Είναι εκείνες οι φράσεις που περνούν απαρατήρητες μέσα στη ρουτίνα της ημέρας μας, αλλά διαμορφώνουν τον τρόπο που ζούμε, που δουλεύουμε, που αντέχουμε. Παραμένουν όμως «ψέματα» που επιβαρύνουν τη διάθεση και ανεβάζουν το στρες στα ύψη. Κι αυτό δεν είναι καθόλου «αθώο». Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η ψυχική υγεία συνδέεται άμεσα με την ικανότητά μας να διαχειριζόμαστε το στρες και να λειτουργούμε ισορροπημένα στην καθημερινότητα. Ο εσωτερικός διάλογος -αυτά που λέμε στον εαυτό μας- είναι κομμάτι αυτής της ισορροπίας. Και όταν ο εσωτερικός αυτός διάλογος είναι στρεβλός, αργά ή γρήγορα θα φανεί και θα το νιώσουμε.

Τα όχι-αθώα-ψέματα που λέμε συχνά στον εαυτό μας

«Δεν έχω χρόνο για μένα»

Είναι ίσως το πιο κοινωνικά αποδεκτό ψέμα. Το λέμε χωρίς δεύτερη σκέψη, σχεδόν σαν αυτόματη απόκριση, που δεν υπόκειται σε κριτική – συμβαίνει σε όλους, άλλωστε. Στην πραγματικότητα, όμως, ο χρόνος δεν είναι πάντα το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι ότι ο προσωπικός χρόνος μας βρίσκεται μόνιμα τελευταίος στη λίστα των todo. Προηγούνται οι υποχρεώσεις, η οικογένεια, τα παιδιά μας, η δουλειά, όλοι οι άλλοι… Και μέσα σε αυτό, η φροντίδα του εαυτού μετατρέπεται σε κάτι που «θα γίνει όταν βρεθεί χρόνος» – που συνήθως δεν βρίσκεται ποτέ.

Οι ειδικοί κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου γι’ αυτή τη συνήθεια. Φορείς, όπως η American Psychological Association, συνδέουν τη χρόνια έλλειψη προσωπικού χρόνου με αυξημένα επίπεδα άγχους και επαγγελματικής εξουθένωσης καθώς όταν δεν υπάρχει χώρος για αποφόρτιση, το σώμα και το μυαλό παραμένουν σε διαρκή ένταση.

Τι μπορούμε να κάνουμε στην πράξη:

Αντί να περιμένουμε «να περισσέψει χρόνος», τον δεσμεύουμε. Έστω 10–15 λεπτά μέσα στην ημέρα χωρίς κινητό, χωρίς υποχρεώσεις, χωρίς multitasking. Μία σημείωση στην ατζέντα μας για το γυμναστήριο, το περπάτημα, το διάβασμα ενός βιβλίου ή απλά ένα μισάωρο που δεν θα κάνουμε τίποτε, απλά θα κλείσουμε τα μάτια και θα ξεκουραστούμε. Πολυτέλεια; Καθόλου. Είναι μία βασική συνθήκη για να αντέξουμε την υπόλοιπη μέρα και να μπορούμε να ανταπεξέλθουμε με επιτυχία στις υποχρεώσεις μας.

«Θα ξεκουραστώ αργότερα»

Το λέμε το βράδυ, όταν είμαστε ήδη κουρασμένοι. Το λέμε και το επόμενο πρωί, όταν ξεκινάμε από το ίδιο σημείο. Η ξεκούραση αντιμετωπίζεται συχνά σαν πολυτέλεια ή σαν ανταμοιβή. Κάτι που «δικαιούμαστε» αφού τελειώσουμε όλα όσα έχουμε να κάνουμε. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η λίστα δεν τελειώνει ποτέ. Ο οργανισμός μας όμως δεν μπορεί να λειτουργήσει σωστά όταν είναι συνεχώς σε κατάσταση κούρασης και άγχους. Η έλλειψη ύπνου και η συνεχής κόπωση συσσωρεύονται και επηρεάζουν τη συγκέντρωση, τη διάθεση, την υπομονή. Μικρά πράγματα αρχίζουν να μας φαίνονται πιο δύσκολα από όσο είναι. Στις ΗΠΑ, ειδικοί από το κέντρο πρόληψης υγείας Centers for Disease Controland Prevention, επισημαίνουν ότι η χρόνια έλλειψη ύπνου συνδέεται με αυξημένο άγχος, χαμηλότερη ψυχική ανθεκτικότητα και μεγαλύτερη ευαλωτότητα σε διαταραχές διάθεσης.

Τι μπορούμε να κάνουμε στην πράξη:

Βάζουμε ένα πραγματικό «τέλος» στην ημέρα και τις υποχρεώσεις της. Όχι άλλη μία εκκρεμότητα, όχι άλλη μία ώρα μπροστά σε οθόνη. Αποφασίζουμε ότι και αύριο μέρα είναι και δίνουμε χρόνο στον εαυτό μας για την απαραίτητη ξεκούραση.

«Δεν πειράζει, αντέχω»

Αυτό είναι το πιο βαθιά ριζωμένο ψέμα. Και το πιο ύπουλο ίσως, γιατί συχνά το μπερδεύουμε με δύναμη.Το λέμε όταν πιεζόμαστε, όταν κάτι μας ενοχλεί, όταν ξεπερνάμε τα όριά μας. Το λέμε για να αποφύγουμε μια σύγκρουση, μια απόφαση, μια αλλαγή. Στην πράξη όμως, δεν σημαίνει ότι «αντέχουμε». Σημαίνει ότι μεταθέτουμε το πρόβλημα. Το κρατάμε μέσα μας, μέχρι να εκδηλωθεί με άλλον τρόπο: με εκνευρισμό, με ένταση, με εξάντληση. Εδώ δεν χρειάζεται να μας το τονίσουν οι ειδικοί, το γνωρίζουμε και στην πράξη: η παρατεταμένη ψυχική επιβάρυνση χωρίς διαχείριση μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα στρες και διαταραχές διάθεσης.

Τι μπορούμε να κάνουμε στην πράξη:

Δεν χρειάζεται να αλλάξουμε τα πάντα. Αρκεί να ξεκινήσουμε από κάτι μικρό. Να πούμε «όχι» σε μία υποχρέωση, να εκφράσουμε μια ενόχληση, να αναγνωρίσουμε ότι κάτι μας ξεπερνά. Εκεί αρχίζει η πραγματική αντοχή και αρχίζει να χτίζεται πιο ισχυρό το ένστικτο της αυτοπροστασίας και της αυτοσυντήρησης μέσα μας.

Ψέματα μόνο την Πρωταπριλιά

Τα «μικρά» αυτά ψέματα που λέμε στον εαυτό μας καθημερινά δεν φαίνονται σημαντικά τη στιγμή που τα λέμε. Συσσωρεύονται όμως και διαμορφώνουν μια καθημερινότητα που μας εξαντλεί χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Αν αποφασίσουμε ότι ήρθε η ώρα για αλλαγή, μπορούμε να το κάνουμε, χωρίς κραυγαλέες αλλαγές και μεγάλα λόγια. Το πιο εύκολο, είναι όταν έρθει η στιγμή που θα πιάσουμε τον εαυτό μας να επαναλαμβάνει ένα από αυτά τα μοτίβα, να κάνουμε μια μικρή παύση. Να αναρωτηθούμε: είναι πράγματι έτσι ή απλώς το έχω συνηθίσει;

Γιατί τελικά, η φροντίδα της ψυχικής υγείας δεν ξεκινά από κάτι μεγάλο και σύνθετο. Ξεκινά από μια απλή, καθημερινή στάση: να είμαστε λίγο πιο ειλικρινείς με τον εαυτό μας. Και να σταματήσουμε, έστωγια λίγο, να τονξεγελάμε.

Άλλες φορές, όμως, τα ψέματα είναι πιο σοβαρά: επινοούμε δικαιολογίες για να αποφύγουμε ευθύνες, διαδίδουμε ψευδείς φήμες ή παραποιούμε πληροφορίες προς όφελός μας. Όπως επισημαίνει η ψυχίατρος Τζούλια Γκαρθία-Αλμπέα, η πληρέστερη ερμηνεία του ψεύδους δίνεται από τον Άγιο Αυγουστίνο, ο οποίος το ορίζει ως τη δήλωση του αντίθετου από αυτό που πιστεύει κανείς, με σκοπό την παραπλάνηση.

Το ψέμα δεν είναι πάντα το ίδιο ούτε έχει πάντα τις ίδιες συνέπειες. Η διάκριση αυτή είναι κεντρική για να κατανοήσουμε τη ηθική πολυπλοκότητα του ψεύδους. Αν και η ικανότητα να ψευδόμαστε είναι εγγενής στην ανθρώπινη φύση, ο ρόλος και η επίδρασή της εξαρτώνται από την πρόθεση, το πλαίσιο και τις συνέπειες κάθε φορά.

Από την αρχαιότητα, φιλόσοφοι όπως ο Πλάτων περιέγραψαν τη κοινωνική ζωή ως ένα theatrum mundi – μια σκηνή όπου φοράμε μάσκες για να συνυπάρχουμε με τους άλλους. Πολλές από αυτές τις «μάσκες» παίρνουν τη μορφή μικρών ψεμάτων που διευκολύνουν την ένταξη και τη ροή της συμβίωσης. Για παράδειγμα, προσποιούμαστε ενθουσιασμό για ένα δώρο, κάνουμε κομπλιμέντα για να μην πληγώσουμε ή αποφεύγουμε κριτική σε στιγμές ευαλωτότητας του άλλου.

Τα αθώα και τα καταστροφικά ψέματα

Σύμφωνα με τον ψυχίατρο Κάρλος Καστίγια ντελ Πίνο, στο βιβλίο του «Ο λόγος του ψεύδους», τα λεγόμενα «λευκά» ή αθώα ψέματα ενισχύουν τον κοινωνικό ιστό, καθώς μαλακώνουν την αλήθεια και συμβάλλουν στην αρμονία των σχέσεων. Σε ορισμένες μορφές λόγου – όπως στη μυθοπλασία, στη διαφήμιση, στη θρησκεία ή σε επαγγελματικά πλαίσια – υπάρχει ένας άρρητος κοινωνικός συμβιβασμός που δικαιολογεί το ψέμα στο συγκεκριμένο πλαίσιο. Για παράδειγμα, στο θέατρο γνωρίζουμε ότι οι ηθοποιοί υποδύονται ρόλους και δεν μας εξαπατούν πραγματικά.

Σε επαγγέλματα όπως του γιατρού ή του δικηγόρου, μερικές φορές χρησιμοποιούνται προστατευτικά ψέματα για να αποτραπεί ο πόνος ή να προστατευτεί ο πελάτης. Ωστόσο, ενώ τα αθώα ψέματα έχουν συνήθως έναν αλτρουιστικό ή προστατευτικό σκοπό, τα καταστροφικά ψέματα επιδιώκουν τη χειραγώγηση ή τη βλάβη του άλλου.

Η γνωστική επιβάρυνση του ψεύδους και η παθολογία

Το να πει κανείς ένα ψέμα είναι γνωστικά πιο απαιτητικό από το να πει την αλήθεια: ο εγκέφαλος πρέπει να κατασκευάσει και να συντηρήσει μια πλαστή ιστορία. Αυτή η νοητική κόπωση εξηγεί γιατί το συνεχές ψεύδος μπορεί να εξαντλεί τον άνθρωπο που το χρησιμοποιεί. Στο μυθιστόρημα «Εξιλέωση» του Ίαν ΜακΓιούαν, η ηρωίδα Μπράιονι αρχικά λέει ένα αθώο ψέμα αλλά όταν συνεχίζει συνειδητά αρχίζει να νιώθει ενοχές που τροφοδοτούν την ανάγκη της για εξιλέωση.

Η ψυχίατρος Μάρτα Νάβας Τεχέδορ, μέλος της Ισπανικής Εταιρείας Νομικής Ψυχιατρικής (SEPL), τονίζει ότι τα πιο εργαλειακά ψέματα εμφανίζονται σε ορισμένες διαταραχές προσωπικότητας – κυρίως στον λεγόμενο κλάστερ Β (όπως οι ναρκισσιστικές προσωπικότητες) – όπου το άτομο χρησιμοποιεί συστηματικά το ψεύδος ως μηχανισμό προστασίας μετά από επαναλαμβανόμενες αποτυχίες στη ζωή του. Εδώ το ψέμα παύει να είναι περιστασιακό και γίνεται μέρος της ίδιας της δομής της προσωπικότητας.

Ηθική του λόγου και εκπαίδευση στην ειλικρίνεια

Ο Καστίγια ντελ Πίνο προτείνει τον περιορισμό των αθώων ψεμάτων και την αντιμετώπιση των παθολογικών μέσα από μια ηθική της γλώσσας που βασίζεται στον σεβασμό, την ενσυναίσθηση και την υπευθυνότητα. Πιστεύει ότι η υπερβολική χρήση των λευκών ψεμάτων οδηγεί σε αυτοεξαπάτηση και απώλεια αυθεντικότητας. Υποστηρίζει τη σημασία της ειλικρίνειας με ενσυναίσθηση και διεκδικητικότητα, λαμβάνοντας υπόψη τα συναισθήματα και την αξιοπρέπεια του άλλου χωρίς προσφυγή στο εύκολο ψεύδος.

Αυτού του είδους η κοινωνική και συναισθηματική εκπαίδευση μπορεί να ξεκινήσει από το σχολείο, δημιουργώντας χώρους διαλόγου ακόμα και στις δύσκολες στιγμές. Έτσι το άτομο μαθαίνει πώς να διαμορφώνει περιβάλλοντα όπου η αλήθεια μπορεί να εκφραστεί χωρίς φόβο. Σε κλινικές περιπτώσεις παθολογικού ψεύδους προτείνεται θεραπευτική προσέγγιση που εξετάζει τη βαθύτερη λειτουργία των συμπτωμάτων – στόχος δεν είναι η τιμωρία αλλά η κατανόηση και η αλλαγή συμπεριφοράς στη ρίζα της.

Η ικανότητα να λέμε ψέματα – είτε για καλό είτε για κακό – είναι αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης φύσης. Δεν έχουν όμως όλα τα ψέματα την ίδια ηθική βαρύτητα ούτε προκαλούν τις ίδιες συναισθηματικές συνέπειες. Κάποια ενισχύουν τους κοινωνικούς δεσμούς ενώ άλλα προκαλούν ρήγματα στις σχέσεις. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να πούμε ή όχι ένα ψέμα αλλά ποιος ωφελείται ή βλάπτεται από αυτό. Εξίσου σημαντικό είναι να εξετάζουμε πάντα την πρόθεση, το πλαίσιο και τις συνέπειες κάθε πράξης εξαπάτησης.

Πατρίσια Φερνάντεζ Μαρτίν, κλινική ψυχολόγος

Πηγή: EL PAÍS