Λίγα λόγια για τη φωτογράφο και τη σχέση της με τη Σαντορίνη

Το καλοκαίρι του 1956, ένας μεγάλος σεισμός στην περιοχή της Αμοργού έπληξε το νησί της Σαντορίνης προκαλώντας την απώλεια δεκάδων κατοίκων και σημειώνοντας σημαντικές καταστροφές στο δομημένο περιβάλλον. Η προσεισμική μορφή της οφείλει πολλά στην εκτενή αποτύπωση της Ελληνίδας φωτογράφου του μεσοπολέμου, Έλλης Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη (1899-1998). Γνωστή ως Nelly’s, επισκέφθηκε τη Θήρα για πρώτη φορά το καλοκαίρι του 1928, μετά από προτροπή της αδερφής της Μάρως Σουγιουλτζόγλου και του σαντορινιού συζύγου της Σπυρίδωνα Αλ. Μαλασπίνα. Με αφετηρία τον μεσαιωνικό οικισμό του Πύργου όπου διέμενε τότε η οικογένεια, η Νέλλη περιηγήθηκε το νησί με τη φωτογραφική της μηχανή ανά χείρας.

Το απόκρημνο ηφαιστειακό τοπίο και η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική του νησιού κέντρισαν το ενδιαφέρον της. Σε τόνους άσπρου και μαύρου ισορροπούν αρμονικά οι σκούρες αποχρώσεις της λάβας και το βαθύ μπλε της θάλασσας με το εκτυφλωτικό αιγαιοπελαγίτικο φως που αντανακλά στην επιφάνεια των σπιτιών. Οι καμπύλες που διαγράφουν οι σκιές των κτηρίων, οι καμάρες στα γραφικά δρομάκια, οι τρούλοι των εκκλησιών αλλά και η ίδια η μορφολογία του εδάφους, πρωταγωνιστούν στις συνθέσεις της. Η ανθρώπινη παρουσία είναι διακριτική, τόσο που οι οικισμοί φαντάζουν έρημοι. Οι λιγοστές ηλικιωμένες γυναίκες και τα παιδιά που εμφανίζονται στις φωτογραφίες της έχουν τοποθετηθεί σκηνογραφικά εξυπηρετώντας την εικονογραφική της γραφή. Σχεδόν εκατό χρόνια αργότερα, οι εικόνες (σε σύγχρονες ψηφιακές εκτυπώσεις) επιστρέφουν στον τόπο δημιουργίας τους και συνδιαλέγονται με ένα διαφορετικό πια νησιωτικό χώρο.

Η Έλλη Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη παραχώρησε το φωτογραφικό της έργο στο Μουσείο Μπενάκη το 1984. Τρία χρόνια αργότερα, ο συλλέκτης Δημήτρης Τσίτουρας επιμελήθηκε το λεύκωμα Nelly’s. Σαντορίνη 1925-1930 (εκδόσεις Αρχείου Θηραϊκών Μελετών) και αποκάλυψε για πρώτη φορά στο κοινό τις λήψεις που πραγματοποίησε η διακεκριμένη φωτογράφος στο κυκλαδίτικο νησί κατά την προσεισμική περίοδο.

Στα εγκαίνια της έκθεσης, για τη φωτογράφο και το έργο της θα μιλήσουν οι:

Αλίκη Τσίργιαλου, Υπεύθυνη των Φωτογραφικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη και επιμελήτρια της έκθεσης
Δημοσθένης Αγραφιώτης, Ποιητής, Καλλιτέχνης Διαμέσων, Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνιολογίας ΕΣΔΥ
Δημήτρης Τσίτουρας, Νομικός και Συλλέκτης
Νατάσα Μαρκίδου, Αν. Καθηγήτρια, Τμήμα Φωτογραφίας και Οπτικοακουστικών Τεχνών Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής

Τη συζήτηση θα συντονίσει η συνεπιμελήτρια της έκθεσης Τόνια Νούσια, Αρχιτέκτων, Μουσειολόγος.

Πληροφορίες

Ωράριο λειτουργίας της έκθεσης: Η έκθεση θα λειτουργεί καθημερινά από 10:00 έως 21:00 από τις 10 Αυγούστου έως τις 20 Οκτωβρίου 2025. Η είσοδος θα είναι ελεύθερη για τους επισκέπτες.

Στο πλαίσιο της έκθεσης, θα πραγματοποιηθούν τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο εκδηλώσεις και συζητήσεις για το έργο της Nelly’s και τον ρόλο της φωτογραφίας στη μελέτη της πολιτισμικής κληρονομιάς, καθώς και εργαστήρια για παιδιά και ενήλικες.

Η έκθεση και οι εκδηλώσεις που θα τη συνοδεύουν έχουν ενταχθεί στην πρωτοβουλία του Δήμου Θήρας «Σαντορίνη 2025: Έτος Ανάδειξης και Υποστήριξης της Αυθεντικότητας»

*Πηγή φωτογραφιών: Φωτ. Nelly’s. Σαντορίνη 1928-1932
© Μουσείο Μπενάκη / Φωτογραφικά Αρχεία

1987. Μακρινό στο ημερολόγιο, πολύ κοντινό στις αναμνήσεις. Πρώτο ταξίδι χωρίς γονείς στις Κυκλάδες. Σέριφος. Παραλία απέραντη, σκηνάκια στημένα αδέξια στην άμμο. Γιαούρτι για να φάω και για να απλώσω στο δέρμα, που ζήλεψε την κάψα του ήλιου. Η Χώρα ερημική. Πεζούλια που θαμπώνουν από την ασπράδα. Το αγόρι φωτογραφίζει το κορίτσι στο πεζούλι, με φόντο μία μοβ βουκαμβίλια.

Αθώα δεκαετία του 1990. Η ζωή κάνει κύκλους γύρω από τις Κυκλάδες. Καράβια παλιά σαπιοκάραβα. Φορτωμένα, όμως, με τόσο ανάλαφρα όνειρα και προσδοκίες, που μας φτάνουν πάντα με ασφάλεια στον προορισμό μας. Ξυπόλυτοι αφήνουμε τα ίχνη μας στην άγονη γραμμή. Βγάζουμε εισιτήρια για ένα νησί και κατεβαίνουμε σε άλλο, γιατί ακούμε ότι όλοι στο καράβι πάνε στον προορισμό μας. Τι σημασία έχει; Η σκηνή μας μπορεί να στηθεί σε οποιαδήποτε παραλία. Αρκεί να σκάει το κύμα στα τρία μέτρα.

Rooms to let, ποιος θα μας κερδίσει και θα μας πείσει να μείνουμε στο δωματιάκι του. Κρεβάτια «σουηδικά», στρώματα βαθουλωμένα. Το βλέμμα, όμως, στέκεται στα γαλάζια παραθυρόφυλλα. Όλα τα άλλα είναι λεπτομέρειες. Από την Ανάφη στο Κουφονήσι κι από τη Μήλο στη Σαντορίνη. Μύκονος ή Φολέγανδρος; Γιατί πρέπει να διαλέξω; Ένα φοιτητικό εισιτήριο, σακίδιο στην πλάτη, εσπαντρίγιες και παρεό και φύγαμε.

Μεγαλώνουμε, αλλά οι Κυκλάδες παραμένουν η σταθερή μας αξία. Ο σταθερός προορισμός. Τα νησιά επαναλαμβάνονται. Γίνονται «στέκια». Ξέρουμε πού θα φάμε, πού θα παίξουμε μπιρίμπα, τάβλι, πού θα ακούσουμε τη μουσική μας.

Ξέρουμε πού θα κολυμπήσουμε και κοιτάζουμε με υπεροψία τους τουρίστες, που πηγαίνουν στα «μαζικά». Εμείς θα βρούμε τις άκρες που κανείς δεν ξέρει: στη Μύκονο, ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου, μόλις τέσσερα άτομα σε μία παραλία, εμείς, με ένα μπουκάλι κρασί κι αχινούς, που μόλις ψαρεύτηκαν. Οι δικές μας Κυκλάδες σε όλο τους το μεγαλείο.

Δήλος. Χωρίς σχόλια. Μόνο με αισθήσεις.

Έρχονται και τα παιδιά. Να τα «γνωρίσουμε» στις δικές μας Κυκλάδες. Να αφήσουν πατημασιές στις παραλίες, που εμείς έχουμε ζήσει νύχτες με sleeping bag, να φάνε στις ταβέρνες, που έχουμε περάσει όλη τη μέρα για να προστατευτούμε από τον αδίστακτο ήλιο, να κολυμπήσουν στα νερά που σαν αυτά δεν έχει πουθενά στον κόσμο.

Ξανά Κουφονήσι -μα πόσο άλλαξε;-, Πάρος, Νάξος. Το ένα πιτσιρίκι έχει κοιλόπονο και η κυρία στην ταβέρνα τού φτιάχνει ένα ρυζάκι για να φτιάξει το στομαχάκι του. Καλοσύνη. Μετά Τζια και Κύθνος. Άνδρος και Τήνος. Τήνος ξανά και ξανά. Ανακάλυψη. Έρωτας. Όλες οι Κυκλάδες σε αυτό το νησί. Παραλίες και ανεμοδαρμένες πλαγιές. Ο Μέγας Καφενές στον Πύργο. Τυράκι και ρακή. Στροφλιά για τους μυημένους.

Και πιο μετά, η σκληρή διαπίστωση. Πού πήγαν οι δικές μου Κυκλάδες; Γιατί χρειάζεται να κλείσω, όχι δωμάτιο, αλλά ξαπλώστρα και τραπέζι για να κάτσω δίπλα στο κύμα και να φάω; Γιατί να ξέρω από χθες τι ώρα θα πεινάσω σήμερα; Πού πήγαν οι δικές μου Κυκλάδες, που αποφασίζαμε σήμερα να ταξιδέψουμε αύριο και μπαίναμε στο καράβι και φεύγαμε.

Που μπορούσαμε να πάμε με το χαρτζιλίκι και με τους μικρομεσαίους μισθούς μας αργότερα. Που μπορούσα να επιλέξω αν θα πάω low ή high budget – και ήταν οκ. Πού πήγαν οι δικές μου Κυκλάδες, που μας υποδέχονταν όλοι με χαμόγελο και κέφι. Που ένιωθα καλοδεχούμενη. Που έτρωγα «τίμια», έναν όρο που δεν τον ήξερα τότε, αλλά σήμερα, που τον ξέρω, αντιπροσωπεύει την πραγματικότητα που έζησα.

Που ήταν όλα καθαρά και φροντισμένα. Που ήταν όλα αυθεντικά. Που ανάμεσα στα χωριά μεσολαβούσαν αγριάδες και πεζούλες και που τα σπίτια δεν ήταν κολλημένα το ένα πάνω στο άλλο.
Που στις παραλίες πατούσα άμμο και όχι deck. Που άπλωνα την πετσέτα μου κάτω από το αλμυρίκι. Τότε που υπήρχαν ακόμη αλμυρίκια κι όχι μόνο ομπρέλες και σκηνές και πουφ και ξαπλώστρες και σαλονοτραπεζαρίες στις αμμουδιές.

Σε ποιες Κυκλάδες θα πάνε τα παιδιά μου; Φαντάζομαι, η απάντηση είναι «στις δικές τους Κυκλάδες». Γιατί οι δικές μου έχουν χαθεί. Κάποιες επιβιώνουν ακόμη, νησάκια που φοβάμαι καν να ονοματίσω, μήπως συμβάλλω στο να αλλάξουν κι αυτά βίαια και αμετάκλητα.

Οι Κυκλάδες είναι πάντα εκεί

Κουνάω το κεφάλι για να φύγουν οι δυσάρεστες σκέψεις. Ξέρω ότι τα παιδιά μου θα ανακαλύψουν τις δικές τους Κυκλάδες και θα τις ερωτευτούν, όπως τις ερωτεύτηκα εγώ. Τουλάχιστον όσο τα σπιτάκια παραμένουν κυβικά, απλά και λευκά. Όσο τα κουφώματα παραμένουν μπλε και πράσινα. Όσο τα νερά είναι κρυστάλλινα. Όσο οι παραλίες είναι γεμάτες με χρυσαφένια άμμο.

Τι αν οι δικές μου Κυκλάδες, όπως τις έζησα, έχουν θολώσει. Οι Κυκλάδες θα κυκλώνουν πάντα τα καλοκαίρια μας. Και θα είναι πάντα εκεί για να βρίσκει ο καθένας το νησάκι του. Κι εγώ, που «έχασα» τις δικές μου, θέλω να σκέφτομαι ότι κάπου εκεί, μεσοπέλαγα, υπάρχει ένα νησάκι που περιμένει να το ανακαλύψω.

Πηγή φωτογραφιών: Shutterstock

Επιπλέον, ένα πάνελ εμπειρογνωμόνων που συγκροτήθηκε από καταξιωμένους καλλιτέχνες, επιμελητές και επαγγελματίες επέλεξε τη βραχεία λίστα και μετά την εγκατάσταση των έργων τέχνης, θα ψηφίσει για τη βράβευση των έργων τριών συμμετεχόντων καλλιτεχνών.

Γιατί στη Σαντορίνη και γιατί στο Ακρωτήρι;

Το Ακρωτήρι είναι το στολίδι της Σαντορίνης. Ο οικισμός ήταν ένα από τα σημαντικότερα αστικά κέντρα και λιμάνια του Αιγαίου κατά τη Μέση και Ύστερη Εποχή του Χαλκού (20ος-17ος π.Χ.). Ήταν μια πολυπληθής πόλη με αξιοθαύμαστη κοινωνική οργάνωση, δημόσιους δρόμους και πολυώροφα κτίρια. Εντυπωσιακές τοιχογραφίες, τα παλαιότερα δείγματα μνημειακής ζωγραφικής στην Ελλάδα, διακοσμούσαν σχεδόν όλα τα κτιριακά συγκροτήματα, παρέχοντας μέσα από τον αφηγηματικό τους χαρακτήρα πολύτιμες πληροφορίες για την κοινωνία του Ακρωτηρίου. Τα διάφορα εισαγόμενα υλικά και αντικείμενα αποδεικνύουν τις σχέσεις και την επικοινωνία του Ακρωτηρίου με τα Δωδεκάνησα, την Κύπρο, την ηπειρωτική Ελλάδα, αλλά και την Αίγυπτο, και τη Συρία.

Στην περιοχή ανακαλύφθηκαν 5.000 κεραμικά αγγεία διαφόρων τύπων και μεγεθών, εργαλεία, ειδώλια, τελετουργικά αντικείμενα και έπιπλα, που μαρτυρούν τη μεγάλη ανάπτυξη του οικισμού.

Επιπλέον, σήμερα η παγκόσμια επιρροή της Σαντορίνης την καθιστά ιδανικό πρώτο προορισμό για το Big Blue Dot και εξαιρετικό μέσο για τη διάδοση της τοπικής καλλιτεχνικής δραστηριότητας παγκοσμίως. Τέλος, το νησί διαθέτει ήδη την απαραίτητη υποδομή για τη μεταφορά των έργων και τη φιλοξενία επισκεπτών και καλλιτεχνών και είναι εύκολα προσβάσιμο με πλοίο και αεροπλάνο.

Αναλυτικές πληροφορίες για τους συμμετέχοντες καλλιτέχνες και τη διάρκεια της έκθεσης εδώ https://bigbluedot.art/bck-2024/.