε ευχαριστεί. Σαν κανονικοί άνθρωποι κι όχι σαν ζώα, που ζουν και υπάρχουν χωρίς χαρά και φαντασία.

Ένας κόσμος, όπου μπορεί κανείς να δει ξανά ότι υπάρχει ακόμη ένας ουρανός. Tα λουλούδια που ανθίζουν. Ότι ακόμα υπάρχει άνοιξη και τα κορίτσια που γελούν και τραγουδούν.

Κι όταν μια μέρα πεθάνεις, δε θα πεθάνεις σαν γέρος, πεταμένος σαν στημένη λεμονόκουπα, αλλά σαν άνθρωπος που έζησε ελεύθερος κι ευχαριστημένος μαζί με τους άλλους ανθρώπους..».

Απόσπασμα από το έργο του Ντάριο Φο, «Δεν πληρώνω, δεν πληρώνω!» Το έργο γράφτηκε το 1974 και είναι απόρροια των κινημάτων διαμαρτυρίας της δεκαετίας του ’70. Ο Φο συνελήφθη όταν προσπάθησε να αποτρέψει την αστυνομία να σταματήσει την παράσταση, με την κατηγορία ότι παρότρυνε τον κόσμο να κλέβει. Στο δικαστήριο, υποστήριξε ότι δεν έκανε τίποτα, πέρα από το να κηρύττει την ατομική αντίδραση. Ο Ντάριο Φο (24 Μαρτίου 1926 – 13 Οκτωβρίου 2016) ήταν Ιταλός θεατρικός συγγραφέας, ευθυμογράφος, ηθοποιός, θεατρικός σκηνοθέτης και συνθέτης. Τιμήθηκε με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1997. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από αντικομφορμισμό και καυστική σάτιρα απέναντι στην κυρίαρχη πολιτική, την ηθική και την εκκλησία. Από τα πιο γνωστά του έργα είναι: «Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού», «Κλέβε λιγότερο», «Δεν πληρώνω! Δεν πληρώνω!», «Οι αρχάγγελοι δεν παίζουν φλίπερ».

Ο Λάσλο Κρασναχορκάι γεννήθηκε το 1954 στη Γιούλα της Ουγγαρίας και πέρασε τα παιδικά του χρόνια στη Μεγάλη Ουγγρική Πεδιάδα (Αλφολντ). Αν και σπούδασε Νομική και Λογοτεχνία στο Σέγκεντ και τη Βουδαπέστη, τα χρόνια στη Γιούλα —και η εμπειρία της φυγής από εκεί— διαμόρφωσαν βαθιά την κοσμοθεωρία του.

Σε μια συνέντευξή του, ο συγγραφέας παραδέχτηκε πως στα 18 του χρόνια δραπέτευσε από τη Γιούλα, επαναστατώντας ενάντια στην οικογένειά του και τον τόπο καταγωγής του. Αυτή η πράξη φυγής απέναντι στις οικογενειακές και κοινωνικές επιταγές αποτέλεσε το μοτίβο που διαπερνά όλο το έργο του: την αμφιταλάντευση ανάμεσα στην ελευθερία και τη διαφυγή. Όταν επέστρεψε αργότερα, ανακάλυψε πως ο τόπος που άφησε δεν ήταν ποτέ ξανά ο ίδιος. Έτσι γεννήθηκαν στη λογοτεχνία του τα θέματα της ανεπανόρθωτης καταστροφής και της χαμένης τάξης.

Η αίσθηση αυτή δεν είναι άγνωστη ούτε σε μένα: ο πατέρας μου προέρχεται επίσης από εκείνη την περιοχή και όταν έφυγε, επιστρέφοντας ανακάλυψε ότι ο κόσμος των παιδικών του χρόνων είχε αλλάξει πλήρως.

Το μυθιστόρημά του Sátántangó (1985), που τον καθιέρωσε, γεννήθηκε από μια παρόμοια εμπειρία: μια αναγκαστική είσοδο σε έναν άγνωστο κόσμο. Εμπνευσμένος από τις νεανικές του εμπειρίες, ο Κρασναχορκάι επέλεξε συνειδητά να απεικονίσει «τη ζωή των πιο εκμεταλλευόμενων και δυστυχισμένων». Αυτή η εμπειρία χάρισε στο έργο του μια αδιάλλακτη κοινωνική ευαισθησία και σκληρή κριτική προς την πραγματικότητα. Η καθημερινή βαρβαρότητα διαπέρασε τόσο τη συνείδησή του ώστε δήλωσε: «Δεν είμαστε προετοιμασμένοι για την πραγματικότητα. Περιμένουμε αυτά τα πράγματα… μέσα από τα μυθιστορήματα. Ποτέ όμως δεν περιμένουμε να συναντήσουμε κάτι που δεν ταιριάζει σε αυτό που αποκαλούμε δική μας πραγματικότητα.»

Η διεθνής πορεία μετά τον κομμουνισμό

Μετά την πτώση του κομμουνισμού το 1990, ο Κρασναχορκάι εξελίχθηκε σε σημαντική μορφή της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Τα ταξίδια του —από τη Μογγολία και την Κίνα μέχρι τη Βοσνία και τις Ηνωμένες Πολιτείες— τον έφεραν σε επαφή με αμέτρητους πολιτισμούς. Αυτές οι εμπειρίες δεν αποτέλεσαν απλό σκηνικό, αλλά διαμόρφωσαν ουσιαστικά τη λογοτεχνική του ματιά.

Στην πρόζα του, η κεντροευρωπαϊκή αίσθηση της αποκάλυψης συνδυάζεται με την ανατολική φιλοσοφική σκέψη. Η εμπειρία της διάλυσης συνοδεύεται πάντα από την επιθυμία για αναγέννηση· πίσω από το χάος κρύβεται η αναζήτηση μιας υπερβατικής τάξης. Η υπομονή ως μέθοδος γραφής συνδέεται επίσης με αυτήν την ανατολική οπτική: «Το ύφος», λέει, «είναι στην πραγματικότητα η σωστά επιλεγμένη ταχύτητα». Δεν είναι η ανθρώπινη βούληση, αλλά η επίμονη, αργή προσοχή που επιτρέπει στο αντικείμενο να εμφανιστεί, να πάρει μορφή και τελικά να διαλυθεί.

Ανάμεσα στα πιο σημαντικά γεγονότα της ζωής του ξεχωρίζει η φιλία με τον Αμερικανό ποιητή των μπιτ Άλεν Γκίνσμπεργκ, ο οποίος τον στήριξε κατά τη συγγραφή της «Guerra y guerra», καθώς και η μακροχρόνια συνεργασία με τον σκηνοθέτη Béla Tarr. Ο Tarr διασκεύασε αρκετά μυθιστορήματά του (Sátántangó, «Αρμονίες του Βερκμάιστερ», «Το άλογο του Τορίνο»), συμβάλλοντας σημαντικά στη διεθνή απήχηση του συγγραφέα. Το εικαστικό σύμπαν και ο ρυθμός των ταινιών του Tarr είναι στενά δεμένα με την υπνωτιστική ροή της πρόζας του Κρασναχορκάι.

Το προφίλ ενός ασυμβίβαστου συγγραφέα

Όσον αφορά στην προσωπικότητά του, ο Κρασναχορκάι αυτοπροσδιορίζεται ως αδιάφθορος ελιτιστής, ανίκανος να δείξει επιείκεια στην άγνοια ή στους κινδύνους που κρύβονται στις εξαθλιωμένες μάζες. Στις συνεντεύξεις του ασκεί δριμεία κριτική στην κατάσταση της σύγχρονης ουγγρικής κοινωνίας, στη απόγνωση και τη «χαμένη γενιά». Ωστόσο —όπως έχει επισημάνει ο εκδότης του— αυτές οι κριτικές πηγάζουν από αγάπη για την πατρίδα και ανησυχία για αυτήν, όχι από αποστασιοποίηση.

Τα έργα του, παρότι έχουν παγκόσμια απήχηση, πραγματεύονται θέματα ευαλωτότητας, εξαπάτησης και καταπίεσης μέσα από μια βαθιά ουγγρική βάση, γεγονός που τους προσδίδει αυθεντικότητα και δύναμη.

Ο Κρασναχορκάι εμφανίζεται ως ένας μοναδικός δημιουργός, αδύνατον να εγκλωβιστεί σε λογοτεχνικά σχήματα· ωστόσο η φιλία με τον Miklós Mészöly και η συγγένεια με τον Imre Kertész φανερώνουν πως ανήκει σε μια συγκεκριμένη παράδοση της ουγγρικής λογοτεχνίας. Η ανθρώπινη πλευρά —οι αγροτικές ρίζες, η νεανική εξέγερση, το ταξιδιωτικό πνεύμα, η κοινωνική ενσυναίσθηση και η ανελέητη διάγνωση της κοινωνίας— συμπληρώνουν το πορτρέτο ενός συγγραφέα που πρόσφερε μια από τις πιο διορατικές φωνές στη λογοτεχνία του 21ου αιώνα.

Η τέχνη του επαναβεβαιώνει τη δύναμη της δημιουργίας ακόμη και μέσα στην καταστροφή και μας διδάσκει πως η αναζήτηση βαθύτερου νοήματος στη ζωή απαιτεί βραδύτητα και προσοχή.

*Emoke Jambor είναι καθηγήτρια ουγγρικής γλώσσας στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης

Πηγή: El País

Πρώτο του μυθιστόρημα ήταν η «Γη της αμαρτίας» (1947), εκδοθέν μεσούσης της δικτατορίας του Αντόνιο Σαλαζάρ, το οποίο πέρασε σχεδόν απαρατήρητο. Κέρδισε τη διεθνή αναγνώριση, όταν η έκδοση του μυθιστορήματος «Το χρονικό του μοναστηριού» έθελξε την προσοχή του παγκόσμιου αναγνωστικού κοινού. Ο Σαραμάγκου υπήρξε μέλος του Πορτογαλικού Κομμουνιστικού Κόμματος από το 1969 ως το θάνατό του, ενώ ήταν άθεος κι, όπως περιγράφει ο ίδιος τον εαυτό του, πεσιμιστής.

Πάντα ο Σαραμάγκου καταπιάνεται με το υλικό του με ενσυναίσθηση και ευαισθησία για την κατάσταση των ανθρώπων και την απομόνωση της σύγχρονης αστικής ζωής. Οι χαρακτήρες του αγωνίζονται για την ανάγκη τους να συνδεθούν μεταξύ τους, να σφυρηλατήσουν σχέσεις και δεσμούς κοινότητας, καθώς και για την ανάγκη τους για ιδιαιτερότητα, ατομικότητα, όπως και να βρουν νόημα και αξιοπρέπεια έξω από πολιτικές και οικονομικές δομές.

Στις 8 Οκτωβρίου 1998, τού απονέμεται το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Είναι η πρώτη φορά που το βραβείο αυτό απονέμεται σε Πορτογάλο συγγραφέα. Ο ίδιος, συχνά, ανέφερε πως «δεν επρόκειτο για κάποια σπουδαία νίκη».

Και να, μερικές σκέψεις του, που μας αρέσουν:

• To διάβασμα είναι ένας άλλος τρόπος να είσαι κάπου.

• Μέσα μας υπάρχει κάτι που δεν έχει όνομα· αυτό το κάτι είναι αυτό που είμαστε.

• Ο άνθρωπος είναι ένα πλάσμα που είναι συνεχώς «υπό κατασκευήν», αλλά επίσης, κατά ένα παράλληλο τρόπο, πάντα σε μια κατάσταση αέναης καταστροφής.

• Μια λέξη ποτέ δεν έρχεται μόνη της. Ακόμα και η λέξη «μοναξιά» χρειάζεται κάποιον που να υποφέρει από αυτήν.

• Ο χειρότερος από όλους τους τοίχους είναι μια πόρτα της οποίας δεν έχεις το κλειδί.

• Οι ερωτήσεις σου είναι ψεύτικες αν ξέρεις ήδη την απάντηση.

• Είμαστε περισσότερο τα ελαττώματά μας παρά τα προσόντα μας.

• Το «ποτέ» δεν είναι το αντίθετο του «αργά». Το αντίθετο του «αργά» είναι «πολύ αργά».

• Ο Θεός είναι η σιωπή του σύμπαντος και ο άνθρωπος είναι η κραυγή που δίνει νόημα σε αυτή τη σιωπή.

• Τα λόγια που έρχονται από την καρδιά ποτέ δεν βγαίνουν από το στόμα. Σκαλώνουν στο λαιμό και μπορούμε να τα διαβάσουμε μόνο στα μάτια.

• Όπως θα ‘λεγε και η γάτα μου, όλες οι ώρες είναι κατάλληλες για ύπνο.

• Σε ζητήματα καρδιάς και αισθημάτων, το υπερβολικά πολύ είναι πάντα καλύτερο από το υπερβολικά λίγο.

• Συγχωρήστε με αν αυτό που εσάς σας φαίνεται λίγο, για μένα είναι το παν.
  (από την ομιλία του στην απονομή του Νόμπελ, 1998)

• Το χάος είναι απλώς μια τάξη που περιμένει να αποκρυπτογραφηθεί.

• Λένε ότι κάθε άνθρωπος είναι νησί. Αυτό δεν είναι αλήθεια. Ο κάθε άνθρωπος είναι μια σιωπή, ναι, ο καθένας με τη σιωπή του, ο καθένας με τη σιωπή που είναι.

• Αν είμαι ειλικρινής σήμερα, τι πειράζει αν το μετανιώσω αύριο;

• Σε έναν βασιλιά, η μετριοφροσύνη είναι ένδειξη αδυναμίας.

Η μαυρίλα της φωτιάς θα φύγει και θα μείνει μια μαύρη ανάμνηση. Η γη θα αρχίσει να βλασταίνει ξανά, θα την φυτέψουν κι οι άνθρωποι. Η τοξικότητα όμως του μεταλλείου θα μείνει για γενιές των γενιών. Η γη θα γίνει στέρφα, για πάντα θανατερή.

Δικαίως ή αδίκως, η κοινωνία έχει συνδέσει απόλυτα τη φωτιά με τις εξορύξεις. Κι όσο η κυβέρνηση σιωπά, τόσο πιο πολύ εδραιώνεται η πεποίθηση των ανθρώπων. Είναι, λοιπόν, στο χέρι της κυβέρνησης να αποδείξει τη μη σύνδεση, δείχνοντας ταυτόχρονα και πραγματικό ενδιαφέρον για τον τόπο. Ο δρόμος είναι ένας και το πρώτο βήμα επ’ αυτού η ακύρωση του τρέχοντος ακόμη διεθνούς διαγωνισμού, αλλά και κάθε σκέψης για εξόρυξη αντιμονίου στη βόρεια Χίο.

Πηγή: Facebook Yianis Makridakis