Την ίδια στιγμή, η συζήτηση για την προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο αποκτά νέα διάσταση, καθώς σε ευρωπαϊκό επίπεδο εξετάζονται μέτρα περιορισμού της πρόσβασης στα socia lmedia για παιδιά κάτω των 15 ετών. Η κίνηση αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο πρόληψης, ωστόσο οι ειδικοί επισημαίνουν ότι ο κυβερνοεκφοβισμός δεν αφορά μόνο τους ανηλίκους. Πρόκειται για φαινόμενο που διαπερνά ηλικίες και κοινωνικές ομάδες, με θύματα γυναίκες, ενήλικες και ευάλωτες κοινότητες.

Ποινική αντιμετώπιση και ευρωπαϊκός ορισμός

Σε ψήφισμα που εγκρίθηκε με ευρεία πλειοψηφία, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εξετάσει την καθιέρωση ενός εναρμονισμένου ορισμού του cyberbullying σε επίπεδο ΕΕ. Παράλληλα, ανοίγει η συζήτηση για το αν ο κυβερνοεκφοβισμός θα πρέπει να αναγνωριστεί ως ιδιαίτερα σοβαρό έγκλημα με διασυνοριακή διάσταση. Μία εναλλακτική προσέγγιση που τίθεται στο τραπέζι είναι η ένταξη των σοβαρών περιστατικών στον κατάλογο των εγκλημάτων μίσους της ΕΕ. Στόχος είναι να καλυφθούν τα νομικά κενά και να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικότερα ένα φαινόμενο που εξελίσσεται ταχύτερα από τα θεσμικά αντανακλαστικά.

Το παράδειγμα της Ιρλανδίας και το “Coco’s Law”

Σημείο αναφοράς στη συζήτηση αποτελεί η περίπτωση της Ιρλανδίας, όπου θεσπίστηκε ο λεγόμενος «νόμος της Coco». Πρόκειται για τον νόμο “Harassment, Harmful Communications and Related Offences Act”, γνωστό ως Coco’s Law, που πήρε το όνομά του από την Nicole “Coco” Fox, μια νεαρή γυναίκα που έδωσε τέλος στη ζωή της έπειτα από εκτεταμένη διαδικτυακή παρενόχληση.

Η υπόθεση αυτή λειτούργησε ως καταλύτης για την αυστηροποίηση της νομοθεσίας. Ο νόμος ποινικοποιεί τη διανομή ή απειλή διανομής προσωπικού περιεχομένου χωρίς συναίνεση, καθώς και τη συστηματική διαδικτυακή παρενόχληση. Θεωρείται ένα από τα πιο ολοκληρωμένα εθνικά πλαίσια στην Ευρώπη και χρησιμοποιείται πλέον ως παράδειγμα για πιθανή ευρωπαϊκή εναρμόνιση.

Ευθύνη των πλατφορμών και αλγόριθμοι

Οι ευρωβουλευτές στρέφουν το βλέμμα και στα επιχειρηματικά μοντέλα των ψηφιακών πλατφορμών, επισημαίνοντας ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ενισχύουν τη διάδοση περιεχομένου μίσους. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα υπερ-εξατομικευμένα συστήματα προτάσεων, τα οποία ευνοούν το διχαστικό περιεχόμενο έναντι πιο ισορροπημένων αφηγήσεων. Ζητείται αυστηρότερη εφαρμογή του κανονιστικού πλαισίου για τις ψηφιακές υπηρεσίες, ιδίως των διατάξεων που αφορούν την προστασία των ανηλίκων. Παράλληλα, εκφράζεται ανησυχία για τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης σε κακοποιητικές πρακτικές, όπως τα deepfakes ή η μη συναινετική παραγωγή προσωπικού περιεχομένου, ενώ επανέρχεται το αίτημα για απαγόρευση εφαρμογών τύπου “nudifiers”.

Κενά στην προστασία και ανάγκη άμεσης δράσης

Το Κοινοβούλιο επισημαίνει ότι εξακολουθεί να υπάρχει σημαντικό έλλειμμα σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσον αφορά τον εντοπισμό υλικού σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών στο διαδίκτυο. Καλεί την Επιτροπή να επιταχύνει τις διαδικασίες και να διασφαλίσει ότι οι πλατφόρμες υιοθετούν αποτελεσματικούς μηχανισμούς αναφοράς. Ταυτόχρονα, τονίζεται ότι η προστασία δεν μπορεί να περιορίζεται στην καταστολή. Η πρόληψη, η εκπαίδευση και η ενημέρωση παιδιών, γονέων και εκπαιδευτικών αποτελούν βασικούς πυλώνες μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής.

Στήριξη θυμάτων και ψυχική υγεία

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάγκη ενίσχυσης των δομών στήριξης θυμάτων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά αύξηση της χρηματοδότησης προς σχετικές οργανώσεις και ενσωμάτωση του cyberbullying στις εθνικές πολιτικές ψυχικής υγείας. Οι επιπτώσεις δεν είναι μόνο στιγμιαίες. Σε πολλές περιπτώσεις, αφήνουν βαθύ και διαρκές αποτύπωμα, ιδίως σε εφήβους και νέους.

Ένα φαινόμενο χωρίς ηλικιακά όρια

Η ευρωπαϊκή συζήτηση για περιορισμό της πρόσβασης των ανηλίκων στα social media ενισχύει το πλέγμα προστασίας, ωστόσο δεν αρκεί από μόνη της. Ο κυβερνοεκφοβισμός δεν περιορίζεται σε μία ηλικιακή ομάδα ούτε σε ένα συγκεκριμένο προφίλ θύματος. Η πραγματική πρόκληση για την Ευρώπη είναι διπλή. Από τη μία, να δημιουργήσει ένα συνεκτικό και αποτελεσματικό νομικό πλαίσιο. Από την άλλη, να διαμορφώσει μια ψηφιακή κουλτούρα που δεν θα επιτρέπει την κανονικοποίηση της βίας πίσω από μια οθόνη.

Η Ελεονώρα Μελέτη, με μια δυναμική και ανθρώπινη ομιλία που καταχειροκροτήθηκε, υπογράμμισε ότι η σιωπή, η ακινησία και ο φόβος δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να εκλαμβάνονται ως συναίνεση. Τόνισε ότι ο βιασμός δεν ορίζεται από την ύπαρξη σωματικών ενδείξεων ή αντίστασης, αλλά από την απουσία ελεύθερης, σαφούς και πραγματικής συγκατάθεσης, καλώντας την Ευρώπη να προστατεύσει ουσιαστικά τα θύματα και να σταθεί στο ύψος των αξιών της.

Στο ίδιο πνεύμα, η Έλενα Κουντουρά επανέλαβε με κατηγορηματικό τρόπο ότι «μόνο το ναι σημαίνει ναι», επισημαίνοντας πως η συναίνεση πρέπει να είναι ελεύθερη, ρητή και ανακλητή, ενώ η απουσία αντίστασης ή η σιωπή δεν συνιστούν αποδοχή. Παράλληλα, τάχθηκε υπέρ της άμεσης νομοθετικής πρωτοβουλίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για έναν ενιαίο ορισμό του βιασμού που θα βασίζεται στην απουσία συναίνεσης, αναδεικνύοντας τα νομικά κενά που εξακολουθούν να υπάρχουν σε αρκετά κράτη-μέλη και αφήνουν απροστάτευτα θύματα σε περιπτώσεις σεξουαλικής βίας.

Η συζήτηση εντάχθηκε σε ευρύτερη πρωτοβουλία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το οποίο με ευρεία πλειοψηφία ενέκρινε ψήφισμα που καλεί την Κομισιόν να προχωρήσει «το συντομότερο δυνατόν» σε εναρμονισμένο ορισμό του βιασμού, βασισμένο στην απουσία ελεύθερης και ανακλητής συναίνεσης. Η απόφαση αυτή θεωρείται σημαντικό βήμα για την ενίσχυση της νομικής προστασίας των γυναικών και την εναρμόνιση των εθνικών νομοθεσιών στην ΕΕ.

Παρότι η Ένωση έχει ήδη θεσπίσει οδηγία για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών, ο βιασμός δεν έχει ακόμη ενταχθεί σε αυτήν ως κοινά ορισμένο αδίκημα, λόγω διαφορών μεταξύ των κρατών-μελών ως προς τον ορισμό του. Για τον λόγο αυτό, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά έναν ενιαίο ορισμό, ενώ το ψήφισμα κάνει αναφορά και σε υποθέσεις που έχουν αναδείξει τη σημασία της έννοιας της συναίνεσης και τα κενά των υφιστάμενων νομικών πλαισίων.

Το κοινό μήνυμα των δύο Ελληνίδων ευρωβουλευτριών ήταν σαφές και ηχηρό: η Ευρώπη οφείλει να προχωρήσει άμεσα σε ουσιαστικές αλλαγές, τοποθετώντας τη συναίνεση στο επίκεντρο της νομοθεσίας και στέλνοντας ένα ξεκάθαρο μήνυμα μηδενικής ανοχής απέναντι στη σεξουαλική βία.