Το πιο διάσημο έργο του Πάμπλο Πικάσο, που αποτύπωσε τις φρικαλεότητες που υπέστησαν άμαχοι κατά τον βομβαρδισμό της βασκικής πόλης Γκερνίκα στον ισπανικό εμφύλιο, αποτέλεσε μια κραυγή για ειρήνη. «Αν επικρατήσει η παγκόσμια ειρήνη, ο πόλεμος που ζωγράφισα θα ανήκει στο παρελθόν», είχε πει ο Πικάσο στον φίλο του και αρχιτέκτονα του περιπτέρου της Ισπανικής Δημοκρατίας στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού το 1937, Ζοζέπ Λουίς Σερτ.

Σε μια εποχή που η Μέση Ανατολή και η Ευρώπη σπαράσσονται ξανά από πολέμους, η Guernica παραμένει επίκαιρη όσο ποτέ και έχει καθιερωθεί ως διεθνές σύμβολο των φρικαλεοτήτων των αεροπορικών βομβαρδισμών. Ωστόσο, στην Ισπανία, το αριστούργημα αυτό έχει μετατραπεί σε αφορμή για μικροπολιτικές αντιπαραθέσεις.

Διαμάχη για τη μεταφορά στη Χώρα των Βάσκων

Ο πρόεδρος της Χώρας των Βάσκων, Ιμανόλ Πραντάλες, προερχόμενος από το συντηρητικό Εθνικιστικό Κόμμα των Βάσκων (PNV), ζήτησε να μεταφερθεί προσωρινά η Guernica από το μουσείο Reina Sofía της Μαδρίτης, όπου εκτίθεται αποκλειστικά από το 1992. Ο ίδιος υποστήριξε πως η έκθεσή της στο Μπιλμπάο, για πρώτη φορά, θα αποτελούσε «δικαίωση για τον βασκικό λαό».

Η κεντροαριστερή κυβέρνηση του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ απέρριψε το αίτημα επικαλούμενη λόγους συντήρησης, ενώ συντηρητικοί πολιτικοί εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία για να επιτεθούν στον βασκικό εθνικισμό. Το PNV φιλοδοξεί να παρουσιάσει τη Guernica στο Μουσείο Guggenheim του Μπιλμπάο το επόμενο έτος, στο πλαίσιο ειδικής έκθεσης για τα 90 χρόνια από τον βομβαρδισμό της Γκερνίκα.

Εμπνευσμένος από τις εφημερίδες που κατέγραφαν τον μαζικό βομβαρδισμό αμάχων από τη Luftwaffe και τα στρατεύματα του Φράνκο, ο Πικάσο δημιούργησε τη Guernica μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν μήνα στο Παρίσι το 1937. Την περίοδο εκείνη, ο πίνακας αποτέλεσε ισχυρό πολιτικό εργαλείο: ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη για να ενισχύσει τον αγώνα κατά του φασισμού και να συγκεντρώσει πόρους για τους δημοκρατικούς της Ισπανίας.

Το έργο έφτασε στις ΗΠΑ το 1939 και γρήγορα έγινε σημείο αναφοράς ενάντια στις θηριωδίες του πολέμου και υπέρ της ειρήνης. Αντίγραφο ταπισερί εξακολουθεί να κοσμεί την είσοδο του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη.

Η διαδρομή και οι προκλήσεις διατήρησης

Κατά τη δεκαετία του 1950, η Guernica ταξίδευε συνεχώς σε διεθνείς εκθέσεις –από το Μιλάνο έως το Βερολίνο και από τη Στοκχόλμη έως το Σάο Πάολο, τη Φιλαδέλφεια και το Σικάγο– γεγονός που προκάλεσε φθορές όπως αποχρωματισμούς και ρωγμές. Η συντήρηση του έργου αναδείχθηκε ως μείζον ζήτημα όταν επέστρεψε τελικά στην Ισπανία το 1981.

Οι κίνδυνοι για την ακεραιότητα της Guernica δεν ήταν μόνο τεχνικοί αλλά και πολιτικοί. Όταν την είδα για πρώτη φορά ως παιδί σε σχολική εκδρομή στο Casón del Buen Retiro –παράρτημα του Μουσείου Prado– βρισκόταν πίσω από αλεξίσφαιρο γυαλί και υπό χαμηλό φωτισμό. Η δημοκρατία στην Ισπανία ήταν τότε εύθραυστη, με δεκάδες τρομοκρατικές επιθέσεις κάθε χρόνο, ενώ τον πίνακα φρουρούσαν ένοπλοι αστυνομικοί.

Σήμερα η εικόνα έχει αλλάξει: πρόσφατα είδα τον πίνακα να εκτίθεται σε ανοικτό και φωτεινό χώρο στο Reina Sofía χωρίς εμφανή εμπόδια. Οι επισκέπτες μπορούν πλέον να φωτογραφίζουν τη Guernica – κάτι που δεν επιτρεπόταν μέχρι το 2023. Ίσως αυτή η αλλαγή αντανακλά έναν πιο ανοιχτό και χαλαρό κόσμο.

Η παγκόσμια απήχηση και το μήνυμα της Guernica

Η Guernica αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα αυστηρό υπενθύμισμα των δεινών του πολέμου σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι, κατά την επίσκεψή του στη Μαδρίτη τον Νοέμβριο, επισκέφθηκε τον πίνακα μαζί με τον Σάντσεθ μετά από σχετική αναφορά σε ομιλία του.

Η δύναμη της Guernica πηγάζει από την καθολικότητά της, ξεπερνώντας ακόμη και το συγκεκριμένο μακελειό που ενέπνευσε τον Πικάσο. Θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί φόρος τιμής στον ελεύθερο Τύπο, αφού τόσο η υφή όσο και τα ασπρόμαυρα χρώματα παραπέμπουν στις εφημερίδες απ’ όπου αντλούσε τις πληροφορίες ο καλλιτέχνης. Για πολλά χρόνια στο MoMA η περιγραφή του έργου δεν ανέφερε καν τον βομβαρδισμό του 1937· τόνιζε μόνο ότι πρόκειται για έργο ενάντια στον πόλεμο και τη βαρβαρότητα.

Το μήνυμα της Guernica είναι παγκόσμιο αλλά συνδέεται άρρηκτα με τη μνήμη της σκληρότητας που βίωσε η μικρή πόλη Γκερνίκα στις 26 Απριλίου 1937. Αυτή η ιδιαιτερότητα αναδεικνύεται πλέον στην παρουσίαση του πίνακα, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη διαχρονική ισχύ του.

Το μέλλον της Guernica ως πολιτιστική κληρονομιά

Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο υπουργός Πολιτισμού της Ισπανίας Έρνεστ Ουρτασούν, μέλος του αριστερού κυβερνητικού εταίρου Sumar, δήλωσε ότι κατανοεί «το συναίσθημα» πίσω από το αίτημα του προέδρου των Βάσκων αλλά τόνισε την υποχρέωσή του «να διαφυλάξει» ένα ανεκτίμητο κομμάτι πολιτιστικής κληρονομιάς, επικαλούμενος τους ειδικούς συντήρησης που αποτρέπουν κάθε νέα μεταφορά. «Για να γιορτάσουμε τα 90 χρόνια από τη Γκερνίκα πρέπει να διασφαλίσουμε πως αυτό το έργο θα μπορέσει να γιορτάσει άλλα τόσα», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Η Kaechele δημοσίευσε στο Instagram ένα βίντεο και εικόνες από τα έργα που μεταφέρθηκαν επί τόπου και επεσήμανε ότι η έμφυλη τουαλέτα ήταν επίσης η πρώτη για το μουσείο. Ενθάρρυνε «όλες τις κυρίες» να απολαύσουν τη νέα έκθεση.

Το «Ladies Lounge» έκλεισε. «Δεν είχαμε ποτέ γυναικείες τουαλέτες στο μουσείο πριν, ήταν όλες unisex. Στη συνέχεια, όμως, το Ladies Lounge έπρεπε να κλείσει χάρη σε μια αγωγή που άσκησε ένας άνδρας. Και απλά δεν ήξερα τι να κάνω με όλους αυτούς τους Πικάσο…», έγραψε η Kaechele, η οποία είναι επίσης σύζυγος του ιδιοκτήτη του MONA, David Walsh.

Ο Jason Lau, ένας επισκέπτης από τη Νέα Νότια Ουαλία, δεν μπόρεσε να εισέλθει στην έκθεση «Ladies Lounge» την 1η Απριλίου 2023. Ο Lau, ο οποίος είχε πληρώσει το τέλος εισόδου των 23$, πίστευε ότι υπέστη άμεση διάκριση λόγω φύλου.

«Ένιωσε αρκετά έντονα για αυτό για να υποβάλει καταγγελία στην Equal Opportunities Tasmania», έγραφαν οι σημειώσεις του δικαστηρίου. Μετά την απόφαση, η Kaechele είπε ότι θα αμφισβητήσει την απόφαση του δικαστηρίου στο Ανώτατο Δικαστήριο της πολιτείας και μίλησε για να αναβίωση της έννοιας του «Ladies Lounge».

Μεταξύ αυτών των ιδεών περιλαμβανόταν η εύρεση κενών σύμφωνα με την Ενότητα 27 του Νόμου κατά των Διακρίσεων, η οποία απαριθμεί εξαιρέσεις σχετικά με το πότε θα επιτρέπεται η διάκριση κατά του φύλου. Στο μεταξύ η έκθεση έκλεισε για να μην χρειάζεται να ανοίξει για άνδρες.

Στο σήμερα, αποκαλύφθηκε ότι οι πίνακες του Πικάσο που κρέμονταν στη γυναικεία τουαλέτα πλαστογραφήθηκαν από την ίδια την επιμελήτρια.

Η Kirsha Kaechele παραδέχτηκε σε μια ανάρτησή της ότι δημιούργησε τρεις ψεύτικους Πικάσο που είχαν κρεμαστεί στο παρελθόν στο «Ladies Lounge» του μουσείου. Μια εγκατάσταση που εξερευνά τον μισογυνισμό.

Το Ladies Lounge έγινε πρωτοσέλιδο το 2020 ως ένας χώρος μόνο για γυναίκες που εμφανίζει αυτά που παρουσιάζονταν ως αυθεντικά Picassos που κάποτε ανήκαν στην προγιαγιά της Kaechele. Τον περασμένο μήνα, ως απάντηση στα παράπονα ενός άνδρα επισκέπτη για τον αποκλεισμό από την εγκατάσταση, οι πίνακες μεταφέρθηκαν σε μια γυναικεία τουαλέτα.

Σε ανάρτησή της, με τίτλο «Η τέχνη δεν είναι αλήθεια», η Kaechele είπε ότι ζωγράφισε τα έργα κρυφά (με τη βοήθεια της ανιψιάς του μανικιουρίστα της) και ισχυρίστηκε ότι ακόμη και το προσωπικό της γκαλερί ξεγελάστηκε.

Η επιμελήτρια είπε ότι αποφάσισε να πλαστογραφήσει τους πίνακες, επειδή ήθελε να ταιριάζουν με το χρωματικό σχέδιο του χώρου και τις πράσινες μεταξωτές κουρτίνες. «Ήξερα αρκετούς πίνακες του Picasso που μπορούσα να δανειστώ από φίλους, αλλά κανένας από αυτούς δεν ήταν πράσινος και ήθελα το Lounge να είναι μονόχρωμο. Είχα επίσης χρόνο να δουλέψω, για να μην αναφέρω το κόστος της ασφάλισης ενός Picasso, υπέρογκο!» έγραψε η Kaechele.

Οι κατηγορίες για μισογυνισμό που διατυπώθηκαν εναντίον του Ισπανού ζωγράφου και γλύπτη από τον θάνατό του το 1973 ήταν κεντρικές στην ιδέα της εγκατάστασης, πρόσθεσε, περιγράφοντας το «ρεκόρ με τις γυναίκες» του Picasso ως «έντονο».

«Οι γυναίκες τον αμφισβητούν τον τελευταίο καιρό, αμφισβητώντας την υπεροχή του. Αμφισβητούν την επιλογή της τέχνης του. Και αυτό μου αρέσει. Μου άρεσε που ένας μισογύνης κυριαρχούσε στους τοίχους του Ladies Lounge», έγραψε.

«Γέμισα το Lounge με «ανεκτίμητης αξίας» αντικείμενα, πλαισιώνοντας το καθένα φυσικά (σε χρυσό) και μεταφορικά (με αμφίβολες ιστορίες που επικεντρώνονται γύρω από μια φανταστική γυναίκα, μια εκδοχή του εαυτού μου). Ιστορίες διαθέσιμες μόνο σε εκείνους που βρίσκονται μέσα, η καθεμία πιο παράλογη από την προηγούμενη», έγραψε η Kaechele.

Ο Kaechele πρόσθεσε ότι «κάθε μία από αυτές τις ιστορίες είχε σκοπό να εγείρει ερωτήματα σχετικά με το φύλο, την ελευθερία, τις δομές εξουσίας, την αυθεντικότητα και την αξία». «Όλες αυτές οι ψευδαισθήσεις δημιούργησαν τη φαντασία για όσους έχουν την εμπειρία του Lounge και, κυρίως, για εκείνους που αποκλείονται».

Για να κατέληξε λοιπόν στα δικαστήρια με καταγγελία από κάποιον λευκό άντρα, μάλλον θα πέτυχε τον σκοπό της.

Με πληροφορίες από CNN.