Το σπίτι με τα μπλε παράθυρα και τους κάτασπρους τοίχους, στην οδό Άγρας 20, μια ανάσα από το Καλλιμάρμαρο, είναι το σπίτι που πέρασε τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, μαζί με την σύζυγό του Μαρώ Ζάννου – Σεφέρη. Ένα σπίτι, σχεδόν, ίδιο εξωτερικά με αυτά, που συναντάει κανείς στην Λαγκάδα της Αμοργού (χτισμένο από τον αρχιτέκτονα Παναή Μανουηλίδη), με εσωτερική στιβαρότητα και με μιαν αυλή γεμάτη ελιές, ροδιές, μουσμουλιές, μωβ αγάπανθους, που αγαπούσε ιδιαίτερα ο ποιητής.

Δεν έχει αλλάξει τίποτα. Μπαίνεις μέσα κι αισθάνεσαι την παρουσία του Σεφέρη παντού. Ακόμη και στην πλήρη ησυχία, νιώθει κανείς τον ήχο της δημιουργίας. Ένα ιδανικό γραφείο για να ρέει η σκέψη και να ανθίζουν οι ιδέες. Από το πολύφωτο, κρέμεται ακόμη η «Κυρία Ζεν», μια μικρή κούκλα από καρύδι και λίγα βαλανίδια, φτιαγμένη στο χέρι. Ακουμπισμένη στο λακαριστό έπιπλο η μικρή κούκλα-τίγρης, που λάτρευε ο Σεφέρης και που κάποτε της κάλυψε το χαμένο της μάτι με (αυτοσχέδιο) πειρατικό μαντίλι. Τα μολύβια και οι πένες του. Ένα ξύλινο κουτί με ζωγραφισμένες (από τον ίδιο πάντα) γοργόνες. Οι φωτογραφίες του. Αυτές που τραβούσε ο ίδιος κι αυτές που τον απεικονίζουν, άλλοτε με τα παιδιά της Μαρώς, την Άννα και την Μίνα κι άλλοτε με την Μαρώ. Ξεχωρίζει μια μικρή ασπρόμαυρη, πάνω σε σεκρετέρ του σαλονιού, όπου η Μαρώ τού χαρίζει το φιλί θριάμβου. Είναι Οκτώβριος του 1963 και μόλις έχει μόλις ανακοινωθεί η βράβευσή του με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Και παντού, βιβλία και πολλά αντικείμενα αγορασμένα από διάφορες πόλεις του εξωτερικού, από τις οποίες πέρασε με την ιδιότητα του διπλωμάτη.

Το σπίτι του Σεφέρη δεν είναι το ψυχρό μουσείο, που δέχεται επισκέπτες, που θαυμάζουν, δεν αγγίζουν κι αποχωρούν. Είναι ένας ζωντανός, ολάνθιστος χώρος, που στο κέντρο του αναπνέει με αφοσίωση η κ. Άννα Λόντου, κόρη της Μαρώς Σεφέρη από τον πρώτο της γάμο. Ένας ακούραστος άνθρωπος, ευαίσθητος και με μνήμες, που όταν μοιράζονται ενώνουν το παρόν και το μέλλον, χωρίς τον παραμικρό πόνο του νόστου. «Τον Γιώργο Σεφέρη τον αγάπησα και με αγάπησε βαθιά. Τον γνώρισα, για πρώτη φορά, όταν ήμουν πέντε χρόνων, στην Αίγινα. Ήμουν φίλη και συμμαθήτρια και φίλη με την ανιψιά του. Θυμάμαι ότι με πήρε στους ώμους του και μπήκαμε μαζί στη θάλασσα. Ήταν ωραίος άνθρωπος και ήμουν πάντα φίλη μαζί του. Με την μητέρα μου έζησε ωραία χρόνια. Γύρω τους, η ατμόσφαιρα ήταν ωραία. Όλο γέλια», αναφέρει.

Η ημέρα που ανακοινώθηκε η βράβευσή του συνοψίζεται ωραία στις παρακάτω φράσεις: «Τη μέρα που βραβεύτηκε, ένας εφημεριδοπώλης, τον θυμάσαι ντε, τον Κώτσο από το Παγκράτι, ροβολούσε την οδό Αρχιμήδους, αναστατώνοντας τη γειτονιά και ανεμίζοντας το «Βήμα» με οκτάστηλη την είδηση, πρωτοσέλιδη. «Πήραμε το Νόμπελ, πήραμε το Νόμπελ». Και το σπίτι του ποιητή, κατάλαβες, οδός Άγρας, πάροδος Αρχιμήδους πίσω από το Στάδιο. Ο Μαραθωνοδρόμος. Ο Κώτσος από το Παγκράτι. Τότε θυμήθηκα αμυδρά κάποιους στίχους, που απαγγέλθηκαν σε κείνη την εκπομπή. Στρατής Τσίρκας.

«Η μητέρα μου ήταν στους ουρανούς», συνεχίζει η κ. Άννα Λόντου. «Ο ίδιος τής έλεγε συνεχώς ‘’μη μ’ αφήσεις να το πάρω πάνω μου’’». Θυμάμαι και κάτι Σουηδάκια, που τραγουδούσαν έξω από το σπίτι μας, αφού έμαθαν το νέο. Πρώτος κατέφθασε ο Ηλίας Βενέζης, κατασυγκινημένος. Λίγες μέρες μετά, ο Σεφέρης και η μητέρα μου έφυγαν για τους Δελφούς. Αγαπημένος προορισμός του Γιώργου οι Δελφοί».

Ανατρέχοντας στη συγκεκριμένη στιγμή, ανασύρεται το παρακάτω ντοκουμέντο, όπου ο Σεφέρης μιλάει στους εκπροσώπους του Τύπου: «Διαλέγοντας έναν Έλληνα ποιητή για το βραβείο Νομπέλ, νομίζω πως η Σουηδική Ακαδημία θέλησε να εκδηλώσει την αλληλεγγύη της με τη ζωντανή πνευματική Ελλάδα. Εννοώ: αυτή την Ελλάδα για την οποία τόσες γενεές αγωνίστηκαν, προσπαθώντας να κρατήσουν ό,τι ζωντανό από τη μακριά παράδοση της. Νομίζω, ακόμη, ότι η Σουηδική Ακαδημία θέλησε να δείξει πως η σημερινή ανθρωπότητα χρειάζεται και την ποίηση – κάθε λαού – και το ελληνικό πνεύμα».

Περνάω από την Άγρας, συχνά. Στο Σούνιο, Κυριακές. Και στην Αίγινα και τον Πόρο. Και στην Ασίνη φυσικά. Τι ωραίο να κρατάς σταθερό, στην καρδιά σου, έστω κι έναν ποιητή. Δεν υπάρχει κενό, δεν υπάρχει μοναξιά. Υπάρχει μνήμη και ρίζα.

Έτσι το ντουέντε είναι μια δύναμη κι όχι μια λειτουργία, μια πάλη κι όχι μια αφηρημένη έννοια. Άκουσα κάποτε ένα γέρο κιθαρίστα να λέει: «Το ντουέντε δε βρίσκεται στο λαρύγγι. Το ντουέντε ανεβαίνει απ΄ τις γυμνές πατούσες των ποδιών». Που σημαίνει πως δεν είναι μια ικανότητα, μα αληθινή μορφή, αίμα, αρχαία κουλτούρα, στιγμή δημιουργίας. Αυτή η «μυστήρια δύναμη που όλοι νιώθουμε και που κανένας φιλόσοφος δεν εξήγησε ποτέ» είναι το ίδιο το πνεύμα της γης. Είναι το ίδιο εκείνο ντουέντε, που φλόγισε κι έκανε στάχτες την καρδιά του Νίτσε, που γύρευε τις εξωτερικές του μορφές στη γέφυρα του Ριάλτο και στη μουσική του Μπιζέ, χωρίς ποτέ ν΄ αντιληφθεί πως το ντουέντε, που κυνηγούσε είχε πηδήσει από τους μυστηριακούς Έλληνες στους χορευτές του Καντίθ. Όχι. Το σκοτεινό κι ολότρεμο ντουέντε για το οποίο μιλώ, είναι απόγονος του εύθυμου δαίμονα του Σωκράτη, όλο αλάτι και μάρμαρο, που όρμησε ξέφρενα κι άρχισε να τσαγκρουνάει τον κύριό του τη μέρα που πήρε το κώνειο.

Κάθε σκαλί που ανεβαίνει ένας άνθρωπος, ή όπως θα΄ λεγε ο Νίτσε, ένας καλλιτέχνης, στον πύργο της τελείωσής του γίνεται ύστερα από σκληρή μάχη μ΄ ένα ντουέντε. Όχι μ΄ έναν άγγελο, όπως έχουν πει, ούτε με μια μούσα. Είναι ανάγκη να γίνει αυτό το βασικό ξεχώρισμα για να φτάσει κανείς στην καρδιά ενός έργου. Ο άγγελος καθοδηγεί και προικίζει με δώρα, όπως ο Άγιος Ραφαήλ, ή φρουρεί και υπερασπίζει, όπως ο Άγιος Μιχαήλ, ή προειδοποιεί όπως ο Άγιος Γαβριήλ.

Το κείμενο για το Ντουέντε (προηγήθηκαν μικρά αποσπάσματα) προέρχεται από την διάλεξη που έδωσε ο Λόρκα τον Οκτώβριο του 1934 στο Μπουένος Άιρες, κατά την διάρκεια της περιοδείας που έκανε τότε στην Λατινική Αμερική. Το ντουέντε είναι μια από εκείνες τις λέξεις, που φέρνουν αμηχανία σε λεξικογράφους, φιλοσόφους και προπαντός μεταφραστές, γιατί είναι δύσκολο όχι μόνον να μεταφραστούν, άλλα και να οριστούν μέσα στα πλαίσια της δικής τους γλώσσας. (Γιώργος Γεωργούσης μεταφραστής της έκδοσης Ντουέντε – Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, Γαβριηλίδης, 2007)

Ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα (Φουέντε Βακέρος, 5 Ιουνίου 1898 – Βιθνάρ, 19 Αυγούστου 1936), ήταν Ισπανός ποιητής και δραματουργός, που ανήκει στη λεγόμενη «γενιά του ’27», ομάδα συγγραφέων, που προσέγγισε την ευρωπαϊκή αβάν-γκαρντ με εξαιρετικά αποτελέσματα, ούτως ώστε το πρώτο μισό του 20ου αιώνα να ορίζεται ως «αργυρή εποχή» (edad de plata) της ισπανικής λογοτεχνίας. Δολοφονήθηκε, με επίσημη εντολή από το καθεστώς της ισπανικής χούντας, έναν μόλις μήνα μετά το ξέσπασμα του ισπανικού εμφυλίου, το καλοκαίρι του 1936. Δολοφονήθηκε μαζί με ένα ακόμη άτομο μετά την σύλληψή του σε φιλικό σπίτι, όπου κρυβόταν και μεταφέρθηκε με αυτοκίνητο στο Βιθνάρ, περιοχή βόρεια της Γρανάδας, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζεται η ακριβής τοποθεσία ταφής. Ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα ήταν ένας επαναστάτης ποιητής, «γιατί δεν υπάρχει αληθινός ποιητής που να μην είναι επαναστάτης», όπως ο ίδιος έγραψε.

Με πληροφορίες από: Doctv

Δε θυμάμαι το πρώτο αντίκρισμά της. Χωρίς άλλο θα
κατέβαινα από μια κορφή, φέρνοντας αγκαλιές
λουλούδια. Παιδί ακόμα, εσκεπτόμουν το ρυθμό του
φλοίσβου της. Ξαπλωμένος στην αμμουδιά,
εταξίδευα με τα καράβια που περνούσαν. Ένας
κόσμος γεννιόταν γύρω μου. Οι αύρες μού άγγιζαν τα
μαλλιά. Αστραφτε η μέρα στο πρόσωπό μου και στα
χαλίκια. Όλα μου ήταν ευπρόσδεκτα: ο ήλιος, τα λευκά σύννεφα, η μακρινή βοή της.

Αλλά η θάλασσα επειδή ήξερε, είχε αρχίσει το
τραγούδι της, το τραγούδι της που δεσμεύει και
παρηγορεί.

Είδα πολλά λιμάνια. Στοιβαγμένες πράσινες βάρκες
επήγαιναν δώθε κείθε σαν εύθυμοι μικροί μαθητές.
Κουρασμένα πλοία, με ονόματα περίεργα, εξωτικά,
ύψωναν κάθε πρωί τη σκιά τους. Ανθρωποι
σκεφτικοί, ώριμοι από την άλμη, ανέβαιναν σταθερά
τις απότομες, κρεμαστές σκάλες. Αγρια περιστέρια
ζυγίζονταν στις κεραίες.

Ύστερα ενύχτωσε. Μια κόκκινη γραμμή στον ορίζοντα,
μόλις έβρισκε απάντηση στις ράχες των
μεγάλων, αργών κυμάτων. Εσάλευαν σαν από κάποια
μυστική, εσωτερική αιτία, και άπλωναν
πλησιάζοντας, για να σπάσουν απαλά, βουβά. Όλα τ’ άλλα
— ο ουρανός, τα βουνά αντίκρυ, το ανοιχτό
πέλαγος — ένα τεράστιο μάυρο παραπέτασμα.

ΙΙ

Ἔζησε κανεὶς θλιβερὰ πράγματα. (Σπίτια μαῦρα,
κλειστά. Ἀναιμικά, ἐξόριστα δέντρα τοῦ δρόμου. Ἡ
«μαντάμα» μετράει ἀπογοητευμένη τὶς μάρκες της.
Στὴν πλατεία οἱ λοῦστροι, κουρασμένοι νὰ κάθονται,
σηκώνονται καὶ παίζουν μεταξύ τους. Ὁ νέος
νομάρχης, μὲ μονόκλ, ἐπροσφώνησε τοὺς
ὑπαλλήλους. Δίπλα ἐξύπνησαν γιὰ νὰ πάρουν τὸ
τρένο. Ποτὰ ἀνδρῶν 10 δρ., ποτὰ γυναικῶν 32,50 δρ.)
Στὸν ἄνεμο ἀνοίγει ἕνα παράθυρο, κ᾿ἔρχεται
μπροστά μας. Ὅλα ξεχνιοῦνται. Εἶναι ἐκεῖ, ἄσπιλη,
ἀπέραντη, αἰώνια. Μὲ τὸ πλατύ της γέλιο σκεπάζει
τὴν ἀσχήμια της. Μὲ τὴ βαθύτητά της μυκτηρίζει. Ἡ
ψυχὴ τοῦ ἐμπόρου πεθαμένη καὶ περπατεῖ. Ἡ ψυχὴ
τῆς κοσμικῆς κυρίας φορεῖ τὰ πατίνια της. Ἡ ψυχὴ
τοῦ ἀνθρώπου λούζεται στὴν ἁγνότητα τῆς
θαλάσσης. Βρίσκει ἡ νοσταλγία μας διέξοδο καὶ ὁ
πόνος μας τὴν ἔκφρασή του.

*Ο Κώστας Καρυωτάκης θεωρείται ο κυριότερος εκφραστής της σύγχρονης λυρικής ποίησης. Στις 21 Ιουλίου 1928, σε ηλικία μόλις 32 ετών, ξάπλωσε κάτω από έναν ευκάλυπτο κι αυτοκτόνησε με πιστόλι στην καρδιά. «Τὸ μεγαλύτερό μου ἐλάττωμα στάθηκε ἡ ἀχαλίνωτη περιέργειά μου, ἡ νοσηρὴ φαντασία καὶ ἡ προσπάθειά μου νὰ πληροφορηθῶ γιὰ ὅλες τὶς συγκινήσεις, χωρὶς τὶς περισσότερες, νὰ μπορῶ νὰ τὶς αἰσθανθῶ», έγραφε, μεταξύ άλλων, στην επιστολή που βρέθηκε στην τσέπη του κοστουμιού του.

Η μετατροπή της ιστορικής οικίας του Γιάννη Ρίτσου σε μουσείο, μετά την εξαγορά της από τον Δήμο από την οικογένεια του ποιητή, υλοποιήθηκε με χρηματοδότηση του Υπουργείου Πολιτισμού, με προϋπολογισμό 276.000 ευρώ, μέσω Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτισμικής Ανάπτυξης με τον Δήμο Μονεμβασίας, την Περιφέρεια Πελοποννήσου και τον Αναπτυξιακό Οργανισμό Τοπικής Αυτοδιοίκησης «Πάρνωνας Α.Ε.».

Το έργο περιελάμβανε εργασίες έρευνας, καταγραφής και μουσειολογικής τεκμηρίωσης, τη μελέτη και τον σχεδιασμό της χωροθέτησης των εκθεσιακών χώρων, την οργάνωση και παραγωγή των εκθεσιακών μέσων, καθώς και την κατασκευή των τελικών υποστηρικτικών υποδομών. Μέσα από σύγχρονα εκθεσιακά μέσα, ψηφιακές εφαρμογές και διαδραστικές εμπειρίες, παρουσιάζεται το πολυσχιδές έργο, η προσωπικότητα και η ακατάλυτη σχέση του ποιητή με τη γενέτειρά του.

Όπως ανέφερε η Λίνα Μενδώνη στο χαιρετισμό της «σήμερα είναι μία ξεχωριστή μέρα, πρώτα από όλα, για τους Μονεμβασίτες. Είναι μια ξεχωριστή μέρα για όλους εμάς που γαλουχηθήκαμε με τον Γιάννη Ρίτσο, που ανήκουμε στη γενιά, που ζήσαμε τη Μεταπολίτευση και στα σχολικά μας εγχειρίδια μάθαμε την ποίησή του. Είμαι, πραγματικά, ιδιαίτερα χαρούμενη που το Υπουργείο Πολιτισμού βοήθησε, ώστε η οικία της οικογένειας Ρίτσου να ολοκληρωθεί ως χώρος μουσειακός και να αποδοθεί πρωτίστως στους κατοίκους της Μονεμβασιάς και φυσικά στους χιλιάδες επισκέπτες της. Σήμερα, εγκαινιάζουμε το αφιερωμένο Μουσείο στον Γιάννη Ρίτσο, χάρη στην κοινή προσπάθεια του Δήμου, του Υπουργείου Πολιτισμού και φυσικά χάρη στην προσφορά της κυρίας Έρης Ρίτσου, που το προίκισε με προσωπικά αντικείμενα του ποιητή».

Η Λίνα Μενδώνη σημείωσε ότι «Πολιτική μας αποτελεί η δημιουργία μικρών μουσείων, κελύφη για τις σημαντικές προσωπικότητες που καθόρισαν τη σύγχρονη πολιτιστική μας φυσιογνωμία. Έχουμε εγκαινιάσει την Οικία Ελύτη, είμαστε έτοιμοι να ξεκινήσουμε το Μουσείο του Καρόλου Κουν, είμαστε έτοιμοι να ξεκινήσουμε την αποκατάσταση της Οικίας Παλαμά για να δημιουργήσουμε το Μουσείο του Παλαμά. Είναι, πραγματικά, ευχής έργον που σε κάποιες πόλεις, όπως η Μονεμβασιά, λειτουργούν αντίστοιχα μικρά μουσεία, τα οποία λειτουργούν ως πόλοι, όχι μόνο πολιτισμού, όχι μόνο ανάπτυξης, αλλά κυρίως παιδείας, εκπαίδευσης, διδασκαλίας».

Όπως επεσήμανε η Υπουργός Πολιτισμού, όσον αφορά στην αγάπη που είχε ο Ρίτσος για την ιδιαίτερη πατρίδα του, «ένα από τα δίπολα της ποίησής του ήταν η θάλασσα από τη μια, και από την άλλη, αυτός ο ασάλευτος βράχος. Αυτό το βράχο, το Υπουργείο Πολιτισμού και ο Δήμος Μονεμβασίας τον καθιστούν προσβάσιμο σε όλους τους ανθρώπους. Οφείλουμε οι πάντες -είτε έχουν κινητικά προβλήματα είτε είναι εμποδιζόμενα άτομα είτε έχουν περάσει από την ηλικία της νεότητος- να έχουν το δικαίωμα -γιατί δικαίωμα είναι- να ανεβαίνουν στο βράχο οι πάντες και να προσκυνούν, να επισκέπτονται την αποκατεστημένη από το Υπουργείο Πολιτισμού εκκλησία της του Θεού Σοφίας».

Η κατοικία του Γιάννη Ρίτσου, ένα αρχιτεκτόνημα με ιστορία που ανάγεται στους μεταβυζαντινούς χρόνους, βρίσκεται δίπλα στην κεντρική πύλη της Καστροπολιτείας, στον ενεργό πυρήνα της Κάτω Πόλης. Με τις, κατά καιρούς, επεμβάσεις που φέρει, κυρίως από τα τέλη του 19ου έως και τον 20ό αιώνα, η οικία διατηρεί έντονα τα χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής και κοινωνικής ιστορίας του τόπου.

Ο Γιάννης Ρίτσος, από τους σπουδαιότερους Έλληνες ποιητές, με διεθνή φήμη, αποδοχή και ακτινοβολία, γεννήθηκε την 1η Μαΐου του 1909 στη Μονεμβασιά. Αρχικά, η οικογένειά του ζούσε απέναντι από την εκκλησία της Παναγίας της Χρυσαφίτισσας, αλλά με τη γέννηση του ποιητή, μεταφέρθηκε στο σπίτι που βρίσκεται πλησίον της κεντρικής πύλης της Καστροπολιτείας δίπλα στα τείχη. Σήμερα το κεντρικό καλντερίμι του κάστρου έχει το όνομα του μεγάλου ποιητή και έξω από το σπίτι του δεσπόζει η προτομή του. Η οικία της οικογένειας του Γιάννη Ρίτσου βρίσκεται στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου της Κάτω Πόλης Μονεμβασίας, στη βόρεια πλευρά της ανωδομής του συγκροτήματος της κεντρικής πύλης. Είναι το πρώτο σπίτι του ενεργού οικισμού της Κάτω Πόλης, σε άμεση επαφή και συνάρτηση με το δυτικό τείχος και τον περίδρομό του. Η πρόσβαση στην οικία γίνεται από το κεντρικό καλντερίμι της Κάτω Πόλης, μέσω δρομικής καμάρας. Ο αρχικός πυρήνας της μπορεί να αναχθεί στους μεταβυζαντινούς χρόνους.

Στην τελετή των εγκαινίων παραβρέθηκαν ο Υφυπουργός Εθνικής Άμυνας και Βουλευτής Π.Ε. Λακωνίας Θανάσης Δαβάκης, οι Βουλευτές Π.Ε. Λακωνίας Νεοκλής Κρητικός και Νάγια Γρηγοράκου, ο Αντιπεριφερειάρχης Λακωνίας, Θεόδωρος Βερούτης, ο Δήμαρχος Μονεμβασίας, Ηρακλής Τριχείλης, ο Δήμαρχος Σπάρτης Μιχαήλ Βακαλόπουλος, ο Πρόεδρος της Περιφερειακής Ένωσης Δήμων Πελοποννήσου και Δήμαρχος Καλαμάτας Θανάσης Βασιλόπουλος, η Προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας, Ευαγγελία Πάντου, ο Διευθύνων Σύμβουλος του Αναπτυξιακού Οργανισμού Τοπικής Αυτοδιοίκησης «Πάρνωνας Α.Ε.», Μαρίνης Μπερέτσος, υπηρεσιακά στελέχη του ΥΠΠΟ και πλήθος πολιτών.

Πηγή: ΑΠΕ -ΜΠΕ

Ο Τίτος Πατρίκιος είναι γεννημένος το 1928 και ανήκει στη λεγόμενη πρώτη μεταπολεμική γενιά των ελλήνων ποιητών. Ανάμεσα στους πρωτόλειους στίχους του και την τελευταία ποιητική συλλογή του που εκδόθηκε τον Σεπτέμβριο του 2020 οι δέλτοι της Ιστορίας κατέγραψαν την Κατοχή, τον Εμφύλιο, το Κυπριακό ζήτημα, την απριλιανή δικτατορία, τη Μεταπολίτευση και τις παρεπόμενες πολιτικές εξελίξεις, μέχρι την επέλαση της πρόσφατης πανδημίας.

Μετά την αποφοίτησή του από τη Νομική Σχολή Αθηνών, δημοσίευσε την πρώτη ποιητική του συλλογή με τίτλο «Ο χωματόδρομος» το 1954. Σπούδασε επίσης κοινωνιολογία και φιλοσοφία στην École Pratique des Hautes Études της Σορβόννης και προσελήφθη ως ερευνητής στο γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS). Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1964 για να φύγει πάλι στο εξωτερικό μετά την 21η Απριλίου 1967. Εργάστηκε στην UNESCO και στον ΟΗΕ.

Το 1975 επέστρεψε στην Ελλάδα εργαζόμενος ως δικηγόρος. Δύο συγκεντρωτικοί τόμοι (συνολικά χιλίων περίπου σελίδων) της ποιητικής παραγωγής του Πατρίκιου (περίπου 20 ποιητικές συλλογές) εκδόθηκαν από τις Εκδόσεις Κίχλη: ο πρώτος το 2017, με τίτλο «Ποιήματα Α’/ 1943-1959» και ο δεύτερος το 2018, με τίτλο «Ποιήματα Β’/ 1959-2017». Η τελευταία (μέχρι σήμερα) ποιητική συλλογή με τίτλο «Ο δρόμος και πάλι», εκδόθηκε το 2020.

Έχουν εκδοθεί ακόμη τέσσερα βιβλία με πεζογραφήματά του και πέντε βιβλία, με μεταφράσεις του έργων του Λουί Αραγκόν, Σταντάλ, Μπαλζάκ και Πωλ Βαλερύ. Ποιητικά έργα του Τίτου Πατρίκιου έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, ισπανικά, σερβικά, αλβανικά και ρουμανικά.

Το ποιητικό έργο του έχει τιμηθεί πολλαπλά: βραβείο ελληνόφωνης κοινότητας Καλαβρίας (1991), Ευρωπαϊκό Βραβείο Ποίησης της πόλης του Σαλέρνο (1992), Κρατικό Βραβείο για το σύνολο του έργου του (1994), Βραβείο Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών (2008).

Το 2004 ο πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας Carlo Azeglio Ciampi του απένειμε τον τίτλο Cavalliere dell’Ordine della Stella Soliedarità Italiana για τη συμβολή του στις ελληνο-ιταλικές πολιτιστικές σχέσεις. Το 2013 έλαβε το διεθνές βραβείο Lerici Pea και μετάλλιο από τον πρόεδρο της Ιταλικής Δημοκρατίας Giorgio Napolitano, το 2015 το διεθνές βραβείο Fondazione Roma και την ίδια χρονιά στη Γαλλία το βραβείο Max Jacob. To 2019 ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Προκόπιος Παυλόπουλος, του απένειμε το Παράσημο του Ταξιάρχη του Τάγματος της Τιμής και την ίδια χρονιά ο τότε Υπουργός Πολιτισμού της Γαλλίας Frank Riester τον τίτλο του Officier de l’Ordre des Arts et des Lettres.

Ο Τίτος Πατρίκιος είναι ποιητής των ιδεών και των καθημερινών στιγμών, πολιτικός και ερωτικός, οξυδερκής παρατηρητής των άλλων και αυτοπαρατηρούμενος, αδυσώπητος ανθρωπογνώστης. Είναι ταυτόχρονα «στωικός» και «επικούρειος», αμφιβάλλει φρόνιμα, ακόμη και για τις αμφιβολίες του, και στην έντιμη μετριοπάθειά του δεν διεκδικεί τίποτε περισσότερο από το να έχει σηκώσει λίγο μιαν άκρη της ζωής του και της ζωής μας για να δει και να δούμε, όσο μπορεί και όσο μπορούμε, ένα κομμάτι αλήθειας.

Ο Τίτος Πατρίκιος είναι ο σοφός ουμανιστής της σύγχρονης ποίησής μας που ξέρει πότε «έχουν την ώρα τους τα λόγια» – «Αλίμονο» γράφει «η βαρύτερη τιμωρία είναι να μην μπορείς να βρεις τα λόγια για όσα πράγματα θα ήθελες να πεις». Εκείνος τα βρήκε.

Όταν πληρώνεις το νερό, να σκέφτεσαι τους άλλους
Εκείνους που μόνο τα σύννεφα έχουν να τους θηλάσουν
Όταν γυρνάς στο σπιτικό σου, να σκέφτεσαι τους άλλους
Μην ξεχνάς όσους ζουν σε αντίσκηνα

Όταν τα αστέρια μετράς πριν κοιμηθείς, να σκέφτεσαι τους άλλους
Εκείνους που δεν έχουνε πού να πλαγιάσουν
Όταν ελεύθερα μιλάς, να σκέφτεσαι τους άλλους
Εκείνους που δεν τους αφήνουν να μιλήσουν

Και καθώς σκέφτεσαι εκείνους τους άλλους,
στον εαυτό σου γύρισε και πες:
«Αχ και να ήμουν ένα κερί στο σκοτάδι»

*Μαχμούντ Νταρουίς: Να σκέφτεσαι τους άλλους – 12 ποιήματα του Μαχμούντ Νταρουίς (ελληνικά & αραβικά). Μετάφραση: Τζένη Καραβίτη (2010). Αθήνα: Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση & Νήσος

Ο Μαχμούντ Νταρουίς (1941-2008) ήταν εθνικός ποιητής της Παλαιστίνης και από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της σύγχρονης αραβικής λογοτεχνίας. Αγωνίστηκε με συνέπεια για την ελευθερία και την ανεξαρτησία της πατρίδας του. Φυλακίστηκε κατ’ επανάληψη απ’ τους Ισραηλινούς, ενώ πέρασε μεγάλο διάστημα σε κατ’ οίκον περιορισμό.

Το 1960, στα δεκαεννιά του χρόνια, δημοσιεύει την πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο «Πουλιά χωρίς φτερά». Το 1964, αναγνωρίζεται στην πατρίδα του αλλά και διεθνώς ως μια φωνή της παλαιστινιακής αντίστασης, χάρη στη συλλογή του «Φύλλα ελιάς», πολύ γνωστή κυρίως από το ποίημα «Ταυτότητα», ποίημα που γίνεται ύμνος στα χείλη ολόκληρου του αραβικού κόσμου. Κατά το τέλος των σπουδών του, ο Νταρουίς αρχίζει να δημοσιεύει ποιήματα και άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά και αργότερα γίνεται συντάκτης.

«Μόλις κέρδισα ένα βραβείο Πούλιτζερ για σχολιασμό», ανακοίνωσε ο Abu Toha στο X. «Ας φέρει ελπίδα / Ας είναι παραμύθι». Η επιτροπή Πούλιτζερ επαίνεσε το έργο του γιατί απεικόνισε «τη σωματική και συναισθηματική σφαγή στη Γάζα» με τρόπο που συνδυάζει «βαθιά αναφορά με την οικειότητα των απομνημονευμάτων». Τα γραπτά του τεκμηριώνουν περισσότερο από ενάμιση χρόνο συγκρούσεων στην περιοχή, με σκηνές που κυμαίνονται από την καθημερινή επιβίωση έως τη βαθιά απώλεια.

Ο Abu Toha, 32 ετών, έχει περάσει σχεδόν όλη του τη ζωή στη Γάζα. Το 2023, ενώ προσπαθούσε να ξεφύγει από τη βία στη βόρεια Γάζα με τη σύζυγό του και τα τρία παιδιά του, συνελήφθη από τις Ισραηλινές Δυνάμεις Κατοχής (IOF).

«Με χώρισαν από την οικογένειά μου, με χτύπησαν και με ανέκριναν», έγραψε αργότερα. Μετά από μια διεθνή κατακραυγή από συναδέλφους και υποστηρικτές, τελικά αφέθηκε ελεύθερος και του επέτρεψαν να ταξιδέψει στις ΗΠΑ. Στα δοκίμιά του, ο Abu Toha αντιπαραθέτει τον αγώνα για φαγητό και ασφάλεια στη Γάζα με αναμνήσεις πιο ήσυχων ημερών. «Λαχτάρω να επιστρέψω στη Γάζα, να καθίσω στο τραπέζι της κουζίνας με τη μητέρα και τον πατέρα μου και να φτιάξω τσάι για τις αδερφές μου», έγραψε. «Δεν χρειάζεται να φάω, θέλω μόνο να τους ξανακοιτάξω».

Ένα στοιχειωμένο κομμάτι θυμίζει την καταστροφή του προσφυγικού καταυλισμού Jabalia, όπου πέρασε μεγάλο μέρος της παιδικής του ηλικίας. «Κοίταξα τις φωτογραφίες ξανά και ξανά και μια εικόνα ενός νεκροταφείου που μεγαλώνει και μεγαλώνει σχηματίστηκε στο μυαλό μου», συλλογίστηκε. Το έργο του υπογραμμίζει επίσης την ταπεινότητα που αντιμετωπίζουν οι Παλαιστίνιοι εκτός της πατρίδας τους. Διηγήθηκε μια εμπειρία κατά τη διάρκεια μιας στάσης στη Βοστώνη, όπου ένας πράκτορας της TSA δοκίμασε τα χέρια του για εκρηκτικά. «Με απήγαγε ο ισραηλινός στρατός τον Νοέμβριο», είπε στον πράκτορα, «πριν μου βγάλουν τα ρούχα… Σήμερα, έρχεσαι και με χωρίζεις από τη γυναίκα και τα παιδιά μου, όπως έκανε ο στρατός πριν από λίγους μήνες».

Η αναγνώριση του Abu Toha έχει προκαλέσει τον θαυμασμό από όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του αναγνωρισμένου σκηνοθέτη Martin Scorsese, ο οποίος τον συνεχάρη προσωπικά για τη νίκη του. «Μαντέψτε ποιος φρόντισε να έρθει μαζί μας για να με τιμήσει και να γιορτάσουμε το βραβείο Πούλιτζερ, έστω και με τον παραμικρό τρόπο καθώς οι οικογένειές μας στη Γάζα λιμοκτονούν και συνεχίζουν να κινδυνεύουν.» δημοσίευσε ο Abu Toha στο Instagram. «Λοιπόν, υπάρχει μόνο ένας Martin Scorsese».

Πηγή: Roya News / Κεντρική φωτογραφία: Instagram

Το 1938, δημοσίευσε με το ψευδώνυμο Mίλτος Xρυσάνθης ένα διήγημα στο περιοδικό Εβδομάδα. Πρωτοέγραψε ποίηση την άνοιξη του 1941. Το 1943 γνωρίστηκε με τον Οδυσσέα Ελύτη και τον Νίκο Εγγονόπουλο, με τον οποίο συνδέθηκε με στενή φιλία. Ως ποιητής στον χώρο των γραμμάτων εμφανίστηκε, ύστερα από παρότρυνση του Ελύτη, το 1944 στο περιοδικό Τα Νέα Γράμματα. Την ίδια χρονιά, αν και βρισκόταν στο τέταρτο έτος της Νομικής, αποφάσισε να επιδοθεί αποκλειστικά στην ποίηση. Τον επόμενο χρόνο κυκλοφόρησε η πρώτη του ποιητική συλλογή «Η Λησμονημένη».

Ακολούθησαν πολλές, ακόμη συλλογές με αποκορύφωμα την συλλογή «Με το πρόσωπο στον τοίχο» (1952), που εκείνη την εποχή πούλησε πέντε αντίτυπα, αν και ήταν το καλύτερο έργο του. Στην διάρκεια της λογοτεχνικής του πορείας τιμήθηκε με τρία κρατικά βραβεία. Τα ποιήματά του είναι εμπνευσμένα από την περίοδο της κατοχής και της μεταπολεμικής εποχής και έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες όπως Αγγλικά, Γερμανικά, Γαλλικά, Ρωσικά, Ιταλικά, Ολλανδικά, Ισπανικά, Πολωνέζικα. Ποιήματα του διδάσκονται σε σχολεία και πανεπιστήμια της Ελλάδας και του εξωτερικού.

Σπουργίτια

Ευτυχισμένες οι στιγμές
όταν μες στο μυαλό περνούν
ζεστά σπουργίτια
όταν τα χείλια μεγαλώνουνε ζεστά
στο αίμα κερδίζουνε ιδανικά λαχεία
και τα τσιγάρα βγάζουν κόκκινους καπνούς
και τα μαλλιά μεγαλώνουν σαν το παραμύθι
τι σπάνιο θέαμα στους στυγερούς καιρούς
που και οι κούκλες των μικρών παιδιών μαυρίζουν από τρόμο

Τα χρήματα
Στην Τατιάνα Milliex

Λέει η τσιγγάνα:
—Διαβάζω χρήματα
μέσα στον ύπνο σου
έχεις μια ζωή πυκνή

γεμάτη χιόνι
όμως δεν ξέρω
πότε θα
γλιστρήσεις πέρα

λέει ο βοσκός:

—Όταν δεν αγαπάς τ’ άστρα
τ’ αρνιά μου θα σε μισήσουν
κι απ’ το φεγγάρι
σου χαρίζω το μισό
που βγάζει φλόγες
από τη μεριά της λύσσας

λέει ο θάνατος:
—Δικά μου τα χρήματα
δικό μου και το φεγγάρι
δικά μου το χιόνι και τ’ αρνιά
κι οι κόκκινες φλόγες
20
και
η τσιγγάνα
και
ο βοσκός

Γράφει ο Οδυσσέας Ελύτης στην «Αυτοπροσωπογραφία σε λόγο προφορικό»: «Αν κάποιος από τους Νεοέλληνες εστάθηκε δάσκαλός μου, αυτός βέβαια ήτανε ο Σολωμός, το λέω με δέος γιατί κάθε γειτνίαση μαζί του με συντρίβει. Ο Σολωμός ήτανε πολύ μεγάλος ποιητής, και πιστεύω ότι εάν οι ξένοι μπορούσαν να διαβάσουν ελληνικά θα τον είχαν κατατάξει μέσα στους πέντε δέκα κορυφαίους του κόσμου, όλων των αιώνων».

Ο Ελύτης γίνεται ακόμη πιο σαφής με την περίφημη ομιλία του στην Ακαδημία της Στοκχόλμης όταν βραβεύθηκε με το βραβείο Νόμπελ.

«Η σφαίρα που σχηματίζει η νέα ελληνική ποίηση έχει, θα μπορούσε να πει κανείς, όπως κάθε σφαίρα, δύο πόλους: τον βόρειο και τον νότιο. Στον έναν τοποθετείται ο Διονύσιος Σολωμός, που από την άποψη της εκφραστικής επέτυχε – προτού υπάρξει ο Mallarme στα ευρωπαϊκά γράμματα- να χαράξει με άκρα συνέπεια και αυστηρότητα την αντίληψη της καθαρής ποίησης με όλα της τα παρεπόμενα: να υποτάξει το αίσθημα στη διάνοια, να εξευγενίσει την έκφραση και να δραστηριοποιήσει όλες τις δυνατότητες του γλωσσικού οργάνου προς την κατεύθυνση του θαύματος. Στον άλλο πόλο τοποθετείται ο Κ.Π. Καβάφης, αυτός παράλληλα με τον T.S. Elliot έφτασαν στην άκρα λιτότητα, στη μεγάλη δυνατή εκφραστική λιτότητα. Ανάμεσα στους δύο αυτούς πόλους κινήθηκαν οι μεγάλοι μας άλλοι ποιητές, ο Ανδρέας Κάλβος, ο Κωστής Παλαμάς, ο Άγγελος Σικελιανός, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Γιώργος Σεφέρης. Αυτή είναι μια πρόχειρη και όσο γίνεται μια πιο σχηματική χαρτογράφηση του νεοελληνικού ποιητικού λόγου. Το πρόβλημα για εμάς που ακολουθήσαμε ήτανε να επωμιστούμε τα υψηλά διδάγματα που μας κληροδότησαν και, ο καθένας με τον τρόπο του, να τ΄αρμόσουμε πάνω στη σύγχρονη ευαισθησία. Με άλλα λόγια, να φτάσουμε να προβάλουμε τον τύπο του Ευρωπαίου – Έλληνα…»

Ο Σεφέρης γράφει ή καλύτερα εκφράζει την απορία του για τους «τρεις μεγάλους μας ποιητές που δεν ήξεραν ελληνικά», δηλαδή για τον Κάλβο, τον Σολωμό και τον Καβάφη. Οι δημιουργοί αυτοί, λέει υπήρξαν μείζονες Έλληνες ποιητές χωρίς να ξέρουν ελληνικά.

«Ένα βράδυ, αρχές του περασμένου αιώνα, σ’ ένα δρόμο της Ζακύνθου, ο ποιητής Διονύσιος Σολωμός άκουσε, στην πόρτα μιας ταβέρνας, ένα γέρο ζητιάνο να λέει, απλώνοντας το χέρι, ένα τραγούδι για την πυρκαγιά του Παναγίου Τάφου στα Ιεροσόλυμα. Ο ζητιάνος τραγουδούσε:

“Ο Άγιος Τάφος του Χριστού, εκείνος δεν εκάη·

εκεί που βγαίνει τ’ Άγιο Φως, άλλη φωτιά δεν πάει”.

Ο Σολωμός, μας λένε, ενθουσιάστηκε τόσο, που μπήκε στην ταβέρνα και πρόσταξε να τους κεράσουν όλους. Το ανέκδοτο αυτό είναι πολύ σημαντικό για μένα· το θεώρησα πάντα ως ένα σύμβολο της ποιητικής δωρεάς που ο λαός μας απόθεσε στα χέρια ενός άρχοντα του πνεύματος, τη στιγμή όπου αρχίζει η ανάσταση της νεότερης Ελλάδας. (…)», γράφει ο Σεφέρης στις «Δοκιμές» του.

«Από την ιστορία της νεότερης ελληνικής ποίησης δεν λείπουν οι παράξενες μορφές και περιπτώσεις. Θα ‘ταν, ας πούμε, πολύ πιο φυσικό, καθώς το φαντάζομαι, η ποίηση ενός λαού θαλασσινού, αγροτικού και πολεμιστή, να άρχιζε με έναν άνθρωπο πού θα τραγουδούσε τραχιά και απλά αισθήματα. Συνέβηκε το αντίθετο. Άρχισε με έναν ποιητή πού κατεχόταν από τον δαίμονα του απόλυτου. Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο. Πρέπει να προσθέσω αμέσως ότι το επίπεδο της παιδείας στα Εφτάνησα ήταν, τα χρόνια εκείνα, πολύ υψηλότερο από της ηπειρωτικής Ελλάδας. Ο Σολωμός είχε σπουδάσει στην Ιταλία. Ήταν ένας μεγάλος Ευρωπαίος, πού γνώριζε καλά τα προβλήματα πού αντιμετώπιζε η ποίηση του αιώνα του. Μπορούσε να είχε σταδιοδρομήσει στην Ιταλία: έγραψε ιταλικά ποιήματα και οι ενθαρρύνσεις δεν του έλειψαν. Προτίμησε τη στενή πύλη: αποφάσισε να δημιουργήσει το έργο του ελληνικά.

Ο Σολωμός ασφαλώς είχε γνωρίσει τα ποιήματα που είχαν φέρει μαζί τους οι πρόσφυγες από την Κρήτη. Πίστευε στη γλώσσα του λαού κι εχθρεύονταν κάθε μορφή λογιοτατισμού. Οι απόψεις του πάνω στο πρόβλημα αυτό σώζονται σ’ ένα διάλογο πού έγραψε, με κύρια πρόσωπα τον Ποιητή και τον Σοφολογιώτατο. Μνημονεύω, στην τύχη: «Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου, παρέξ ελευθερία και γλώσσα». Γι’ αυτήν την κυριαρχία εμόχθησε, κι αυτός ο μόχθος είναι πού τον έκανε ένα μεγάλον Έλληνα. Ο Σολωμός, βέβαια, έγραψε και τον Ύμνο στην Ελευθερία, που οι στίχοι του, χρησίμεψαν για τον εθνικό μας ύμνο – και άλλα ποιήματά του μελοποιήθηκαν και τραγουδήθηκαν πολύ στον περασμένο αιώνα. Όμως δεν είναι γι’ αυτό πού μετράει για μας η κληρονομιά του. Είναι γιατί μπόρεσε να χαράξει, όσο του επέτρεπε η εποχή του, το δρόμο πού θα ‘παιρνε η ελληνική έκφραση. Αγάπησε τη ζωντανή γλώσσα και δούλεψε σ’ όλη του τη ζωή για να την ανυψώσει στο επίπεδο της ποίησης πού εκείνος οραματιζόταν. Ήταν μια προσπάθεια πού ξεπερνούσε τις δυνάμεις ενός και μόνου ανθρώπου.

Από τα μεγάλα του ποιήματα, π.χ. τους “Ελεύθερους Πολιορκημένους”, δε μας μένουν παρά αποσπάσματα: συντρίμμια από ένα διαμάντι το οποίο ο τεχνίτης το πήρε μαζί του στον τάφο. Δε μας μένουν παρά αποσπάσματα και κενά που αντιπροσωπεύουν την πάλη εκείνης της μεγάλης ψυχής, της τεντωμένης σαν τη χορδή ενός τόξου πού ήταν γραφτό να σπάσει. Πολλές γενεές Ελλήνων συγγραφέων έσκυψαν πάνω σ’ αυτά τα κενά και σ’ αυτά τ’ αποσπάσματα. Ο Σολωμός πεθαίνει στα 1857. Στα 1927, δημοσιεύεται για πρώτη φορά «Η Γυναίκα της Ζάκυθος», πού τον καθιερώνει μεγάλο πεζογράφο (…). Είναι ένα υπέροχο κείμενο πού κάνει μια βαθιά τομή στο πνεύμα μας (…). Ο άνθρωπος αυτός ήταν πάντα ένα ξεκίνημα» .

Ένας από αυτούς που πραγματικά έσκυψε πάνω από τον Σολωμό ήταν και ο Ζήσιμος Λορεντζάτος όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει διαβάζοντας τις «Μελέτες». Γράφει ο Λορεντζάτος: «Ο Σολωμός ήταν καταδικασμένος να βασανίζεται ωσότου ανασύρει κάποτε έστω ένα ή δύο μόνο στίχους… η δυσκολία του έγινε συμβολική για τους μεταγενέστερους. Όσοι δοκιμάζουν ποίηση ή πεζό, θα έχουν να σωθούν ή να πέσουν περνώντας μέσα από τα ίδια αινίγματα που έλυσε με τρόπο μοναδικό ή άφησε άλυτα εκείνος… Αν η έκφραση είναι ο δείκτης στην πνευματική ιστορία ενός λαού, τότε ο Σολωμός πέρασε για πάντα στο βασίλειο του πνευματικού μας πολιτισμού από την στενή πύλη του εκφραστικού προβλήματος».

Η αφύπνιση του Σολωμού για να γράψει στα ελληνικά γίνεται έπειτα από τη συνάντησή του με τον Σπύρο Τρικούπη στη Ζάκυνθο το 1823.

«Γιατί δεν γράφεις ελληνικά;», τον ρωτάει ο Τρικούπης για να πάρει την απάντηση: «Δεν ξέρω ελληνικά. Πώς θα μπορούσα να γράψω με επιτυχία;». Τότε συμφώνησαν να αρχίσουν μαθήματα ελληνικών. «Ο Σολωμός είχε πολιτογραφηθεί στην ελληνική ποίηση».

Όπως επισημαίνει ο Λορεντζάτος «το έθνος έπαιρνε σιγά σιγά συνείδηση ύστερα από μια νεκροφάνεια αιώνων. Και η στιγμή αντάμωσε στο Σολωμό. Ο Σολωμός μας έδειξε πώς να εκφραστούμε. Αν λαβαίναμε ποτέ την ανάγκη να σημειώσομε ένα συμβατικό σταθμό, συμπεραίνω πως από τότε ακριβώς γεννιόμαστε ή αρχίζομε να υπάρχομε στη σκέψη».

Ο Διονύσιος Σολωμός ψάχνει την αλήθεια και την ψάχνει στο λαό, εκεί την βρίσκει. Αν και με υψηλή δυτική παιδεία δεν επιχειρεί να επιβάλει το ξένο ως πραγματικό.

«Υποτάξου πρώτα στη γλώσσα του λαού και εάν είσαι αρκετός κυρίεψέ τη», γράφει και κάπου αλλού γίνεται πιο συγκεκριμένος: «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ότι είναι αληθινό».

Τον αγαπάει τον απλό λαό ο Σολωμός και αυτό φαίνεται στο «Διάλογο».

«Μου πονεί η ψυχή μου», αναφέρει ουκ ολίγες φορές στο διάλογο αναφερόμενος στην καθυστέρηση της γραπτής γλώσσας κατανοώντας όμως τον πνευματικό πολιτισμό που διασώθηκε στη γλώσσα και στις παραδόσεις μέσω των απλών ανθρώπων κάτι που δεν καταλαβαίνει ο Κοραής, ο οποίος μιλά για τη «χυδαιότητα του Ελληνικού γένους» όπως είχε καταντήσει από τη σκλαβιά και την αποκοπή του από τη Δύση και την Αναγέννηση. Γι’ αυτό το λόγο απορρίπτει τον μεσαιωνικό ελληνισμό, το Βυζάντιο, και παλεύει με όλες του τις δυνάμεις για μια νέα γλώσσα, καθαρή, που στην ουσία ποτέ δεν αγαπήθηκε από το λαό.

«Έπειτα δια ποίους αμαθείς γράφομεν; Όχι βέβαια δια τον χυδαίον όχλον, οι οποίοι μητ΄αν ήμεθα εις τον κόσμον έχουν είδησιν» διερωτάται ο Κοραής (Μελέτες).

Έτσι ο Σολωμός χτυπά, όπως λέει ο Λορεντζάτος, τον Κοραή στο «Διάλογο» «δίχως να τον ξεχωρίζει από τους Σοφολογιότατους».

«Σοφολογιότατος:

Γνωρίζεις τα Ελληνικά, Κύριε; τα γνωρίζεις, τα εσπούδαξες από μικρός;

Ποιητής:

Γνωρίζεις τους Έλληνας, Κύριε; τους γνωρίζεις, τους εσπούδαξες από μικρός;»

Έτσι μαθητής του Σολωμού και ο Λορεντζάτος γράφει στο «Χαμένο Κέντρο»: …«η ψεύτικη ζωή μας κάνει ψεύτικη και τη γλώσσα μας … η αλήθεια δεν επιβάλλεται από τη γλώσσα στη ζωή, αλλά από τη ζωή στη γλώσσα… Θα πρέπει να ξαναζήσουμε αληθινά για να ξαναμιλήσουμε αληθινά… ».

Ο Σολωμός ήξερε και ένιωθε τη συνέχεια, τη γλωσσική και πνευματική όταν έλεγε «Είναι τα χώματα του Ομήρου που το πόδι σας πατεί».

“Με λογισμό και μ΄όνειρο”

“Πάντ΄ανοιχτά κι άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου”

“Τα σπλάχνα μου κ΄ η θάλασσα ποτέ δεν ησυχάζουν”

“Σ΄ελέγχ΄η πέτρα που κρατείς, και κλει φωνή κι αυτήνη”

“Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου, πάρεξ ελευθερία και γλώσσα”».

«Κλείσε μές την ψυχή σου την Ελλάδα (ή ότι άλλο). Θα αισθανθείς να λαχταρίζει μέσα σου κάθε είδους μεγαλείου και θα είσαι ευτυχισμένος»:

Ο Κωστής Παλαμάς, λέγεται ότι είναι αυτός που επέβαλε τον Σολωμό στο εθνικό σύνολο, με την κριτική μελέτη του για τον Διονύσιο Σολωμό.

Η αγάπη του είναι ενδεικτική από την πρώτη στροφή του ποιήματος που έγραψε για τον Σολωμό: «Τόσω σε νοιώθω μέσα΄ς την καρδιά μου, που τόρα τρέμω μήπως και σε χάσω, Σ’ των στίχων μου τη γύμνια, ποιητά μου, Απ΄τα ζεστά μου στήθη αν σ΄ανεβάσω».

«Ο Σολωμός δεν είχε πίσω του κανένα και ο Παλαμάς είχε πίσω του το Σολωμό…», σημειώνει μεταξύ άλλων ο Λορεντζάτος στις Μελέτες.

Στις 28 Φεβρουαρίου του 1943, ο Παλαμάς πεθαίνει, λίγες ημέρες νωρίτερα στις 9 Φεβρουαρίου, ίδια ημέρα όπως ο Σολωμός, είχε φύγει από τη ζωή η γυναίκα του Μαρία. Η κηδεία μετατράπηκε σε εκδήλωση πατριωτικής έξαρσης, παρουσία των Γερμανών κατακτητών.

«Σε αυτό το φέρετρο ακουμπάει η Ελλάδα», λέει ο Άγγελος Σικελιανός απαγγέλοντας το ποίημα που είχε γράψει για τον Παλαμά «Ηχήστε Σάλπιγγες».

Την ώρα που εναπόθεταν το φέρετρο στο μνήμα ο αντιπρόσωπος του κατακτητή προσπάθησε να καταθέσει στεφάνι και μια φωνή το πλήθος αυθόρμητα τραγούδησε τον Ύμνο προς την Ελευθερία του Διονυσίου Σολωμού, τον Εθνικό μας Ύμνο, κάποιοι φώναξαν «Ζήτω η Ελευθερία του πνεύματος». Όπως λέει και ο Ελύτης: «Όπου και να σας βρει το κακό, αδελφοί όπου και να θολώνει ο νου σας μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό και μνημονεύετε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη».

«Δεν μπορώ

η αγχόνη τα δέντρα μου εξουθένωσε

και τα μάτια μαυρίζουν.

Δεν αντέχω

και τα σταυροδρόμια που ήξερα έγιναν αδιέξοδα.

Σελδζούκοι ροπαλοφόροι καραδοκούν.

Χαγάνοι ορνεοκέφαλοι βυσσοδομούν.

Σκυλοκοίτες και νεκρόσιτοι κι ερεβομανείς

κοπροκρατούν το μέλλον.

Όπου και να σας βρίσκει το κακό, αδελφοί

όπου και να θολώνει ο νους σας

μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό

και μνημονεύετε Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη.

Η λαλιά που δεν ξέρει από ψέμα

θ’ αναπαύσει το πρόσωπο του μαρτυρίου

με το λίγο βάμμα του γλαυκού στα χείλη».

Αυτά είναι τα γυαλιά που προτιμά ο Καβάφης την τελευταία περίοδο της ζωής του, όταν έγραψε και το ποίημα «Ο καθρέπτης στην είσοδο». Ανακαλύψτε προσωπικά αντικείμενα του Κ. Π. Καβάφη, έπιπλα, βιβλία, αλλά και έργα σύγχρονων καλλιτεχνών εμπνευσμένα από το έργο του Αλεξανδρινού ποιητή, στο Αρχείου Καβάφη στην Πλάκα.

Το Ίδρυμα Ωνάση, ανταποκρινόμενο για άλλη μία φορά στην ανάγκη ανοιχτότητας, προσβασιμότητας και διάδοσης του έργου του Κ. Π. Καβάφη, έχει επενδύσει στη δημιουργία του νέου χώρου του Αρχείου Καβάφη στην καρδιά της Αθήνας που θα φιλοξενεί το λογοτεχνικό και το προσωπικό αρχείο του ποιητή, καθώς και 966 βιβλία που περιλαμβάνονταν στη βιβλιοθήκη του, αλλά και μια συλλογή τεκμηρίων και έργων τέχνης με αναφορές στον ίδιο.

Ακόμα ένας χώρος πολιτιστικής κληρονομιάς ανοίγει για όλους τους κατοίκους της πόλης, τους ερευνητές και τους επισκέπτες από όλο τον κόσμο.

Η αποστολή του Αρχείου Καβάφη

Σκοπός του Αρχείου Καβάφη είναι η ανοιχτότητα και η ελεύθερη πρόσβασή του Aρχείου σε κοινό και ερευνητές, καθώς και η διάδοση του διεθνούς χαρακτήρα της ποίησης του Αλεξανδρινού ποιητή, ύστερα από την ψηφιοποίηση και εκ νέου τεκμηρίωσή του.

Ο Κ. Π. Καβάφης φρόντιζε να συγκεντρώνει και να αρχειοθετεί το έργο του συστηματικά, δημιουργώντας έτσι ένα μοναδικό λογοτεχνικό και προσωπικό αρχείο. Το Αρχείο Καβάφη περιλαμβάνει χειρόγραφα καβαφικών ποιημάτων, έντυπες αυτοσχέδιες εκδόσεις, πεζά λογοτεχνικά κείμενα, άρθρα, μελέτες και σημειώσεις του ποιητή.

Το Ίδρυμα Ωνάση απέκτησε το αρχείο Καβάφη στα τέλη του 2012, εμπλουτίζοντας τις συλλογές της Ωνασείου Βιβλιοθήκης που συγκεντρώνει σπάνιες εκδόσεις και την πολιτιστική κληρονομιά επτά αιώνων, διασφαλίζοντας έτσι την παραμονή του στην Ελλάδα και αποτρέποντας τον ενδεχόμενο κατακερματισμό του.

Αρχείο Καβάφη

Φρυνίχου 16B, Πλάκα, 10558

Ωράριο λειτουργίας: Τρίτη, Πέμπτη & Σάββατο, 11:00-18:00

Κλειστό τις δημόσιες αργίες

Είσοδος ελεύθερη

Πληροφορίες: 210 3713 000

Όλες οι πληροφορίες αναλυτικά, εδώ.

Φωτογραφίες: Αρχείο Καβάφη – Ίδρυμα Ωνάση