Παρά το γεγονός ότι αποτελεί πόλο έλξης για τους επισκέπτες, υπάρχουν ακόμα πολλά που δεν γνωρίζουμε για αυτό το προϊστορικό μνημείο, συμπεριλαμβανομένων δύο σημαντικών λεπτομερειών: γιατί χτίστηκε και σε τι χρησίμευε. Στην πραγματικότητα, αυτό που δεν γνωρίζουμε για το Stonehenge ξεπερνά κατά πολύ αυτό που γνωρίζουμε για αυτό. Ακολουθούν ορισμένες απαντήσεις, όπως υποστηρίζονται από δεκαετίες αρχαιολογικής και ιστορικής έρευνας.

Πόσος χρόνος χρειάστηκε για την κατασκευή;

Χτίστηκε σταδιακά — πολύ σταδιακά. Οι ιστορικοί υπολογίζουν ότι το αρχικό μνημείο μεγεθύνθηκε κατά τη διάρκεια περισσότερων από 1.000 ετών. Το έδαφος έσπασε για πρώτη φορά στην τοποθεσία πριν από περίπου 5.000 χρόνια, όταν οι Νεολιθικοί Βρετανοί έσκαψαν μια κυκλική όχθη και τάφρο (ή “henge”). Κάποια στιγμή υψώθηκαν στο χώρο ξύλινοι στύλοι, αλλά το πέτρινο μνημείο που παραμένει σήμερα ξεκίνησε γύρω στο 2500 π.Χ. Έγιναν προσαρμογές στις θέσεις των μικρότερων, εσωτερικών γαλαζόπετρων 200 έως 300 χρόνια αργότερα. Χαρακτικά που χρονολογούνται στην Εποχή του Χαλκού σκαλίστηκαν αργότερα στους βράχους, το πρώτο από τέτοια γκράφιτι που κοσμούσαν το Stonehenge τις επόμενες χιλιετίες.

Από πού προήλθαν οι βράχοι;

Οι τεράστιοι ογκόλιθοι δεν είναι ακριβώς σε μεγάλη ποσότητα στις χορταριώδεις πεδιάδες στις οποίες χτίστηκε το Stonehenge. Επομένως, οι αρχαίοι λαοί που το έχτισαν πιθανότατα έψαξαν αλλού για υλικά. Γεωλογικά στοιχεία υποστηρίζουν την ιδέα ότι το sarsen (ψαμμίτης) που συνθέτει τα πανύψηλα τετράγωνα του Stonehenge προήλθε από το Marlborough Downs, 32 χιλιόμετρα μακριά. Οι μικρότερες γαλαζόπετρες δολερίτη προέρχονταν από ακόμη πιο μακριά: οι λόφοι Preseli στη νοτιοδυτική Ουαλία, 290 χιλιόμετρα βορειοδυτικά.

Δεν είναι ακόμα σαφές πώς οι οικοδόμοι του Stonehenge μετέφεραν τόσο βαρείς ογκόλιθους σε τόσο μεγάλη απόσταση. Το μέσο sarsen στο Stonehenge ζυγίζει 25 τόνους, η μέση γαλαζόπετρα κυμαίνεται από 2 έως 5 τόνους και η μεγαλύτερη ζυγίζει 40 τόνους. Ορισμένες θεωρίες υποστηρίζουν ότι τα μετέφεραν στην τοποθεσία βάζοντας τα να επιπλεύσουν σε ποτάμια ή πάνω σε θαλάσσια σκάφη.

Τι το ιδιαίτερο έχει η διάταξη των λίθων;

Μια λεωφόρος πομπής που συνδέει το Stonehenge με τον ποταμό Avon ευθυγραμμίζεται με την ανατολή του καλοκαιριού και το ηλιοβασίλεμα του χειμερινού ηλιοστασίου. Κατά το θερινό ηλιοστάσιο, ο ήλιος ανατέλλει πάνω από την πέτρα της φτέρνας, ένα μεγάλο, ακατέργαστο sarsen που στέκεται περίπου 76 μέτρα από το κέντρο του πέτρινου κύκλου του μνημείου.

Είναι τόπος ταφής;

Ναι — στην πραγματικότητα, ορισμένοι ιστορικοί πιστεύουν ότι το Stonehenge είναι κυρίως ένας τόπος ταφής. Πολλά ανθρώπινα λείψανα έχουν βρεθεί στο Stonehenge και γύρω από αυτά, τα περισσότερα από τα οποία αποτεφρώθηκαν και χρονολογούνται στη νεολιθική εποχή. Αναπαύεται επίσης εκεί ένας άτυχος αποκεφαλισμένος άνδρας, που σκοτώθηκε—πιθανότατα εκτελέστηκε—κατά την εποχή των Σαξόνων.

Υπήρχαν επισκέπτες στην τοποθεσία πριν από τους σύγχρονους τουρίστες;

Ναί. Το Stonehenge έχει προσελκύσει επισκέπτες για μεγάλο μέρος της ιστορίας του. Για παράδειγμα, οι αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν βρει ρωμαϊκά αντικείμενα όπως νομίσματα, κοσμήματα και θραύσματα αγγείων. Είναι πιθανό ότι, όπως οι σύγχρονοι επισκέπτες της τοποθεσίας, αυτοί οι Ρωμαίοι απλώς περιηγούνταν στα αξιοθέατα. Άλλοι υποθέτουν ότι μπορεί να έχει γίνει ιερός τόπος στην κατεχόμενη από τους Ρωμαίους Βρετανία.

Κατασκευάστηκε το Stonehenge από τους Δρυΐδες;

Μάλλον όχι. Δεν γνωρίζουμε τίποτα για τον πολιτισμό που έχτισε το Stonehenge – δεν υπάρχουν γραπτά αρχεία για να μελετήσουμε. Ακόμα κι έτσι, είναι πολύ απίθανο οι Κέλτες αρχιερείς γνωστοί ως Δρυΐδες να είχαν κάποια σχέση με αυτό. Το Stonehenge προηγείται της πρώτης γραπτής αναφοράς των Δρυίδων για περισσότερες από δύο χιλιετίες. Ο επίμονος ισχυρισμός ότι το Stonehenge είναι ένας Δρυιδικός χώρος προτάθηκε το 1666 από τον John Aubrey, τον πρώτο ιστορικό που ερεύνησε το Stonehenge. Αν και η σύνδεση Stonehenge-Δρυίδων απορρίπτεται πλέον από τους περισσότερους μελετητές, οι σύγχρονοι Δρυίδες εξακολουθούν να θεωρούν το Stonehenge ιερό και να λατρεύουν τον τόπο κατά τη διάρκεια των ηλιοστασίου.

Μπορεί να είναι ο πιο εξελιγμένος προϊστορικός κύκλος πέτρας που γνωρίζουμε, αλλά είναι ο μεγαλύτερος;

Όχι, ο μεγαλύτερος είναι το Avebury Henge, ανατολικά του Bath. Όπως και το Stonehenge, οι τρεις κύκλοι του Avebury περικλείονται από μια κυκλική θυρίδα και κατασκευάστηκαν σταδιακά, κατά τη διάρκεια πολλών αιώνων.

Πηγή: ARTnews / Κεντρική φωτογραφία: Wikimedia Commons

Ο σκοπός αυτής της προϊστορικής δομής στη νότια Αγγλία ήταν από καιρό ένα αίνιγμα, αν και οι επιστήμονες μπόρεσαν τα τελευταία χρόνια να προσδιορίσουν από πού προέρχονται οι περισσότερες από τις πέτρες της: Οι όρθιες πέτρες sarsen έχουν εντοπιστεί στην κοντινή περιοχή Marlborough Downs στην Αγγλία, ενώ οι μικρότερες γαλαζόπετρες έχουν τις ρίζες τους στη Νοτιοδυτική Ουαλία.

«Το Altar Stone ήταν το τελευταίο που δεν κολλούσε», λέει ο Anthony Clarke, Ph.D. φοιτητής στο Πανεπιστήμιο Curtin της Αυστραλίας και κύριος συγγραφέας μιας νέας μελέτης σχετικά με την προέλευση της πέτρας που δημοσιεύτηκε αυτή την εβδομάδα στο περιοδικό Nature. Ο Clarke, ο οποίος σπουδάζει γεωχρονολογία (η επιστήμη της χρονολόγησης της εποχής των βράχων), ήταν πάντα γοητευμένος από το Stonehenge ιδιαίτερα – μεγάλωσε σε ένα αγρόκτημα στη νοτιοδυτική Ουαλία, από όπου προέρχονται μερικές από τις πέτρες του.

Η ίδια η πέτρα του Altar Stone των έξι τόνων – η οποία σήμερα βρίσκεται σπασμένη στο έδαφος, μερικώς καλυμμένη από δύο άλλες πέτρες που πιστεύεται ότι έχουν καταρρεύσει πάνω της – πιστεύεται ότι προέρχεται από τη Νότια Ουαλία, αλλά έρευνα που δημοσιεύτηκε πέρυσι ουσιαστικά απέκλεισε όποια δυνατότητα.

Ο Clarke, ο οποίος σπουδάζει γεωχρονολογία (η επιστήμη της χρονολόγησης της εποχής των βράχων), ήταν πάντα γοητευμένος από το Stonehenge ιδιαίτερα — μεγάλωσε σε ένα αγρόκτημα στη νοτιοδυτική Ουαλία, από όπου προέρχονται μερικές από τις πέτρες του.

Η ίδια η πέτρα του Altar Stone των έξι τόνων – η οποία σήμερα βρίσκεται σπασμένη στο έδαφος, μερικώς καλυμμένη από δύο άλλες πέτρες που πιστεύεται ότι έχουν καταρρεύσει πάνω της – πιστεύεται ότι προέρχεται από τη Νότια Ουαλία, αλλά έρευνα που δημοσιεύτηκε πέρυσι ουσιαστικά απέκλεισε την πιθανότητα.

Ο Clarke συνδέθηκε μέσω email με τον Nick Pearce, έναν από τους ερευνητές του Πανεπιστημίου Aberystwyth που είχε εργαστεί σε αυτή τη μελέτη, και δέχθηκε την προσφορά του να του στείλει μερικά δείγματα της πέτρας του Altar για ανάλυση.

Αυτό περιλάμβανε την εξέταση της ηλικίας και των χημικών χαρακτηριστικών καθενός από τους κόκκους ορυκτών που ενώθηκαν για να σχηματίσουν τον ψαμμίτη, εξηγεί ο Clarke.

«Όταν παίρνεις αυτό το προφίλ – αυτό το δακτυλικό αποτύπωμα, κατά κάποιον τρόπο – του βράχου, μπορούμε να το συγκρίνουμε ιατροδικαστικά με πιθανές περιοχές πηγής σε όλο το Ηνωμένο Βασίλειο», λέει. «Και όταν το κάναμε αυτό… ήταν εντυπωσιακά παρόμοιο με τα ιζηματογενή πετρώματα της λεκάνης της Ορκαδίας (Orcadian Basin)».

Αυτό ήταν εκπληκτικό, σε μεγάλο βαθμό επειδή το Orcadian Basin βρίσκεται στη βορειοανατολική Σκωτία – πάνω από 450 μίλια μακριά από την τοποθεσία του Stonehenge. Όταν λάβαμε για πρώτη φορά το πρώτο είδος δέσμης δεδομένων, το κοίταξα και είπα: «Δεν υπάρχει περίπτωση να είναι τόσο ευδιάκριτα σκωτσέζικο», προσθέτει ο Clarke. «Έτσι, κάναμε περισσότερη ανάλυση… ξανά και ξανά, δεν ήταν τόσο ξεκάθαρο ότι δεν προερχόταν από τη νότια Βρετανία, και έδειχνε μια σχέση με αυτή τη λεκάνη της Ορκαδίας. Είναι απλά αξιοσημείωτο».

Το ταξίδι της πέτρινης εποχής θα μπορούσε να είναι απόδειξη υψηλού επιπέδου κοινωνικής οργάνωσης

Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι ο βράχος των περίπου 5443 κιλών και μήκους 5 μέτρων ταξίδεψε με κάποιο τρόπο εκατοντάδες μίλια από τη Σκωτία στην Αγγλία, πολύ πριν από την εφεύρεση του τροχού. (Οι αρχαιολόγοι υποπτεύονται ότι εγκαταστάθηκε στο Stonehenge κάπου γύρω στο 2620 π.Χ. έως το 2480 π.Χ.)

Όπως το θέτει ο Clarke, μόνο η οδήγηση από τη Βόρεια Σκωτία στην Αγγλία είναι ένα σχετικά επίπονο ταξίδι ακόμα και αυτές τις μέρες. «Κάντε μια σκέψη για τους νεολιθικούς προγόνους μας, με το τοπίο με πυκνά δάση, ποτάμια, βάλτους και βουνά – θα ήταν τρομερό, αν όχι αδύνατο», προσθέτει.

Δεν είναι σαφές γιατί η πέτρα απομακρύνθηκε τόσο μακριά ή πόσο καιρό κράτησε η διαδικασία. Αλλά υπάρχουν μερικές θεωρίες για το πώς έκανε το ταξίδι. Η μία είναι ότι τεράστια τείχη παγετώνων έφεραν την πέτρα προς τα νότια, αλλά ο Clarke λέει ότι οι ανακατασκευές του φύλλου πάγου δείχνουν ότι θα το είχαν μετακινήσει πραγματικά προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Αυτός και οι άλλοι ερευνητές πιστεύουν ότι η πιο πιθανή εξήγηση είναι ότι μεταφέρθηκε στην Αγγλία με βάρκα, ειδικά επειδή υπάρχουν ήδη στοιχεία για ένα νεολιθικό θαλάσσιο εμπορικό δίκτυο ειδών όπως εργαλεία και βοοειδή. Εάν ναι, λέει ότι θα υποδείκνυε μια «μάλλον προηγμένη και εξειδικευμένη κοινωνία».

«Τέτοια δρομολόγηση καταδεικνύει υψηλό επίπεδο κοινωνικής οργάνωσης με ενδοβρετανικές μεταφορές κατά τη νεολιθική περίοδο», αναφέρει η μελέτη της ομάδας.

Οι έξι ερευνητές, με έδρα την Αυστραλία, την Ουαλία και την Αγγλία, πέρασαν χρόνια δουλεύοντας μαζί ουσιαστικά στη μελέτη. Συναντήθηκαν μόνο από κοντά για πρώτη φορά αυτή την εβδομάδα — στο Stonehenge, φυσικά.

Πηγή: NPR