«Θυμάμαι, λοιπόν, επειδή ήταν πρόσφατο το αιματοκύλισμα στη Χιλή, δεν το θεωρούσαμε και απίθανο να συμβεί το ίδιο και στην Ελλάδα. Δεν θέλαμε να σκοτωθούμε -παιδιά ήμασταν-, αλλά μερικές φορές νιώθεις ότι δεν γίνεται διαφορετικά. Ίσως επειδή η στρατιωτική δικτατορία είχε αποδειχτεί τόσο αηδιαστική, τόσο προσβλητική στην ανθρώπινη ύπαρξη, τόσο ανενδοίαστη, τόσο επικίνδυνη, νιώθαμε ότι δεν μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Οπότε δεν γινόταν να μην πάμε στο Πολυτεχνείο».

«Φανταζόμασταν ότι τις κορυφαίες και κρίσιμες ώρες της τελευταίας μέρας θα έρχονταν για συμπαράσταση γύρω από το Πολυτεχνείο οι γονείς και οι θείοι των παιδιών, και αντί γι’ αυτούς είχαν έρθει τα δεκαπεντάχρονα, οι μαθητές…»

«Όσοι ανοίγαν τα σπίτια τους στο Πολυτεχνείο εκείνο το βράδυ γύρω γύρω για να σώσουν τα παιδιά ρισκάριζαν όσο κι αυτοί που έκρυβαν Εβραίους στην Κατοχή. Ρισκάριζαν γιατί, όπως κι εμείς, δεν ήξεραν το ξημέρωμα τι θα ‘φερνε. Δεν ξέρανε πόσο θα κρατούσε η Δικτατορία. (Παρεπιπτόντως, κι εμείς είχαμε προετοιμαστεί για το ενδεχόμενο ότι η Δικτατορία μπορεί να κρατούσε τριάντα σαράντα χρόνια, σαν του Σαλαζάρ στην Πορτογαλία και του Φράνκο στην Ισπανία.) Δεν ξέρανε πόσο στρατοκρατούμενη θα ήταν το επόμενο πρωί η Αθήνα και αν θα μπορούσαν να φύγουν τα παιδιά το πρωί απ’ αυτά τα σπίτια. Ούτε ξέρανε αν ο στρατός άρχιζε να χτυπάει και να σπάει πόρτες και να πιάνει τις γυναίκες των 60 ετών, τους δημόσιους υπαλλήλους και κάτι οικογενειάρχες οι οποίοι είχαν ανοίξει τα σπίτια τους οι άνθρωποι και μας είχαν βοηθήσει εκείνο το βράδυ».

«Στην πρώτη επέτειο του Πολυτεχνείου, την πρώτη λαοθάλασσα που έβλεπα στη ζωή μου, έκλαιγα μέσα μου. Έλεγα ότι, αν το ένα τρίτο είχε έρθει εκείνη τη βραδιά, μπορεί να ήταν αλλιώς η εξέλιξη. Να ‘χαμε λιγότερους νεκρούς, να ‘χε πέσει η Χούντα και να ‘χαμε γλυτώσει την Κύπρο, γεγονός που εγώ προσωπικά το συνδέω πάρα πολύ. (Σημειωτέον ότι, ως ‘βλαχάκι’-Κρητικιά, επαρχιώτισσα-, έκανα πολλή παρέα με τους Κύπριους συμφοιτητές, την Ελίζα Σαββίδη, τον Γιαννάκη Ομήρου, τον Γιώργο Τσαλακό, τον ποιητή Γιώργο Μοράρη και άλλους. Και είχα έναν πολύ μεγάλο πόνο για την Κύπρο. Και με πονάει που είναι ξεθυμασμένος ο πόνος για την Κύπρο.) Αλλά αυτό σημαίνει Δικτατορία. Και μάλλον αυτό σημαίνει μακρόχρονη πολιτική κατάσταση. Ο ελληνικός λαός ήταν καταπονημένος. Πέρα απ΄ τον πόλεμο, ήταν ο Εμφύλιος, τριάντα χρόνια παρανομία, μετανάστευση, δυστυχία και φτώχεια, που μοιράστηκαν εξίσου στα αριστερά και στα δεξιά σπίτια… Και η Δικτατορία ήτανε το ‘δηλητηριώδες κερασάκι’ σ’ αυτή την ιστορία. Πιστεύω ότι οι Έλληνες μέχρι τότε ήταν πεισμένοι ότι η ταυτότητα της χώρας ήταν ‘Ψωρωκώσταινα’. Φτώχεια, δυστυχία και ξενιτεμός. Αντιλήφθηκα ότι αυτό σημαίνει Χούντα: να φοβάται ο κόσμος. Και αργότερα κατάλαβα πώς η Ιστορία προσμετράται και αθροίζεται κυριολεκτικά στο σβέρκο των ανθρώπων»…

«…στο Πολυτεχνείο νιώσαμε πλήρεις υπάρξεις. Δηλαδή, ακόμα κι εκείνοι που από τη φύση τους ή από τις συνθήκες ζωής τους ένιωθαν ως πολύ μεγάλη απειλή τη μοναξιά, εκείνες τις μέρες δεν τη νιώσανε ούτε δευτερόλεπτο. Και επειδή ήταν πολύ πυκνός ο χρόνος, υπήρχε αυτό το αντιφατικό στοιχείο: ταυτόχρονα μια ανείπωτη δυστυχία του να συνειδητοποιείς ότι οι στρατόκαβλοι μπορούν να δολοφονήσουν άοπλους μαθητές και σπουδαστές, κι από την άλλη, η απόκοσμη ευτυχία του να νιώθεις ‘ψυχή τε και σώματι ελεύθερος’ μέσα σε συνθήκες Δικτατορίας. Και δε νομίζω να ήταν ένα συναίσθημα σπάνιο για τους ανθρώπους που βρέθηκαν εκεί. Ερχότανε σα βουητό».

*Τα αποσπάσματα από τη συνέντευξη της Ιωάννας Καρυστιάνη δημοσίευσε στις σελίδες του στα socal media το βιβλιοπωλείο Μικρό Καράβι.

Ξεκινώντας στις 14 Νοεμβρίου με την κατάληψη του Μετσόβιου Πολυτεχνείου από φοιτητές και σπουδαστές, η κινητοποίηση γρήγορα μετατράπηκε σε μαζική αντιδικτατορική διαδήλωση. Χιλιάδες πολίτες ενώθηκαν, ενώ τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, ένα τανκ εισέβαλε στην κεντρική πύλη του συγκροτήματος. Ακολούθησαν η αστυνομία και ο στρατός, αφήνοντας πίσω νεκρούς, τραυματίες και ανθρώπους στα χέρια φυλακίσεων και βασανιστηρίων. Από τότε, η 17η Νοεμβρίου τιμάται με προσκύνημα στον τόπο της θυσίας και πορεία στην Αθήνα, ενώ εκδηλώσεις γίνονται σε όλη την Ελλάδα.

Στην ταινία, βρισκόμαστε έναν χρόνο μετά, στην πρώτη επέτειο της Εξέγερσης, την Κυριακή 24 Νοεμβρίου 1974. Η ημέρα αυτή, εορτάστηκε αργότερα λόγω των εκλογών, και κορυφώθηκε στο Πολυτεχνείο με την πορεία προς το ΕΑΤ-ΕΣΑ και την αμερικανική πρεσβεία.

Πρωί στην οδό Πατησίων, ο κόσμος έχει ήδη αρχίσει να συγκεντρώνεται. Τα κάγκελα της περίφραξης σφύζουν από ανθοδέσμες και πανό που φωνάζουν: «Έξω οι βάσεις του θανάτου», «Έξω από το ΝΑΤΟ», «Έξω τώρα οι Αμερικάνοι», «Ο αγώνας του Νοέμβρη συνεχίζεται».

Ο κινηματογραφιστής εισέρχεται στο Πολυτεχνείο, καταγράφοντας χιλιάδες στεφάνια, λουλούδια και σημειώματα. Ανάμεσά τους, μια πικέτα με στίχο του Γιάννη Ρίτσου:

«Πάνω σε τούτη την πεσμένη πόρτα δώσαμε ξανά τον όρκο /
όρκο της νιότης, της ζωής, της λευτεριάς, όρκο του ονείρου και της πράξης».

Οι τοίχοι φέρουν σύνθημα: «ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ». Ο κόσμος στην Πατησίων συνεχίζει να συγκεντρώνεται, συλλογικότητες φέρνουν στεφάνια και πανό, λευκά κεριά ανάβουν στη μνήμη όσων έπεσαν. Συγγενείς των θυμάτων και πολίτες όλων των ηλικιών αφήνουν δάκρυα μπροστά στα στραπατσαρισμένα κάγκελα που κατεδάφισε το τανκ, ένα χρόνο πριν.

Σκίτσα και ποιήματα πιασμένα στα κάγκελα, ένας φάκελος με την επιγραφή «Γράμμα για τον νεκρό μας», σημειώματα που κρέμονται πάνω σε αγάλματα. Γενικά πλάνα των κτιρίων του συγκροτήματος: το διώροφο Αβέρωφ, τα μονοώροφα κτίρια της Πρυτανείας και των Καλών Τεχνών. Ο κόσμος περιμένει να δει την έκθεση ντοκουμέντων της εξέγερσης. Ένα πανό δηλώνει: «Ο λαός δεν ξεχνά, οργανώνεται, νικά». Πανοραμικό πλάνο από τον εξώστη του Αβέρωφ προς την πύλη, με φόντο το ξενοδοχείο «Ακροπόλ» και τις πολυκατοικίες της Πατησίων.

Στον εσωτερικό περίβολο, νεολαίοι κουβαλούν τον ταγματάρχη Σπύρο Μουστακλή, ήρωα της αντιδικτατορικής δράσης, που έμεινε παράλυτος από βασανιστήρια στην ΕΑΤ-ΕΣΑ. Μέχρι το τέλος της ζωής του, κατέθετε στεφάνι στις επετείους του Πολυτεχνείου.

Το πλήθος πυκνώνει, φωνάζει συνθήματα, σηκώνει τα χέρια σχηματίζοντας το σήμα της νίκης. Η μνήμη, η θλίψη και η δύναμη της συλλογικής αντίστασης γίνονται ένα, σε μια συγκλονιστική εικόνα που τιμά τους αγωνιστές και ζωντανεύει τον Νοέμβρη του ’73.

Ένα παιδί 5 ετών, το χέρι της μητέρας του και η σφαίρα που έκοψε το νήμα της ζωής. Το πιο μικρό θύμα της Χούντας, 50 χρόνια μετά την πτώση της στρατιωτικής δικτατορίας, μάς θυμίζει τον τρόπο για να μην ξεχάσουμε.

Ένα παραμύθι (που δεν λέει παραμύθια), που αντιστέκεται στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειας αναθεωρητισμού και αναδεικνύει το σημείο εκκίνησης του αυτόνομου κινήματος στην Ελλάδα. Οι 56 ώρες που οι φοιτητές εντός ήταν ελεύθεροι και το πλήθος απέξω δημιούργησε πολιτική. Οι νεκροί δεν είναι παραμύθι και το Πολυτεχνείο δεν λέει παραμύθια.

Αν η εξέγερση του Πολυτεχνείου αποτελεί χειρονομία θεμελίωσης της Μεταπολίτευσης, 50 (+1) χρόνια μετά μια παιδική ιστορία με έναν παππού και το εγγονάκι επανακωδικοποιεί την επταετία της Χούντας, τα χρόνια πριν από αυτή και, ίσως, τα χρόνια μετά. Μια βόλτα στην πόλη που θα μείνει αξέχαστη σε μικρούς και μεγάλους.

Ένα παραμύθι (που δεν λέει παραμύθια) για το Πολυτεχνείο του Γιώργου Κτενά με εικόνες του John Antono και χρώματα της Crispy Shift.