✨Το πρόγραμμα, που υλοποιήθηκε από Μάρτιο έως Δεκέμβριο 2025, εστίασε στην ενημέρωση για την πλαστική ρύπανση και τη μείωση της χρήσης πλαστικού στην καθημερινότητα.

✨Πραγματοποιήθηκαν 36 εκπαιδευτικές δράσεις με έντυπο και οπτικοακουστικό υλικό, καθώς και διαδραστικές παρουσιάσεις σε περιοχές με αυξημένη τουριστική επιβάρυνση και περιορισμένες υποδομές απορριμμάτων.

✨Διανεμήθηκαν επαναχρησιμοποιούμενα παγούρια σε όλους τους μαθητές και εγκαταστάθηκαν επτά συστήματα φιλτραρίσματος νερού για πάνω από 600 μαθητές και 48 εκπαιδευτικούς.
Με τη συμμετοχή 1.700 μαθητών και 135 εκπαιδευτικών ολοκληρώθηκε τοεκπαιδευτικό πρόγραμμα «Το Πλαστικό μου κι Εγώ», που επεκτάθηκε στα Δωδεκάνησα και το Βορειοανατολικό Αιγαίο, με τη στήριξη της ΔΕΗ.

Η συγκεκριμένη δράση επιβεβαιώνει τη σταθερή δέσμευση της ΔΕΗ να στηρίζει προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης που απευθύνονται σε μαθητές και σχολικές κοινότητες σε όλες τις περιοχές όπου δραστηριοποιείται.

Το πρόγραμμα υλοποιήθηκε από τον Μάρτιο έως τον Δεκέμβριο του 2025 συνολικά σε 19 σχολικές μονάδες σε έξι νησιά (Νάξο, Κύθνο, Πάτμο, Λέρο, Σάμο και Ικαρία), στο πλαίσιο της συνεργασίας του Cyclades Preservation Fund (CPF) με την OPUS. Αντικείμενο του προγράμματος αποτέλεσε η ενημέρωση γύρω από τις επιπτώσεις της πλαστικής ρύπανσης και την προώθηση πρακτικών μείωσης της χρήσης πλαστικού στην καθημερινότητα. Στα σχολεία πραγματοποιήθηκαν συνολικά 36 εκπαιδευτικές δράσεις εντός σχολικής τάξης, με τη χρήση έντυπου και οπτικοακουστικού υλικού και τη συμμετοχή των μαθητών σε διαδραστικές παρουσιάσεις.

Η φετινή δράση επικεντρώθηκε σε νησιωτικές περιοχές με αυξημένη εποχική επιβάρυνση λόγω τουρισμού και περιορισμένες υποδομές διαχείρισης απορριμμάτων, όπου το ζήτημα της υπερβολικής χρήσης πλαστικού εντείνεται ιδιαίτερα τους θερινούς μήνες. Μέσα από εκπαιδευτικές παρεμβάσεις, παρουσιάστηκαν συγκεκριμένα παραδείγματα και πρακτικές για τη μείωση των πλαστικών μίας χρήσης και την επαναχρησιμοποίηση συσκευασιών.

Στο πλαίσιο της δράσης, διανεμήθηκαν επαναχρησιμοποιούμενα παγούρια σε όλους τους μαθητές και τοποθετήθηκαν επτά συστήματα φιλτραρίσματος νερού σε ισάριθμα σχολεία (Κύθνος, Νάξος, Πάτμος, Λέρος, Σάμος, Ικαρία), προσφέροντας τη δυνατότητα σε περισσότερους από 600 μαθητές και 48 εκπαιδευτικούς να έχουν πρόσβαση σε πόσιμο νερό χωρίς πλαστική συσκευασία.

Στις δανέζικες τάξεις, τα παιδιά από έξι έως δεκαέξι ετών αφιερώνουν μία ώρα την εβδομάδα στο μάθημα “Klassens tid”, όπου μιλούν ανοιχτά για όσα τα απασχολούν, είτε πρόκειται για σχολικά θέματα είτε για κάτι πιο προσωπικό. Μαζί με τον δάσκαλο και τους συμμαθητές τους, προσπαθούν να βρουν λύσεις μέσα από πραγματική ακρόαση και κατανόηση.

Η ενσυναίσθηση στη Δανία δεν θεωρείται “extra”, αλλά βασικό στοιχείο της εκπαίδευσης, εξίσου σημαντικό με τα μαθηματικά ή τα αγγλικά. Σύμφωνα με την Αμερικανίδα ψυχολόγο Jessica Alexander, συγγραφέα του βιβλίου The Danish Way of Parenting, η καλλιέργεια της ενσυναίσθησης ξεκινά μέσα από τη συνεργασία. Περίπου το 60% των σχολικών εργασιών γίνεται ομαδικά. Ο στόχος δεν είναι να ξεχωρίσει κάποιος, αλλά να βοηθήσει τους συμμαθητές του, να μάθει να συνυπάρχει και να αναλαμβάνει ευθύνη.

Στη Δανία δεν υπάρχουν βραβεία ή διαγωνισμοί στα σχολεία. Ο ανταγωνισμός είναι μόνο με τον εαυτό μας, όχι με τους άλλους. Οι μαθητές ενθαρρύνονται να βελτιώνονται για τους ίδιους, όχι για να ξεπεράσουν κάποιον. Αυτή η νοοτροπία φαίνεται να συνοδεύει τους Δανούς και στην επαγγελματική τους ζωή, αφού η χώρα θεωρείται και από τα καλύτερα μέρη για να εργαστεί κανείς στην Ευρώπη.

Η ελεύθερη και συνεργατική μάθηση αποτελεί επίσης σημαντικό εργαλείο. Παιδιά με διαφορετικές ικανότητες εργάζονται μαζί σε κοινά projects, μαθαίνοντας από νωρίς ότι η επιτυχία έρχεται μέσα από τη συνεργασία. Όπως εξηγεί η Alexander, όταν ένα παιδί προσπαθεί να εξηγήσει ένα πρόβλημα σε έναν συμμαθητή του, όχι μόνο κατανοεί καλύτερα το ίδιο το μάθημα, αλλά αναπτύσσει και την ενσυναίσθησή του, γιατί πρέπει να μπει στη θέση του άλλου για να τον βοηθήσει πραγματικά.

Η δανέζικη προσέγγιση δείχνει ότι η συναισθηματική παιδεία είναι εξίσου καθοριστική με τη γνωστική. Μαθαίνοντας από μικροί να ακούμε, να συνεργαζόμαστε και να σεβόμαστε τις ανάγκες των άλλων, μαθαίνουμε τελικά να ζούμε πιο ισορροπημένα και πιο ευτυχισμένα. Και ίσως εκεί να βρίσκεται το πραγματικό μυστικό της δανέζικης ευτυχίας.

Πηγή: Marie Claire

Δημιουργία ενός οργανωμένου χώρου μελέτης

Βοήθησέ το να βρει έναν ήρεμο, φωτεινό χώρο για να διαβάζει, μακριά από περισπασμούς (τηλεόραση, κινητά, κ.λπ.). Φρόντισε να έχει όλα τα απαραίτητα εργαλεία (μολύβια, τετράδια, υπογραμμιστικά, βιβλία) κοντά του.

Θέσπιση ρουτίνας

Καθιέρωσε μια σταθερή ώρα για το διάβασμα κάθε μέρα, ώστε το παιδί να μάθει να οργανώνει τον χρόνο του. Οργανώστε το διάβασμα σε μικρές χρονικές περιόδους, π.χ. 20-30 λεπτά διαλείμματος και 5-10 λεπτά διάλειμμα, για να παραμείνει συγκεντρωμένο και να μην κουράζεται.

Χωρίστε τη δουλειά σε μικρές ενότητες

Αν τα μαθήματα φαίνονται πολλά και δύσκολα, βοήθησέ το να τα χωρίσει σε μικρότερα, πιο διαχειρίσιμα κομμάτια. Έτσι, δεν θα νιώθει ότι έχει να διαβάσει μια τεράστια ποσότητα. Βοήθησέ το να θέσει προτεραιότητες και να ολοκληρώσει τα πιο δύσκολα ή σημαντικά μαθήματα πρώτα.

Ενεργή συμμετοχή στο διάβασμα

Αν το παιδί είναι μικρότερο, διάβασε μαζί του και συζητήστε τα θέματα, για να καταλάβει καλύτερα. Κάνε του ερωτήσεις, για να δεις αν έχει καταλάβει το περιεχόμενο και ενθάρρυνέ το να εξηγεί τι διάβασε με τα δικά του λόγια. Αυτό θα ενισχύσει την κατανόηση.

Χρησιμοποίησε οπτικά εργαλεία

Εάν το παιδί σου είναι οπτικός μαθητής, βοήθησέ το να χρησιμοποιήσει χάρτες, διαγράμματα, εικόνες ή σημειώσεις που συνοψίζουν την ύλη. Μπορείτε να δημιουργήσετε μαζί «flashcards», για να βοηθηθεί στη μάθηση ορισμένων όρων ή γεγονότων.

Δώσε του κίνητρα και επιβράβευση

Αν το παιδί ολοκληρώνει τις υποχρεώσεις του με επιτυχία, επιβράβευσέ το με κάτι μικρό, όπως χρόνο για παιχνίδι ή μια αγαπημένη δραστηριότητα. Η θετική ενίσχυση θα το παρακινήσει να διατηρήσει μια θετική στάση προς το διάβασμα.

Ενθάρρυνση της ανεξαρτησίας

Όσο μεγαλώνει το παιδί, δώσε του την ευκαιρία να οργανώσει τον χρόνο του και να μάθει να διαχειρίζεται τις υποχρεώσεις του με τη δική του πρωτοβουλία. Υποστήριξέ το σε αυτό, αλλά μην το πιέζεις και μην αναλαμβάνεις τις ευθύνες του.

Διατήρησε θετική στάση

Προσπάθησε να δείξεις υπομονή και ενθάρρυνση, ακόμη και αν το παιδί δυσκολεύεται. Η υποστήριξή σου μπορεί να του προσφέρει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και να το βοηθήσει να διατηρήσει το κίνητρο. Αν βλέπεις ότι το παιδί βαριέται ή δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, κάντε ένα μικρό διάλειμμα και στη συνέχεια συνεχίστε το διάβασμα με φρέσκια ενέργεια.

Συζήτηση με τον δάσκαλο

Αν παρατηρήσεις ότι το παιδί έχει δυσκολίες με τη σχολική ύλη, μπορείς να επικοινωνήσεις με τον δάσκαλο για να δεις πώς μπορείς να το βοηθήσεις καλύτερα, είτε με επιπλέον βοήθεια είτε με άλλες στρατηγικές. Η υποστήριξή σου και η δημιουργία ενός θετικού και οργανωμένου περιβάλλοντος είναι το κλειδί, για να βοηθήσεις το παιδί σου να μάθει με χαρά και αποτελεσματικότητα.

Πηγή: Like

Η αποκατάσταση της καθημερινότητας γίνεται πιο εύκολη αν ακολουθηθούν μερικές απλές συμβουλές, όπως η προσαρμογή του ωραρίου ύπνου τις τελευταίες ημέρες πριν το σχολείο ή η επανάληψη βασικών γνώσεων από την προηγούμενη χρονιά. Κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, παράγοντες όπως η ώρα που ξυπνούν και κοιμούνται τα παιδιά, η εκπαιδευτική μάθηση ή η διατροφή συχνά γίνονται πιο ακανόνιστοι.

Σταδιακή επιστροφή στη σχολική ρουτίνα

Η παιδοψυχολόγος Σίλβια Άλαβα συνιστά πάντα να ξεκινά η ρύθμιση της καθημερινότητας λίγες μέρες πριν το σχολείο. «Είναι θετικό να επανέρχεται σταδιακά το σχολικό ωράριο και οι ευθύνες κατά την εβδομάδα που προηγείται, γιατί η ρουτίνα βοηθά ιδιαίτερα τα μικρότερα παιδιά και τους προσφέρει ασφάλεια», εξηγεί. Επιπλέον, προτείνει να παρουσιαστεί η επιστροφή στο σχολείο ως κάτι «θετικό» και να αποφεύγονται φράσεις που τη συνδέουν με κάτι βαρετό. Τους καλοκαιρινούς μήνες τα παιδιά νιώθουν μεγαλύτερη αίσθηση ελευθερίας στον χρόνο, σημειώνει η Άλαβα, γι’ αυτό είναι σημαντικό να επανέλθει σταδιακά η τάξη.

Εκπαιδευτική προετοιμασία πριν το σχολείο

Ένα ακόμα θέμα που απασχολεί πολλές οικογένειες είναι ο φόβος ότι τα παιδιά έχασαν σημαντικό μέρος των γνώσεων μετά από τρεις μήνες διακοπών. Η διευθύντρια έρευνας του Ιδρύματος Bofill, Mònica Nadal, αναφέρει πως «μελέτες δείχνουν ότι η λεγόμενη ‘καλοκαιρινή αποσύνδεση’ μειώνεται σημαντικά όταν τα παιδιά συμμετέχουν τουλάχιστον για τρεις εβδομάδες σε δραστηριότητες με εκπαιδευτική αξία».

Για να αντιστραφεί αυτή η εκπαιδευτική απομάκρυνση, τόσο η Nadal όσο και η Άλαβα συστήνουν να γίνεται μια γενική επανάληψη των γνώσεων της περασμένης χρονιάς μαζί με τα παιδιά. Θεωρούν επίσης χρήσιμο αυτή η διαδικασία να ενσωματωθεί στο πρόγραμμα των σχολείων. «Έτσι θα εξισορροπηθούν οι πιθανές διαφορές που δημιουργήθηκαν κατά τις διακοπές και θα αποφευχθεί η διεύρυνση του χάσματος κάθε χρόνο», επισημαίνει η Nadal.

Ο Βίκτορ Ρόσεν Μαρτίν, δάσκαλος σε νηπιαγωγείο στη Βαλένθια, αναφέρει ότι στέλνει στους γονείς λίστα με προτεινόμενες εκπαιδευτικές δραστηριότητες για το καλοκαίρι. Οι δραστηριότητες είναι διασκεδαστικές και προαιρετικές. «Προσπαθούμε να είναι όσο το δυνατόν πιο εξατομικευμένες ανάλογα με τις ανάγκες κάθε μαθητή. Για παράδειγμα, αν κάποιο παιδί έχει κινητικές δυσκολίες, προτείνουμε ορειβασία ή ποδηλασία. Αν υπάρχει έλλειμμα προσοχής, τους παροτρύνουμε να διαβάζουν βιβλία», εξηγεί ο Μαρτίν, προσθέτοντας ότι «οι βελτιώσεις είναι σημαντικές όταν οι οικογένειες μπορούν και ακολουθούν τις οδηγίες».

Ομαλή προσαρμογή για τα πρωτάκια

Όταν υποδέχονται τριών ετών παιδιά για πρώτη φορά στο σχολείο, αφιερώνουν τις δύο πρώτες εβδομάδες σε σταδιακή προσαρμογή: μειώνουν το ωράριο και επιτρέπουν στους γονείς να συνοδεύουν τα παιδιά κυρίως τις πρώτες ημέρες ώστε το σοκ της αλλαγής να είναι μικρότερο, εξηγεί ο Μαρτίν.

Απέναντι σε πιθανές αντιστάσεις για την επιστροφή στο σχολείο, η παιδοψυχολόγος συστήνει στους γονείς να «επικυρώνουν τα συναισθήματα» των παιδιών κατανοώντας πώς νιώθουν και προσφέροντάς τους στρατηγικές ώστε να καταλάβουν και να αποδεχτούν την αλλαγή. «Το κλειδί είναι μια θετική προσέγγιση —να τονίζουμε τα καλά της επιστροφής στο σχολείο αλλά παράλληλα να κατανοούμε πως αν κλάψουν είναι απολύτως φυσιολογικό», καταλήγει.

Πηγή: EL PAÍS

Η Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) αναφέρει ότι κατά την επέτειο της Ημέρας των Παιδιών της Παλαιστίνης (5 Απριλίου), περίπου 39.384 παιδιά στη Γάζα είχαν χάσει τον ένα ή και τους δύο γονείς τους, ενώ περίπου 17.000 τα έχασαν και τους δύο. Πρόκειται για μια κατάσταση που περιγράφεται ως η μεγαλύτερη κρίση ορφανών στη σύγχρονη ιστορία.

Τα παιδιά αυτά βιώνουν αφόρητες συνθήκες — αναγκάζονται να ζουν σε φθαρμένες σκηνές ή συντρίμματα σπιτιών, με σχεδόν καθόλου κοινωνική ή ψυχολογική υποστήριξη. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, περίπου 60.000 παιδιά κινδυνεύουν από σοβαρή υποσιτισμό και λιμό.

Η τελετή αποφοίτησης, ένα φωτεινό σημείο σε αυτό το σκοτεινό πλαίσιο, διοργανώθηκε στο al-Wafa Orphan Village, έναν χώρο που δημιούργησε νωρίτερα φέτος η λογοθεραπεύτρια Wafaa Abu Jalala, με στόχο να φροντίζει παιδιά «που έχασαν τα πάντα σε μια νύχτα», όπως είχε δηλώσει προηγουμένως στην εφημερίδα The National.

Φορώντας καπέλα και τηβέννους και κρατώντας φωτογραφίες των γονιών τους, τα παιδιά ανέβηκαν στη σκηνή τη Δευτέρα, 18 Αυγούστου.

Τα παιδιά είναι ηλικίας από 6 έως 13 ετών και θα ξεκινήσουν το επόμενο σχολικό έτος στο Al Wafaa Village τον επόμενο μήνα.

«Τα παιδιά ήταν συγκινημένα επειδή θυμήθηκαν τους γονείς τους, τους οποίους τους λείπουν πολύ», είπε ο Al Attar, ο δημοσιογράφος που δημοσιοποίησε το video στα social media. «Πολλά από αυτά τα παιδιά έχουν βιώσει την απώλεια πριν ακόμη ξεκινήσουν το σχολείο».

Πηγή: Marie Claire

Το νέο περιεχόμενο θα εισαχθεί στο πλαίσιο της ενημερωμένης καθοδήγησης για τις σχέσεις, την υγεία και τη σεξουαλική αγωγή (RHSE) που θα ανακοινωθεί πριν από το τέλος του ακαδημαϊκού έτους. Η κίνηση έρχεται καθώς ο Πρωθυπουργός Sir Keir Starmer υποστήριξε δημόσια εκκλήσεις για προβολή της σειράς τεσσάρων επεισοδίων στα σχολεία και το κοινοβούλιο για να πυροδοτήσει συζήτηση σχετικά με τον μισογυνισμό, την επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και τη έμφυλη βία.

Ο Sir Keir Starmer αποκάλυψε την περασμένη εβδομάδα ότι παρακολούθησε το “Adolescence” με τα έφηβα παιδιά του και το βρήκε δυνατό. «Πρέπει να μιλήσουμε για αυτό ως οικογένειες, στα σχολεία και στο κοινοβούλιο», είπε.

Το Adolescence ακολουθεί την ιστορία του 13χρονου Jamie Miller, του οποίου η ζωή εξελίσσεται σε τραγωδία αφού ριζοσπαστικοποιήθηκε από μισογυνιστικό περιεχόμενο στο διαδίκτυο, μαχαιρώνοντας τελικά μια συμμαθήτριά του. Η σειρά, που δημιουργήθηκε από τον Jack Thorne και τον Stephen Graham – ο οποίος πρωταγωνιστεί επίσης ως ο πατέρας του Jamie – έγινε η πιο δημοφιλής εκπομπή του Netflix παγκοσμίως το περασμένο Σαββατοκύριακο.

Το κόμμα των Εργατικών υποστηρίζει ότι η νέα καθοδήγηση στην τάξη στοχεύει να βοηθήσει τους μαθητές να αναπτύξουν ενσυναίσθηση, σεβασμό και συναισθηματική παιδεία. Από το δημοτικό σχολείο, τα παιδιά θα μάθουν για τα όρια και τη συναίνεση, ενώ οι μεγαλύτεροι μαθητές θα εξερευνήσουν την ηθική, τη δυναμική εξουσίας στις σχέσεις και τον αντίκτυπο των διαδικτυακών επιρροών.

«Θέλουμε να υποστηρίξουμε υγιείς σχέσεις, να διασφαλίσουμε ότι θα εξαλειφθεί ο μισογυνισμός και να εξοπλίσουμε τους μαθητές με τα εργαλεία για να πλοηγηθούν στον ψηφιακό κόσμο», είπε στους Times κυβερνητική πηγή.

Τα μαθήματα στοχεύουν επίσης να αντιμετωπίσουν ζητήματα που εγείρουν γονείς, δάσκαλοι και ακτιβιστές μετά από μια σειρά βίαιων περιστατικών που αφορούν νεαρούς άνδρες και ριζοσπαστικές διαδικτυακές ιδεολογίες. Οι γονείς μιας επιζώσας από μαχαίρι στο Σάουθπορτ επαίνεσαν τη σειρά για την επισήμανση των κινδύνων του διαδικτυακού μισογυνισμού. Η κόρη τους ήταν ένα από τα πολλά θύματα σε επίθεση του 2024 από τον 17χρονο Axel Rudakubana, ο οποίος καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη νωρίτερα αυτό το έτος.

Η υπουργός Παιδείας Bridget Phillipson φέρεται να αναθεωρεί τις οδηγίες που εξέδωσε η προηγούμενη κυβέρνηση των Συντηρητικών, η οποία περιόριζε τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση για παιδιά κάτω των εννέα ετών και περιόριζε τις συζητήσεις στην τάξη για την ταυτότητα φύλου. Η αναθεωρημένη καθοδήγηση θα επικεντρωθεί στην έγκαιρη παρέμβαση και στον ψηφιακό γραμματισμό. Στα σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, οι μαθητές θα ενθαρρύνονται να συζητούν θέματα όπως η επικοινωνία, η ευπάθεια, η πορνογραφία και η διαχείριση δύσκολων συναισθημάτων όπως ο θυμός και η ζήλια. Οι δάσκαλοι έχουν επίσης λάβει οδηγίες να προσέχουν για σημάδια «κουλτούρας incel» και μισογυνιστικές συμπεριφορές μεταξύ αγοριών ηλικίας 14 ετών και άνω.

Η πρωτοβουλία έχει λάβει υποστήριξη από δημόσια πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένου του πρώην προπονητή ποδοσφαίρου της Αγγλίας, Sir Gareth Southgate, ο οποίος την περασμένη εβδομάδα επέκρινε τους «χειριστικούς» influencers που στοχεύουν αγόρια και προειδοποίησε για μια κουλτούρα όπου η αρρενωπότητα ορίζεται από τον πλούτο, την κυριαρχία και τη συναισθηματική καταστολή, αποκαλώντας την «ανυπόκριτη, τοξική και επικίνδυνη».

Οι δημιουργοί του Adolescence δηλώνουν ότι ελπίζουν ότι η σειρά θα οδηγήσει σε μόνιμη αλλαγή. «Το κάναμε για να πυροδοτήσουμε συζήτηση», είπε ο Stephen Graham. «Αν κάνει τους ανθρώπους να σκέφτονται διαφορετικά ή να ακούν πιο προσεκτικά, τότε έχουμε κάνει τη δουλειά μας».

Πηγή: Tribune

Πώς μπορούμε λοιπόν να τα βοηθήσουμε να επανέλθουν στην καθημερινότητά τους;

Επαναφέρουμε την σωστή ώρα ύπνου ήδη 3-4 μέρες πριν την επιστροφή τους στο σχολείο, καθώς τα περισσότερα παιδιά έχουν -λίγο πολύ- ξεφύγει ως προς αυτό.

Τα παιδιά ενθουσιάζονται με το γεγονός ότι θα γυρίσουν στο σχολείο και θα δουν και πάλι τους φίλους τους. Όμως, έχουν συνηθίσει επίσης να είναι περισσότερες ώρες μαζί μας, στο σπίτι και ίσως αυτή η μετάβαση να τα αγχώνει. Τι κάνουμε; Προσπαθούμε να τα ακούσουμε και να τα καθησυχάσουμε.

Αρχίζουμε να κάνουμε μαζί στο σπίτι δραστηριότητες που κάνουν στο σχολείο, όπως το να διαβάσουμε ένα βιβλίο, να γράψουμε κάτι ή να κάνουμε χειροτεχνίες. Χρειάζεται οπωσδήποτε να αρχίσουν να αποχωρίζονται τις οθόνες.

Μπορούμε επίσης να συζητήσουμε μαζί τους τι φαγητό θα ήθελαν να τους ετοιμάσουμε ως σνακ για τις πρώτες ημέρες της επιστροφής τους.

Μπορούμε ακόμα και να περάσουμε μια βόλτα με τα πόδια ή το αμάξι έξω από το σχολείο τους για να το δουν και να το θυμηθούν, ιδίως όταν τα παιδάκια είναι πιο μικρά.

Πηγή: TheMamagers

H αγάπη για την ανάγνωση και την αναγνωστική διαδικασία ευρύτερα αποτελεί έναν από τους επιδιωκόμενους στόχους σε κάθε βαθμίδα της εκπαίδευσης. Η φιλαναγνωσία, στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, επιδιώκει τη δημιουργία μαθητών- αναγνωστών, που επιζητούν τη συντροφιά του βιβλίου πέρα από τη σχολική αίθουσα και έτσι η ανάγνωση βιβλίων γίνεται τρόπος ζωής.

Σύμφωνα με τον Poslaniek, το πιο καθοριστικό βήμα προς τη φιλαναγνωσία είναι η συνάντηση του παιδιού ή εφήβου με ένα βιβλίο που νιώθει ότι τον εκφράζει. Η κατάλληλη επιλογή, επομένως, του βιβλίου που θα προταθεί από τον εκπαιδευτικό στους μαθητές έχει βαρύνουσα σημασία για την ανάπτυξη μιας φιλικής σχέσης με τη λογοτεχνία. Τα κριτήρια, που θα θέσει στην επιλογή βιβλίων ο καθηγητής ή ο δάσκαλος, πρέπει να σχετίζονται με τα ενδιαφέροντα και τις αναζητήσεις των παιδιών. Συνεπώς, ο εκπαιδευτικός οφείλει να λειτουργεί ως ευφάνταστος και ευέλικτος κρίκος στην αλυσίδα της εκπαιδευτικής πράξης, που θα ενώσει το μαθητή με το βιβλίο.

Γιατί, όμως, είναι τόσο σημαντική η δημιουργία θετικών συναισθημάτων των παιδιών για τα βιβλία; Η φιλαναγνωσία βοηθά στην ανάπτυξη της κριτικής και δημιουργικής σκέψης, στη δραστηριοποίηση της φαντασίας και της εφευρετικότητας, στον εμπλουτισμό της αισθητικής καλλιέργειας, στη μύηση στον μαγευτικό κόσμο της τέχνης και του πολιτισμού, στην επίγνωση των συναισθημάτων, στην ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης, στην καλλιέργεια της γλωσσικής έκφρασης και εντέλει στην ολόπλευρη συγκρότηση της προσωπικότητας του μαθητή.

Επιπρόσθετα, ευαισθητοποιούνται οι μαθητές και οι μαθήτριες για το ποιοτικό βιβλίο, αποκτούν ικανότητα εμβάθυνσης στα κείμενα, δεξιότητα προσεκτικής ακρόασης και αναπτύσσουν τη συνεργατική και επικοινωνιακή ικανότητα εντός του πλαισίου ομάδων ανάγνωσης στην περίπτωση μιας σχολικής λέσχης ανάγνωσης ή ενός ομίλου φιλαναγνωσίας. Συμβάλλει, επίσης, η φιλαναγνωσία στη δημιουργία κουλτούρας δανεισμού και επιλογής βιβλίων.

Όταν η ανάγνωση εισέλθει στη ζωή των μαθητών ως εκούσια δραστηριότητα, λειτουργεί ως τρόπος χαλάρωσης από το πιεστικό σχολικό πρόγραμμα. Ταυτόχρονα, λειτουργεί ως μέσο διαφυγής, ονειροπόλησης, έκφρασης συναισθημάτων και ιδεών, ταύτισης με τον ήρωα, ενσυναίσθησης, επικοινωνίας, επίλυσης προβλημάτων και αντιμετώπισης της πραγματικότητας. Τα παιδιά-φιλαναγνώστες προσλαμβάνουν τις αξίες και τα ιδανικά που εκλαμβάνουν από τα βιβλία και επιζητούν τη λογοτεχνία ως απαραίτητη έκφανση της ζωής.

Πώς όμως μπορεί να αναπτυχθεί η φιλαναγνωσία στην εκπαίδευση; Ο πιο διαδεδομένος και εφικτός τρόπος είναι μέσα από το μάθημα της γλώσσας και της λογοτεχνίας. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να προτείνει την ανάγνωση ολόκληρου λογοτεχνικού έργου και να αφιερώσει κάποιες διδακτικές ώρες για την ανάλυσή του βάσει των νέων αναλυτικών προγραμμάτων (Υ.Α. αρ. 33127/Δ2/24-3-2023).

Στο πλαίσιο των βασικών αρχών και σκοπών του προγράμματος σπουδών για τη Νεοελληνική Γλώσσα στο Λύκειο εισάγεται η πραγμάτευση εκτεταμένων κειμένων. Η χρήση μεγάλων κειμένων και η καθοδηγούμενη μελέτη τους στη γλωσσική διδασκαλία προσφέρουν αυθεντικά πρότυπα γραφής, τριβή με τον κόσμο του βιβλίου και αναγνωστική απόλαυση. Η ανάγνωση ενός ολόκληρου, παραδείγματος χάριν, μυθιστορήματος και η ανάλυσή του συνιστά μια αναγνωστική εμπειρία για το μαθητή και του δίνει τη δυνατότητα να εισχωρήσει στην ουσία της λογοτεχνίας. Έτσι, με την ανάγνωση ενός ολόκληρου έργου, σε αντιδιαστολή με την αποσπασματικότητα των κειμένων των ανθολογίων, οι μαθητές απολαμβάνουν το σύνολο ενός έργου, κατανοούν με πληρότητα τα διαδραματιζόμενα, τους χαρακτήρες και τη μορφή του έργου, συμπάσχουν με τους ήρωες και οδηγούνται τέλος στην κάθαρση. Ταυτόχρονα, η ανάγνωση ολόκληρου του έργου προκαλεί τον ενθουσιασμό και την αγωνία των παιδιών για τη συνέχειά του.

Η φιλαναγνωσία μπορεί να αναπτυχθεί επίσης και με τη συγκρότηση ομίλων φιλαναγνωσίας (Υ.Α102939/ΓΔ4/2022–ΦΕΚ4509/Β/25-8-2022) ή πολιτιστικού προγράμματος (λέσχη ανάγνωσης) μετά το πέρας του σχολικού ωραρίου (εγκύκλιος αρ.πρωτ. Φ11/122917/Δ7/30-10-2023). Οι σχολικές ομάδες, που εκούσια δημιουργούνται, συναντιούνται σε τακτά χρονικά διαστήματα, συζητούν και αναλύουν το βιβλίο που έχουν καθορίσει να διαβάσουν. Στην περίπτωση του ομίλου ή της λέσχης ανάγνωσης, ο εκπαιδευτικός-συντονιστής λειτουργεί ως διαμεσολαβητής και συναναγνώστης. Μεταδίδει ενθουσιασμό για το διάβασμα, βοηθά τα παιδιά να εξοικειωθούν με το κείμενο και προσφέρει αναγνωστική εμψύχωση που δίνει στο εξεταζόμενο έργο ζωή, ψυχή και κινητοποιεί την κρίση, τη σκέψη και το συναίσθημά τους.

Εκτός από τα παραπάνω, η φιλαναγνωσία μπορεί να προωθηθεί και από τον υπεύθυνο εκπαιδευτικό στις σχολικές βιβλιοθήκες. Κάθε μήνα μπορεί να προτείνει βιβλία της βιβλιοθήκης στους μαθητές, αναρτώντας τους τίτλους τους στον πίνακα ανακοινώσεων ή με αφιερώματα στην ιστοσελίδα ή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης της σχολικής μονάδας. Επιπρόσθετα, μπορεί να αναθέτει στους μαθητές να διαβάσουν βιβλία, να γράψουν μια παρουσίαση/κριτική και να τη δημοσιοποιήσουν στην εφημερίδα ή ιστοσελίδα του σχολείου. Να οργανώνει δημιουργικά εργαστήρια, όπως να διαβάσουν οι μαθητές ένα λογοτεχνικό βιβλίο και να κατασκευάσουν ένα σελιδοδείκτη ή μια αφίσα σχετικά με αυτό.

Από την ανάπτυξη της φιλαναγνωσίας στο σχολικό επίπεδο μπορούν να προκύψουν οι παρακάτω δραστηριότητες:

1. Γνωριμία με τους δημιουργούς των βιβλίων,

2. συνάντηση με συγγραφείς, κριτικούς βιβλίων, είτε δια ζώσης είτε διαδικτυακά,

3. παραγωγή ψηφιακών ηχογραφημένων κειμένων,

4. οργάνωση βιβλιοπαρουσιάσεων,

5. επισκέψεις σε βιβλιοθήκες, μουσεία και χώρους όπου διαδραματίζονται οι ιστορίες των έργων,

6. ασκήσεις δημιουργικής γραφής, όπως συνέχιση ή διαφορετικό τέλος στην ιστορία ή παραγωγή λόγου π.χ. ένα γράμμα το οποίο θα έστελναν σε έναν ήρωα του έργου.

Συμπερασματικά, αξίζει να επισημανθεί η ανάγκη για καλλιέργεια και προώθηση της φιλαναγνωσίας στη σχολική πραγματικότητα. Αυτό βέβαια απαιτεί τη συνεχόμενη και συνδυασμένη καθοδηγητική παρέμβαση όλων των φορέων που εμπλέκονται στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών, με στόχο η ανάγνωση να γίνει απαραίτητη για όσους επιδιώκουν να ξεπεράσουν το συνηθισμένο. Ας ακολουθήσουμε την πρακτική αυτή στην εκπαίδευση αναπτύσσοντας δεξιότητες και στρατηγικές ανάγνωσης, για να υπερβούμε τη στερεοτυπική διδασκαλία της λογοτεχνίας και να βαδίσουμε στα μονοπάτια της φιλαναγνωσίας.

*Βιβλιογραφία

1. Αποστολίδου Βενετία, Κριτήρια επιλογής λογοτεχνικών βιβλίων για σχολική χρήση, Αθήνα, ΟΕΔΒ και ΕΚΕΒI, 1999.
2. Αποστολίδου Β., Χοντολίδου Ε. και Καπλάνη Β.(επιμέλεια), Ομάδα έρευνας για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας. Διαβάζοντας λογοτεχνία στο σχολείο.Μια νέα πρόταση διδασκαλίας, Αθήνα, Τυπωθήτω, 2000.
3. Poslaniek Christian, Να δώσουμε στα παιδιά την όρεξη για διάβασμα, (εμψυχώσεις για να ανακαλύψουν τα παιδιά την απόλαυση του διαβάσματος), Εκδόσεις Καστανιώτη, 1991.
4. Ροντάρι Τζάνι, Γραμματική της φαντασίας. Εισαγωγή στην τέχνη να επινοείς ιστορίες, μεταίχμιο, 2003.
5. Yates Irene, Παιδιά αναγνώστες, Αθήνα, Πατάκης, 2001.

*Η Τριανταφυλλιά Παλαιοχωρινού είναι Φιλόλογος – Συντονίστρια σχολικής Λέσχης Ανάγνωσης

Μ’ αρέσει να ρωτώ τους συγγραφείς τι προηγήθηκε της στιγμής που έκατσαν στο γραφείο και το πρώτο βιβλίο προέκυψε σαν νερό.

Προηγήθηκε μια τριβή και σχέση με το γράψιμο από πολύ μικρή ηλικία. Δεν την πρότεινε κανείς, δεν την παρότρυνε κανείς, δεν την επέλεξα ούτε εγώ. Ήταν η φύση μου. Ήξερα πως ανήκα στους «γραφιάδες» με κάποιον τρόπο και πως τα εργαλεία μου θα ήταν πάντα το χαρτί και το μολύβι. Σ’ αυτό έπεσα έξω γιατί αντικαταστάθηκαν από τον υπολογιστή σε μεγάλο βαθμό. Όχι, εντελώς. Ακόμη, όταν γράφω στίχους, τους γράφω με το χέρι.

Ήταν μονόδρομος για σας οι αποδέκτες; Τα παιδιά δηλαδή;

Όχι. Αντίθετα, οι στίχοι και τα ποιήματα, που έγραφα για πολλά χρόνια, ήταν για ενήλικο κοινό. Η επαγγελματική μου σταδιοδρομία με έφερε κοντά στα παιδιά. Άρχισα να γράφω εκπαιδευτικά προγράμματα, παιχνίδια ρόλων, σκετς, ολόκληρες γιορτές. Αυτή η τριβή, με έμαθε να μιλώ τη γλώσσα των παιδιών. Στην πορεία, κατάλαβα ότι αυτή η γλώσσα είναι για όλους. Γνωρίζω ανθρώπους που αγοράζουν παιδικά βιβλία χωρίς να έχουν παιδιά στο περιβάλλον ή την εργασία τους.

Από τη διάδραση που είναι σύμφυτη με τις δραστηριότητές σας ποιο είναι το μεγαλύτερο κέρδος;

Η καθημερινή επαφή με την αθωότητα. Η καθημερινή επαφή με το παιδί μέσα μου. Η άμεση ηθική ανταπόδοση. Μπορεί να μην γίνεται κανείς πλούσιος με την τρέχουσα σημασία, αλλά αποκτά μια περιουσία κι ένα απόθεμα ψυχικών εφοδίων, που δεν μπορεί ποτέ ούτε να τελειώσει ούτε να αποκτηθεί με χρήματα.

Βοηθάει τους συγγραφείς ότι ένα παιδί δεν έχει παρελθόν να αναπολήσει, ενώ στο μυαλό του ο χρόνος διαστέλλεται;

Δεν το σκέφτηκα ποτέ έτσι. Τα παιδιά άλλωστε, δεν είναι ένα κοινό που το συναντάει το βιβλίο μας άμεσα. Συνήθως, υπάρχει μια διαμεσολαβημένη σχέση μέσω του γονιού ή του εκπαιδευτικού, οπότε ένα βιβλίο για παιδιά ουσιαστικά είναι ένα βιβλίο για όλους. Μπορεί τα παιδιά να μην έχουν παρελθόν, έχουν όμως οι γονείς τους και οι εκπαιδευτικοί κι ένα γραπτό που επαναλαμβάνει θέματα χιλιοειπωμένα ή τρόπους γραφής παρωχημένους ή χωρίς λογοτεχνικό ενδιαφέρον ή είναι απλοϊκό, το αντιλαμβάνονται όλοι.

Όταν ακούτε ερωτήσεις, όπως ποιο είναι το μέλλον του παιδικού βιβλίου σήμερα στην Ελλάδα, ποιο είναι το πρώτο πράγμα που σκέφτεστε;

Το πρώτο πράγμα που σκέφτομαι είναι ότι θα πάει περίφημα, όλοι θα διαβάζουν, οι βιβλιοθήκες θα πληθαίνουν κι οι συγγραφείς θα αποκτήσουμε φήμη μέχρι τα πέρατα του κόσμου! Η αισιοδοξία είναι μονόδρομος.

Τι τροφοδοτεί διαρκώς την τράπεζα ιδεών; Τι γράφετε αυτόν τον καιρό;

Η ευαισθησία είναι μια ποιότητα χαρακτήρα που πολλοί την έχουν, αλλά λίγοι την εκτιμούν ή την αξιοποιούν. Οι συγγραφείς δουλεύουμε με την ευαισθησία μας. Είναι η κινητήριος δύναμη. Θα έπρεπε να την ασφαλίζουμε, όπως οι βιολονίστες τα χέρια τους. Το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχουν ιατρεία να διαπιστώσουν τραυματισμό ή ακρωτηριασμό ευαισθησίας. Κινδυνεύει όμως από τον κυνισμό. Προσωπικά, αποφεύγω τους κυνικούς κι αν ήμουν ασφαλιστική εταιρεία θα ασφάλιζα μόνο τους συγγραφείς, που δεν βλέπουν τηλεόραση και δεν διαβάζουν καθημερινά ειδήσεις.

Γράφω τρία διαφορετικά πολύ μεταξύ τους βιβλία. Το ένα είναι μια εικονογραφημένη ιστορία για παιδιά, το δεύτερο είναι μια πρόταση για να παίξει κανείς με την ποίηση και το τρίτο σχετίζεται με τα εκπαιδευτικά προγράμματα στα μουσεία.

Στο παρόν που ζούμε, ποιο θα ήταν αυτό που θα έπρεπε να «ταρακουνηθεί» περισσότερο ώστε να προκύψει μια άλλη, καλύτερη εκδοχή;

Το μέσα μας. Το έξω μας το φροντίζουμε όλοι πολύ με καινούρια ρούχα και body lotion. Το μέσα μας, όμως, λιμοκτονεί για τρυφερότητα, αληθινή φιλία, γαλήνη, αποδοχή αρχές, ήθος.

Νομίζετε ότι η απλότητα είναι μια έννοια που ξεχνιέται; Ο ελεύθερος χρόνος, επίσης, στη ζωή των παιδιών;

Η απλότητα είναι μια κατάκτηση, που έρχεται μετά από πολλών χρόνων αφαίρεση. Στη νεότητα, προσθέτεις και από μια ηλικία και μετά, αφαιρείς. Είναι υπέροχη πράξη η αφαίρεση! Θα έπρεπε να δίνουμε έμφαση σε αυτήν στο σχολείο.

Ο ελεύθερος χρόνος δεν είναι τίποτα από μόνος του και δεν σημαίνει το ίδιο για όλους. Κάποιοι θα γίνουν δημιουργικοί μετά από μεγάλο διάστημα ανίας, κάποιοι θα γίνουν άτακτοι, ενοχλητικοί ή θα ενδώσουν σε κάποιον εθισμό. Σίγουρα, χρειάζεται σε όλους ένα περιθώριο χρόνου για να ερχόμαστε σε επαφή με τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας, αλλά και για να πειραματιζόμαστε με ενδιαφέροντα που δεν ξέρουμε ακόμη ότι έχουμε.

Ξέρω ότι τις ξεναγήσεις, που κάνετε, κατά καιρούς, τα παιδιά τις απολαμβάνουν. Γιατί λέτε;

Υποθέτω πως θα έπρεπε να απαντήσουν τα ίδια τα παιδιά σε αυτήν την ερώτηση. Υποψιάζομαι πάντως πως αν τις απολαμβάνουν είναι γιατί ο στόχος μου είναι ακριβώς αυτός: να έχουν μια ευχάριστη και πολύπλευρη εμπειρία, που να εδράζεται στο παιχνίδι.

Αυτόν τον μήνα, σε παρέες, εδώ κι εκεί, έχουμε μιλήσει αρκετά για τα βραβεία και τη σημασία τους. Ποια είναι η δική σας γνώμη;

Τα βραβεία είναι εξαιρετικά, όταν τα παίρνεις, αδιάφορα όταν τα χάνεις από λίγο και διαπλεκόμενα, όταν δεν σε περιλαμβάνουν καθόλου. Αστειεύομαι, αλλά η αλήθεια είναι πως συνήθως κάπως έτσι αντιδρούν οι περισσότεροι. Τα βραβεία βοηθούν στο μάρκετινγκ και τη συζήτηση γύρω από μια δραστηριότητα. Δεν γίνεται κάποιος καλύτερος στο αντικείμενό του, αλλά μπορεί να του δοθούν ευκαιρίες που δεν θα τις είχε ίσως χωρίς μια διάκριση στο βιογραφικό του. Είναι φυσικά αποτέλεσμα συγκυριών και υποκειμενικής επιλογής, αλλά πάντα δεν θέλει και λίγο τύχη η ζωή;

Η έκθεση προγραμματίστηκε ως διαγώνισμα, όχι ως εργασία για το σπίτι, έχοντας λίγο – πολύ το χαρακτήρα του «υποχρεωτικού». «Κυρία, πάμε καλά; Δεν έχουμε ιδέα τι σημαίνει να κρατάμε ευρώ στα χέρια μας». «Δεν πειράζει, σκεφτείτε. Η χώρα μας μπαίνει στη νέα χιλιετία κι αναπτύσσεται γράφοντας χρυσές σελίδες στην ιστορία της», είπε η πασοκολάγνα καθηγήτρια, έχοντας καταπιεί τον Γιάννο Παπαντωνίου και βυθισμένη στον ενθουσιασμό της για την πολιτική συγκυρία, δε φαντάστηκε ποτέ τι θ’ ακολουθούσε οχτώ χρόνια αργότερα. «Δηλαδή μπορούμε να κάνουμε και κριτική;». «Μπορείτε, αλλά αν βγείτε εκτός θέματος θα ληφθεί υπόψη στη βαθμολογία του μαθήματος. Οι καλύτερες εκθέσεις από όλη την επικράτεια θα βραβευθούν σε ειδική τελετή».

Μάλιστα. Εκείνη τη στιγμή, μιας και δεν είχα ιδέα από νομισματική πολιτική και στρατηγικές βιώσιμης σύγκλισης, το μόνο όφελος που σκέφτηκα ήταν ότι οι εκπρόσωποι του εγχώριου lifestyle, θα έκαναν τα ψώνια τους στην Ευρώπη γλιτώνοντας την ταλαιπωρία της αγοράς συναλλάγματος. Διακωμώδησα το θέμα, πάτωσα στη βαθμολογία και το βραβείο απομακρύνθηκε από τον ορίζοντα.

Κάνοντας μια αναδρομή στα μαθητικά χρόνια αναρωτιέμαι: πώς ήθελε το σχολείο να σκεφτόμαστε; Θυμάμαι την γνωστή, εισαγωγική στην ανάπτυξη γραπτού λόγου, άσκηση στο δημοτικό, με τον απλό και ουσιώδη τίτλο: «σκέφτομαι και γράφω». Με δυσκόλευε αρκετά η ανάπτυξη ενός θέματος ειδικά όταν το βάρος έπεφτε στο «γράφω» και όχι στο «σκέφτομαι». «Κάνε καλύτερα γράμματα και χώριζε το κείμενο σε παραγράφους για να έχει αρχή, μέση και τέλος». «Εντάξει, αλλά θα με βοηθήσετε να σκεφτώ;».

Η συμβολή στη σκέψη δεν ήρθε ποτέ από το σχολείο, που σε αναγκάζει να κάνεις τον σταυρό σου κάθε πρωί. Ήρθε από την καλή θέληση των εκπαιδευτικών, το σπίτι κι από την περιέργεια που πυροδοτούν τα χιλιάδες ερεθίσματα της εποχής. Επίσημα, δεν εκπαιδευτήκαμε ποτέ να σκεφτόμαστε πόσω μάλλον να εκφράζουμε τις σκέψεις μας γραπτά και προφορικά. Η ίδια κατάσταση πέρασε σ’ έναν βαθμό και στην πραγματική ζωή με τη δυσκολία στην εξωτερίκευση των συναισθημάτων, των επιθυμιών και την έλλειψη της δημιουργικότητας.

Πόσες φορές δέχτηκες στα σχολικά σου χρόνια την ερώτηση: «Πώς νιώθεις μ’ αυτό που έγινε;» και πόσες την ερώτηση «έκανες τα μαθήματά σου»; Μην απαντήσεις. Δε φταίμε εμείς, δε μας το έμαθαν. Δε μας έμαθαν να είμαστε κοντά σ’ αυτό που νιώθουμε και να λέμε ελεύθερα αυτό που σκεφτόμαστε. Είναι σα να έμπαινε στο δρόμο που ενώνει την καρδιά με το μυαλό ένας τεράστιος βράχος. Παρά την προσπάθειά μου να τον κάνω κομμάτια, ένα μέρος του το βλέπω μέχρι και σήμερα. Το βλέπω, όταν δεν έχω κάτι να πω, όταν φοβάμαι, όταν οι αγαπημένες λίστες τραγουδιών στο Spotify δε βοηθάνε.

Ένας καθηγητής στο Πολυτεχνείο μού είχε πει ότι η γνώση δεν είναι ένα δοχείο που γεμίζεις, αλλά μία εύφλεκτη ύλη που θέλει μια σπίθα για ν’ ανάψει. Τώρα το καταλαβαίνω. Η φωτιά μπορεί να καίει για πάντα από αμέτρητες σπίθες και να φωτίζει τα σκοτεινά σημεία. Η σκέψη μπορεί να καλυτερεύει και να περνάει στη γλώσσα και στα δάχτυλα. Μπορεί αυτό που θέλω να πω να είναι τόσο απλό και κατανοητό ακόμα και για την «εκσυγχρονίστρια» καθηγήτρια, η οποία σ’ ένα παράλληλο σύμπαν αντί να με προτρέπει να γράψω για τις ονειρώξεις Ευρωπαίων γραφειοκρατών και οικονομολόγων, να μου λέει: «Πάρε ένα λευκό χαρτί, αγόρι μου, και γράψε ό,τι λαχταράει η ψυχή σου». Αυτό κάνω.