Ο Χουάν, μέλος της Asepadual, μιας ισπανικής ένωσης συγγενών ασθενών με διπλή διάγνωση, έχει ακούσει πολλές φορές ότι ο γιος του έχει «έλλειψη βούλησης» για να ξεπεράσει τον εθισμό. «Η ενοχή γύρω από την υποτιθέμενη έλλειψη βούλησης στις εξαρτήσεις προκύπτει επειδή οι περισσότεροι θεωρούν πως ο εθισμός είναι αποτέλεσμα προσωπικής επιλογής, ειδικά στην αρχή, ενώ οι ψυχικές ασθένειες όπως η κατάθλιψη απλώς σου συμβαίνουν. Άρα, αν ξεκίνησες να κάνεις χρήση με τη θέλησή σου, πρέπει και να σταματήσεις με τη θέλησή σου – κάτι αδύνατο χωρίς την κατάλληλη βοήθεια», σχολιάζει.

Εδώ και χρόνια η επιστήμη έχει αποδείξει πως ο εθισμός –με ή χωρίς ουσίες– δεν είναι θέμα θέλησης ούτε «κακής συνήθειας», αλλά πρόκειται για ψυχική διαταραχή, όπως η κατάθλιψη ή η διπολική διαταραχή. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει διαδεδομένη η αντίληψη ότι όποιος είναι εθισμένος το επέλεξε. «Αν δεν το σταματάς, απλά δεν θέλεις», λέγεται συχνά – μια φράση αδιανόητη αν μιλούσαμε για κατάθλιψη.

«Στην κλινική πράξη διαπιστώνεις ότι κάποιοι άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι στον εθισμό από άλλους. Υπάρχουν άτομα που κάνουν χρήση επανειλημμένα χωρίς να εξαρτώνται, ενώ άλλοι αδυνατούν να σταματήσουν από την πρώτη φορά», σημειώνει ο Κέλσο Αράνγκο, επικεφαλής Παιδοψυχιατρικής στο Νοσοκομείο La Paz της Μαδρίτης. Ο Νέστορ Σζερμάν, από το Ινστιτούτο Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας του Νοσοκομείου Gregorio Marañón, προσθέτει: «Παλαιότερα θεωρούσαν πως η διαταραχή χρήσης ουσιών ήταν ζήτημα συμπεριφοράς ή κακών παρέων και όχι ψυχική – άρα εγκεφαλική– νόσος που μπορεί να ξεκινήσει πολύ πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα. Η επιστήμη αποδεικνύει ολοένα πιο καθαρά ότι κανείς δεν γίνεται εθισμένος επειδή το θέλει – αλλά επειδή έχει προδιάθεση».

Γενετική προδιάθεση και δομή εγκεφάλου

Παρόλα αυτά, κοινωνικά –και ακόμη και σε κύκλους επαγγελματιών υγείας– δεν έχει εμπεδωθεί ότι υπάρχουν εγκεφαλικές διαφορές ήδη από μικρή ηλικία, λόγω γενετικής ή δυσμενών πρώιμων εμπειριών ζωής, που προδιαθέτουν κάποιον στη χρήση ουσιών και τον εθισμό. Ωστόσο, τα επιστημονικά δεδομένα πληθαίνουν προς αυτή την κατεύθυνση.

Μελέτη των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ, με σχεδόν 10.000 εφήβους, έδειξε μέσω μαγνητικών τομογραφιών ότι υπάρχουν ορατές νευροανατομικές διαφοροποιήσεις ήδη από τα 9-11 χρόνια που σχετίζονται με πρώιμη έναρξη χρήσης ουσιών πριν τα 15 – δείκτη αυξημένης ευαλωτότητας στον εθισμό στη διάρκεια της ζωής.

Ανάμεσα στις διαφορές αυτές συγκαταλέγεται πιο λεπτός προμετωπιαίος φλοιός –σύμφωνα με τον Νέστορ Σζερμάν, αυτό σημαίνει «χαμηλότερη ωρίμανση» περιοχών κρίσιμων για τον έλεγχο των παρορμήσεων και τη λήψη αποφάσεων– καθώς και αυξημένος συνολικός εγκεφαλικός όγκος ή υποφλοιώδης μάζα. Αυτό ίσως συνδέεται με χαρακτηριστικά όπως αναζήτηση έντονων εμπειριών ή μεγαλύτερη συναισθηματική αντιδραστικότητα.

«Οι διαφορές αυτές λειτουργούν ως πιθανολογικοί δείκτες κινδύνου και όχι ως βέβαιοι προάγγελοι προβλημάτων», εξηγεί στον EL PAÍS ο Άλεξ Μίλερ, κύριος συγγραφέας της μελέτης. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτές οι δομικές εγκεφαλικές αποκλίσεις εξηγούν μόνο ένα μέρος των διαφορών ανάμεσα σε εφήβους που κάνουν χρήση ουσιών και όσους δεν κάνουν – δεν μπορούν λοιπόν να προβλέψουν ποιοι θα εμφανίσουν τελικά εθισμό.

Οικογενειακό ιστορικό και φύλο επηρεάζουν τον κίνδυνο

Μια άλλη πρόσφατη έρευνα στο περιοδικό Nature Mental Health αποκάλυψε ότι παιδιά με οικογενειακό ιστορικό διαταραχής χρήσης ουσιών παρουσιάζουν ήδη διαφορετικά μοτίβα εγκεφαλικής δραστηριότητας που ίσως υποδηλώνουν προδιάθεση στον εθισμό. Αυτά τα μοτίβα διαφέρουν επίσης μεταξύ αγοριών και κοριτσιών.

Όπως σημειώνει η Amy Kuceyeski, συγγραφέας της μελέτης: «Τα ευρήματα ίσως εξηγούν γιατί αγόρια και κορίτσια ακολουθούν διαφορετικές πορείες προς τη χρήση ουσιών και τον εθισμό. Τα κορίτσια δυσκολεύονται περισσότερο να σταματήσουν, ενώ τα αγόρια έχουν μεγαλύτερη τάση για ριψοκίνδυνες συμπεριφορές».

Αναθεώρηση πολιτικών πρόληψης και θεραπείας

Για τον Νέστορ Σζερμάν, τα αποτελέσματα αυτών των μελετών ενισχύουν το πάγιο αίτημα της Fundación Patología Dual: η πρόληψη στην ψυχική υγεία πρέπει να βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα κι όχι σε προσωπικές απόψεις ή αξίες. «Αυτό μπορεί να έχει θέση στην οικογενειακή αγωγή, αλλά δεν μπορεί να καθοδηγεί τη δημόσια υγεία», υπογραμμίζει.

Επισημαίνει τη σημασία εντοπισμού των ομάδων υψηλού κινδύνου για εθισμό ή άλλες ψυχικές διαταραχές: «Ως ότου έχουμε βιολογικούς δείκτες κινδύνου –κάτι που δεν φαίνεται μακρινό χάρη στην τεχνολογία– μπορούμε να αναγνωρίζουμε νέους με υψηλή συχνότητα ψυχικών νοσημάτων στην οικογένεια», προτείνει.

Ο Κέλσο Αράνγκο συμφωνεί πως σήμερα είναι ανέφικτο να πραγματοποιείται μαγνητική τομογραφία σε όλα τα παιδιά για προληπτικούς λόγους· αυτά παραμένουν στο πεδίο της έρευνας χωρίς πρακτική εφαρμογή στη μαζική πρόληψη προς το παρόν. Ο ίδιος εκφράζει την ελπίδα ότι τέτοιες μελέτες θα συμβάλουν στη μείωση του στίγματος των ατόμων με εξαρτήσεις και θα καταρρίψουν τη λανθασμένη αντίληψη περί προσωπικής επιλογής.

Νέστορ Σζερμάν δίνει έμφαση στην ανάγκη μετάβασης σε μοντέλα φροντίδας που συνδυάζουν υπηρεσίες ψυχικής υγείας και αντιμετώπισης εξαρτήσεων. Σήμερα πολλοί ασθενείς αλλά και οι οικογένειές τους δυσκολεύονται να βρουν την κατάλληλη είσοδο στο σύστημα υγείας – συχνά καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο διαφορετικές πόρτες («εξαρτήσεις» ή «ψυχική υγεία»), ένα φαινόμενο γνωστό ως «σύνδρομο λάθος πόρτας», που αποτελεί πραγματικό εμπόδιο για την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της διπλής διάγνωσης.

Ο ίδιος ο Χουάν, μέσα από την προσωπική του εμπειρία, επιβεβαιώνει: «Το σύστημα βοήθειας αποτυγχάνει. Μην μιλάμε για έλλειψη βούλησης· αυτό που πραγματικά λείπει από αυτά τα παιδιά είναι η οργανωμένη και συντονισμένη επαγγελματική στήριξη».

«Ζούμε σε μια περίοδο όπου η αβεβαιότητα πλεονάζει», εξηγεί ο ψυχοθεραπευτής Owen O’Kane. «Αν ορίσουμε το άγχος επιστημονικά, είναι η δυσανεξία μας απέναντι στο άγνωστο». Παρόλο που το άγχος είναι ένας αρχέγονος μηχανισμός επιβίωσης (το γνωστό “fight or flight”), όταν μετατρέπεται σε μια μόνιμη κατάσταση εγρήγορσης, γίνεται δυσλειτουργικό.

Όπως επισημαίνει η Dr. Sian Williams, συγγραφέας του The Power of Anxiety, το άγχος συχνά «διαβάζει λάθος τις καταστάσεις». Όταν νιώθουμε ότι χάνουμε τον έλεγχο, το μυαλό μας σκαρφίζεται το χειρότερο δυνατό σενάριο για να νιώσει προετοιμασμένο. Το κλειδί, λοιπόν, δεν είναι να το πολεμήσουμε –κάτι που συχνά το θεριεύει– αλλά να μάθουμε να συνυπάρχουμε μαζί του παραγωγικά.

Παιδική ηλικία: Χτίζοντας ψυχική ανθεκτικότητα

Αν το παιδί σας δείχνει σημάδια άγχους, μην πανικοβάλλεστε. Η Dr. Meredith Elkins από το Harvard Medical School τονίζει ότι το άγχος στα παιδιά δεν είναι ελάττωμα του χαρακτήρα τους, αλλά συχνά μια φυσιολογική αντίδραση σε μεταβατικές περιόδους.

Η στρατηγική: Επιβεβαιώστε τα συναισθήματά τους. Αντί να πείτε «μη φοβάσαι», πείτε «είναι λογικό να τρέμεις την πρώτη μέρα στο σχολείο, πολλοί νιώθουν έτσι και θα το ξεπεράσουμε μαζί».

Πότε να ανησυχήσετε: Προσέξτε την παρεμβολή (αν εμποδίζει τις δραστηριότητες της οικογένειας), την ένταση (αν η αντίδραση είναι δυσανάλογη με την ηλικία) και τη διάρκεια (αν επιμένει για μήνες).

Νευροδιαφορετικότητα: Για παιδιά με αυτισμό ή ΔΕΠΥ, το άγχος μπορεί να έχει αισθητηριακά αίτια. Εκεί, λύσεις όπως τα ακουστικά ακύρωσης θορύβου μπορούν να κάνουν τη διαφορά.

Εφηβεία: Το πρότυπο είστε εσείς

Οι έφηβοι συχνά ταυτίζουν την προσωπικότητά τους με το άγχος. Είναι σημαντικό να τους δείξετε ότι πρόκειται για μια δύσκολη αλλά διαχειρίσιμη φάση.

Γίνετε το παράδειγμα: Μιλήστε για τους δικούς σας φόβους. Αν αντιμετωπίζετε μια δυσκολία στη δουλειά ή ένα δύσκολο ταξίδι με ψυχραιμία, τους διδάσκετε πώς να διαχειρίζονται τη δική τους δυσφορία.

Social Media: Αποτελούν το «κουτί της Πανδώρας». Αν νιώθετε ότι η ψηφιακή ζωή του παιδιού σας αυξάνει το στρες του, θέστε όρια με ειλικρίνεια, εξηγώντας ότι η ψυχική του υγεία προέχει της οθόνης.

Πρώτη ενήλικη ζωή: Η γενιά της αβεβαιότητας

Οι Millennials και η Gen Z χαρακτηρίζονται από τη Dr. Lauren Cook ως η «Γενιά του Άγχους», καθώς βομβαρδίζονται καθημερινά από αρνητικές ειδήσεις και οικονομική ανασφάλεια.

Η δύναμη του τρόπου ζωής: Η ζάχαρη και το αλκοόλ αυξάνουν τις φλεγμονές στο σώμα, οι οποίες συνδέονται άμεσα με το άγχος. Μόλις 20 λεπτά κίνησης την ημέρα και λίγο φως του ήλιου μπορούν να κάνουν θαύματα.

Η μοναξιά της οθόνης: Η Gen Z θεωρείται η πιο μοναχική γενιά. Η λύση; Πραγματική επαφή. Αφήστε το κινητό εκτός οπτικού πεδίου όταν βγαίνετε για καφέ – η απλή παρουσία του στο τραπέζι αυξάνει τα επίπεδα κορτιζόλης.

Μέση ηλικία: Η πρόκληση της «γενιάς σάντουιτς»

Για τις γυναίκες γύρω στα 50, το άγχος συχνά χτυπά «κόκκινο». Η φροντίδα των παιδιών που μεγαλώνουν, η μέριμνα για τους ηλικιωμένους γονείς και οι ορμονικές αλλαγές δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα.

Εμμηνόπαυση και άγχος: Η περιεμμηνόπαυση αυξάνει την ψυχική ευάλωτότητα. Η ορμονική υποκατάσταση (HRT) ή η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) μπορούν να βοηθήσουν στον έλεγχο των εξάψεων και του παρεπόμενου άγχους.

Η αξία της φιλίας: Στα 40 και τα 50, οι φιλίες συχνά θυσιάζονται στον βωμό των υποχρεώσεων. Ωστόσο, η κοινωνική υποστήριξη είναι το ισχυρότερο αντίδοτο στο στρες.

Bio-hacks: Η επαφή με τη φύση, η φροντίδα ενός κατοικίδιου και η θεραπεία με κρύο νερό (ένα κρύο ντους στο τέλος του μπάνιου) μπορούν να «επανεκκινήσουν» το νευρικό σας σύστημα.

Τρίτη ηλικία: Αντιμετωπίζοντας τον φόβο της φθοράς

Στις μεγαλύτερες ηλικίες, το άγχος συχνά εστιάζει στην υγεία και την απώλεια της μνήμης. Ο φόβος μιας πτώσης μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική απομόνωση.

Σπάστε το ταμπού: Πολλοί ηλικιωμένοι διστάζουν να μιλήσουν για την ψυχική τους κατάσταση. Η ψυχοθεραπεία είναι εξαιρετικά αποτελεσματική και σε αυτή την ηλικία, καθώς τα φάρμακα συχνά δεν έχουν τα επιθυμητά αποτελέσματα στους ηλικιωμένους.

Η μουσική ως φάρμακο: Η ενασχόληση με χόμπι, η συμμετοχή σε μια χορωδία ή το γράψιμο σε ένα ημερολόγιο βοηθούν στη διαχείριση του πένθους και της αίσθησης απώλειας που συχνά συνοδεύει το γήρας.

Το άγχος δεν είναι ο εχθρός, αλλά ένα σήμα του οργανισμού μας. Είτε πρόκειται για ένα παιδί που φοβάται το σχολείο είτε για μια γυναίκα που διανύει την εμμηνόπαυση, η αναγνώριση του συναισθήματος και η αναζήτηση υποστήριξης είναι το πρώτο βήμα για μια ήρεμη ζωή.

Ο καθένας μας κουβαλά μια δική του ιστορία από την παιδική του ηλικία: για τους καβγάδες των γονιών, έναν καταπιεστικό αδελφό, μια υποστηρικτική αδελφή ή μια γιαγιά που ήταν το στήριγμα της οικογένειας. Οι αναμνήσεις – όπως μια έντονη διαμάχη ή η στοργή της αδελφής όταν χάσαμε το αγαπημένο μας παιχνίδι – ενισχύουν αυτή την ιστορία, διαμορφώνοντας το «γιατί είμαστε όπως είμαστε».

Παρότι κάθε ιστορία είναι μοναδική, υπάρχουν κοινοί παράγοντες που επηρεάζουν όλους μας. Ακολουθούν οι βασικότερες επιρροές της παιδικής ηλικίας στον ενήλικο εαυτό:

Η σειρά γέννησης και ο ρόλος της στην προσωπικότητα

Δεκαετίες ερευνών δείχνουν ότι η σειρά γέννησης επηρεάζει σημαντικά την ανάπτυξη του παιδιού και του μετέπειτα ενήλικα. Συνήθως, ο πρωτότοκος ή το μοναχοπαίδι τείνει να εξελίσσεται σε καλό ηγέτη, να τα πηγαίνει καλά στο σχολείο και να ακολουθεί τους κανόνες. Συχνά όμως είναι και αγχώδης, υπερβολικά ευαίσθητος στην κριτική και αυστηρός με τον εαυτό του, αφού δέχεται όλο το βάρος των προσδοκιών των γονιών.

Το δεύτερο παιδί συχνά χαρακτηρίζεται από αντίδραση στους κανόνες, επαναστατικότητα και αμφισβήτηση της εξουσίας. Υπάρχει η θεωρία πως η αμερικανική κουλτούρα βασίστηκε σε αυτούς τους «δεύτερους» που αναζήτησαν νέες ευκαιρίες αφού οι πρωτότοκοι κληρονομούσαν τα πάντα. Η ταυτότητά τους διαμορφώνεται σε αντιδιαστολή με τον πρώτο – προσπαθούν να τραβήξουν την προσοχή των γονιών ως «αντί-καλά παιδιά».

Ο μεσαίος συχνά παλεύει να βρει τη θέση του μέσα στην οικογένεια και νιώθει παραμελημένος. Μπορεί να αναπτύξει ευαισθησία στο να μην τον εκτιμούν ή στο να περνά απαρατήρητος, ενώ το μικρότερο παιδί συχνά μεγαλώνει με περισσότερη προσοχή αλλά κινδυνεύει να γίνει εξαρτημένο ή αγχώδες στην ενήλικη ζωή του.

Συναισθηματικές πληγές και μηχανισμοί άμυνας

Οι συναισθηματικές πληγές σχετίζονται με όσα μάθαμε να φοβόμαστε ή να αποφεύγουμε μεγαλώνοντας: κριτική, υπερβολικό έλεγχο, αδιαφορία, το να μην ακουγόμαστε ή να μη μας εκτιμούν. Ο καθένας βγαίνει από την παιδική ηλικία με κάποιο ευαίσθητο σημείο. Οι τρόποι αντιμετώπισης ποικίλλουν: άλλοι γίνονται «καλοί» όπως οι πρωτότοκοι, άλλοι θυμώνουν όπως οι δεύτεροι ή αποσύρονται όπως οι μεσαίοι.

Αυτές οι στρατηγικές μεταφέρονται στις ενήλικες σχέσεις μας. Όταν νιώθουμε πληγωμένοι, αντιδρούμε με τους ίδιους τρόπους που μάθαμε παιδιά – κάτι που συχνά πυροδοτεί φαύλους κύκλους στις σχέσεις μας. Αν οι πληγές προέρχονται από τραύματα όπως κακοποίηση ή σοβαρή παραμέληση, τότε αναπτύσσουμε ακόμη πιο έντονες άμυνες: αποστασιοποίηση, δυσπιστία, υπερβολική ανάγκη για έλεγχο ή τελειομανία.

Το οικογενειακό κλίμα και τα πρότυπα

Η διαρκής ένταση στο σπίτι – συνεχείς καβγάδες, άγχος ή εθισμοί – οδηγεί πολλά παιδιά να ζουν σε κατάσταση υπερ-επαγρύπνησης. Κάθε μέλος της οικογένειας αναπτύσσει διαφορετικούς τρόπους επιβίωσης: ο πρωτότοκος προσπαθεί να μην ενοχλεί κανέναν, ο δεύτερος προκαλεί συγκρούσεις, ο μεσαίος απομονώνεται και το μικρότερο ζητά φροντίδα.

Τα πρότυπα των γονιών λειτουργούν συνήθως ως άσπρο-μαύρο: είτε ταυτιζόμαστε με τον επιθετικό γονιό είτε παίρνουμε τον αντίθετο δρόμο (π.χ. δεν θυμώνουμε ποτέ αν ο γονιός φώναζε). Όμως τέτοιες αντιδράσεις είναι απλοϊκές και συχνά οδηγούν σε εσωτερικευμένο άγχος ή κατάθλιψη.

Πώς μπορούμε να αλλάξουμε τη δύναμη του παρελθόντος

Τα θεμέλια που μπήκαν στην παιδική ηλικία δεν είναι μόνιμα και μπορούν να επισκευαστούν. Οι μηχανισμοί άμυνας που κάποτε ήταν απαραίτητοι δεν χρειάζεται πλέον να καθορίζουν τη συμπεριφορά μας ως ενήλικες. Η πρόκληση είναι να αναγνωρίσουμε τα ερεθίσματα που ενεργοποιούν τις παλιές αντιδράσεις και να «αναβαθμίσουμε» τις αντιδράσεις μας.

Η αυτογνωσία είναι το πρώτο βήμα: αν καταλάβεις γιατί αντιδράς έτσι ή τι σε κάνει να νιώθεις ευάλωτος, μπορείς σταδιακά να αλλάξεις τις αυτόματες αντιδράσεις σου. Μέσω ψυχοθεραπείας μπορεί κανείς να διαχωρίσει το παρελθόν από το παρόν και να επιλέξει διαφορετικούς τρόπους συμπεριφοράς.

Οι μικρές αλλαγές έχουν σημασία: δοκίμασε πρώτα σε σχέσεις που δεν σε φορτίζουν ιδιαίτερα. Δεν έχει τόση σημασία η ίδια η κατάσταση όσο η αντίδρασή σου – έτσι σταδιακά εκπαιδεύεις τον εγκέφαλό σου ότι μπορείς να ξεπεράσεις τις «εντολές» της παιδικής ηλικίας.

Τέλος, αντί απλώς να προσπαθείς να μην μοιάσεις στους γονείς σου, αποφάσισε ποιος θέλεις πραγματικά να γίνεις ως ενήλικας – όχι βασιζόμενος στους φόβους σου αλλά στις αξίες σου και στο παράδειγμα που θέλεις να δώσεις στα δικά σου παιδιά.

Η παιδική ηλικία είναι πάντα ένα κομμάτι μας· όμως μπορούμε να επιλέξουμε πώς θα τη δούμε και πώς θα προχωρήσουμε μπροστά παρά τις πληγές της. Κάνε ένα βήμα πίσω, αξιολόγησε τι κρατάς από εκείνα τα χρόνια κι αποφάσισε τι θα αφήσεις πίσω σου ώστε να δημιουργήσεις τη δική σου ιστορία από σήμερα κιόλας.

Ένα καλοκαίρι, λοιπόν, «η μάνα μου με πέταξε στα δόντια του λιονταριού», αν θέλω να παραφράσω έναν Λαρισαίο φιλόσοφο. Τα ασφαλέστερα τοπία μου είναι ένα ορεινό χωριό τον Αύγουστο και η θάλασσα τον Ιούλη. Στο χωριό, ένα παιδί προσπαθούσε να κρατήσει τη ζακέτα του, που την έπαιρνε ο αέρας, ενώ ο παππούς του το καμάρωνε, χαμογελώντας. Τού έμαθε να την κουμπώνει μ’ έναν μοναδικό τρόπο, που δεν τον ξέχασε ποτέ. Το ίδιο παιδί λίγες μέρες πριν, χάζευε τη θάλασσα από το παράθυρο του αυτοκινήτου. Στεκόταν όρθιο για να μην βρέξει τα καθίσματα. Το νερό έσταζε από τα μαλλιά του, ο ήλιος είχε αυτήν την πορτοκαλί απόχρωση και στην κασέτα ακουγόταν ο Ξυλούρης να τραγουδάει «ήταν ο τόπος μου βράχος και χώματα, ήλιος και μαύρο κρασί». Ναι, γι’ αυτό έγινα έτσι. Ήμουν έξι ετών και με συγκινούσαν οι αναφορές στον Όμηρο.

Κάθε καλοκαίρι (από τότε που έχω επίγνωση), βλέπω τη ζωή σαν ασταμάτητο νερό να περνάει μέσα από τα χέρια μου. Ξεχνιέμαι. Όσο και να ψάχνω να βρω το δρόμο, πάντα χάνομαι. Κάθε καλοκαίρι περιμένω να έρθεις κι ας μη σε βλέπω ποτέ. Βλέπω όμως τη βαθιά σου αλήθεια και νιώθω τόσο ανάλαφρος που με σηκώνει ο αέρας. Ξυπνάω κάθε πρωί και σου στέλνω όλη μου την αγάπη. Σε φιλάω στο λαιμό και τα χείλη μου σκάνε σαν ηφαίστειο. Κανείς και τίποτα δεν μπορεί να με νικήσει.

Αυτό το καλοκαίρι είμαι εντάξει με τους λογαριασμούς μου, δεν χρωστάω πουθενά. Βλέπω τον χρόνο στο ύψος της σκιάς μου να περνάει γρήγορα, ευτυχώς. Είμαι έτοιμος να περπατήσω πάνω σε απάτητα μονοπάτια. Ήρθε η ώρα να δεχτώ τον προγραμματισμό μου. Γίνομαι, σχεδόν, σαράντα χρόνων.

Το καλοκαίρι είναι μια μεγάλη γιορτή, ένα τεράστιο πάρτι γενεθλίων με χιλιάδες κεράκια σε μια ουράνια τούρτα, που όλος ο αέρας του κόσμου δεν φτάνει για να τα σβήσει. Χρειάζεται να μένουν εκεί αναμμένα για να υπάρξει αυτό το φως και το φως αυτό χρειάζεται για να γίνει μια απέραντη λευκότητα και να κρύψει κάθε ασχήμια. Κάπου εκεί, μας περιμένουν οι χαρές μας. Πάμε να τις συναντήσουμε.

Ό,τι κάποτε ήταν σωτήριο, σήμερα μπορεί να στέκεται εμπόδιο στη βαθιά σύνδεση, στην οικειότητα και στην αληθινή επικοινωνία. Κι αν έχεις βρεθεί να αναρωτιέσαι γιατί επαναλαμβάνεις τα ίδια μοτίβα στις σχέσεις σου, ίσως η απάντηση να κρύβεται σε εκείνο το κομμάτι σου που έμαθε πώς να προστατεύεται – αλλά όχι απαραίτητα πώς να αγαπά ελεύθερα, σημειώνει ο ψυχολόγος Mark Travers.

Πώς επηρεάζουν την ερωτική σας ζωή οι ρόλοι που αναλάβατε ως παιδί

Μερικοί από τους πιο κοινούς τρόπους με τους οποίους το παρελθόν συνεχίζει να «μιλάει» μέσα στις σχέσεις μας είναι οι παρακάτω.

Ο Ειρηνοποιός – Όταν έμαθες να αποφεύγεις τη σύγκρουση για να νιώθεις ασφαλής

Μεγάλωσες σε περιβάλλον όπου κάθε διαφωνία ισοδυναμούσε με φωνές ή απομάκρυνση; Τότε ίσως έμαθες να «καταπίνεις» τα συναισθήματά σου. Σαν παιδί, ήταν η μόνη επιλογή για να διατηρείς την ηρεμία. Σαν ενήλικας, όμως, αυτή η στρατηγική συχνά καταλήγει σε συναισθηματική αποστασιοποίηση – κι αυτό δεν περνά απαρατήρητο από τον σύντροφό σου. Η καταπίεση των συναισθημάτων δεν εξαφανίζει τη σύγκρουση. Την κάνει απλώς αόρατη – και πιο επικίνδυνη. Η λύση δεν είναι η αποφυγή, αλλά η παρουσία. Ξεκίνα με μικρές δηλώσεις συναισθημάτων: «Αυτό με έκανε να νιώσω…», «Δυσκολεύομαι να το εκφράσω, αλλά νιώθω…». Η οικειότητα χτίζεται μέσα από τη φροντίδα στη σύγκρουση – όχι την απουσία της.

Ο Υπερ-παραγωγικός – Όταν η αγάπη έπρεπε να «κερδίζεται»

Αν ένιωθες ότι η αξία σου μετρούσε με βάση τις επιδόσεις, τις καλές συμπεριφορές ή το πόσο «βολικός» ήσουν, ίσως σήμερα γίνεσαι ο «διαχειριστής» της σχέσης: τρέχεις για όλα, φροντίζεις τους πάντες – και μένεις εσύ πίσω.

Το μοτίβο είναι γνώριμο: «Αν δεν κάνω εγώ κάτι, δεν θα γίνει». Πίσω του, όμως, κρύβεται μια βαθιά ανασφάλεια: «Αν πάψω να δίνω, θα με αφήσουν;». Η ισορροπία έρχεται όταν μάθεις να λαμβάνεις, όχι μόνο να δίνεις. Η φροντίδα δεν είναι μονόδρομος. Ρώτα τον εαυτό σου: «Αυτό το κάνω από αγάπη ή από φόβο;» Και δοκίμασε να πεις «όχι» χωρίς να νιώθεις ενοχές. Το αξίζεις.

Ο Υπερ-επιφυλακτικός – Όταν η πρόβλεψη ήταν ο μόνος τρόπος να έχεις τον έλεγχο

Έζησες σε σπίτι που ένιωθες απειλή; Ίσως έμαθες να παρατηρείς τα πάντα – μια αλλαγή στον τόνο, ένα βλέμμα, μια σιωπή. Το μυαλό σου έγινε ραντάρ. Σήμερα, μπορεί να ερμηνεύεις τη σιωπή του άλλου ως απόρριψη. Ένα «όλα καλά» μπορεί να σε γεμίζει άγχος. Κι εκεί ξεκινούν οι ερωτήσεις, οι κατηγορίες, η απόσυρση.

Αυτό το μοτίβο είναι εξαντλητικό. Για σένα και για τον σύντροφό σου. Ξεκίνα να το «ξεκλειδώνεις με μια απλή τεχνική: σταμάτα να υποθέτεις, ξεκίνα να ρωτάς. «Σε νιώθω λίγο απόμακρο σήμερα – είναι κάτι που σε απασχολεί;»

Ο Απόλυτα Ανεξάρτητος – Όταν το να βασίζεσαι στους άλλους ένιωθες επικίνδυνο

Αν μεγάλωσες πιστεύοντας πως «κανείς δεν θα είναι εκεί όταν το χρειαστώ», είναι λογικό να έχεις υψώσει τείχη. Η ανεξαρτησία έγινε τρόπος επιβίωσης. Και ίσως σήμερα δυσκολεύεσαι να ανοιχτείς, να ζητήσεις στήριξη, ακόμα και να καταλάβεις τι πραγματικά νιώθεις.

Δεν είσαι «ψυχρός». Δεν είσαι «απόμακρος». Είσαι κάποιος που έμαθε να μην περιμένει τίποτα – για να μη πληγωθεί ξανά. Αλλά τώρα, έχεις επιλογή. Η ευαλωτότητα δεν σημαίνει αδυναμία. Σημαίνει εμπιστοσύνη. Και κάθε φορά που μοιράζεσαι κάτι – έστω και μικρό – σπάς ένα παλιό μοτίβο και δημιουργείς κάτι καινούριο.

«Δεν μου είναι εύκολο να μιλάω γι’ αυτό, αλλά θέλω να προσπαθήσω». Αυτό από μόνο του είναι μια πράξη αγάπης.

Πηγή: Bovary

Θυμάμαι, όταν ήμουν παιδί, ήθελα να μεγαλώσω γρήγορα για να μάθω να οδηγώ. Όχι ότι έχω τρέλα με τ’ αυτοκίνητα, αλλά θεωρούσα την οδήγηση μια σοβαρή και υπεύθυνη ενέργεια, που σηματοδοτεί, μεταξύ άλλων, το πέρασμα στην ενηλικίωση. Παρατηρούσα πώς οδηγούσαν οι μεγάλοι και σκεφτόμουν αν θα το έκανα καλύτερα απ’ αυτούς. Και πράγματι, είναι από τα λίγα πράγματα, που κάνω επιδέξια.

«Και γιατί βιαζόσουν να μεγαλώσεις;». «Έλα μου ντε;». «Η στιγμή αυτή έρχεται είτε το θέλεις, είτε όχι. Περνάει μέσα από μοναδικά σημεία, που τ’ αφήνεις για πάντα πίσω σου. Μήπως να δώσεις λίγη παραπάνω προσοχή στο “εδώ και τώρα” ;». Η αλήθεια είναι ότι αυτό το πέρασμα από την παιδική ηλικία μάς διαμορφώνει, ανεξάρτητα από τα επίπεδα συνειδητοποίησης στον οργανισμό μας. Κάποια παιδιά ήταν ήσυχα, έπαιζαν χωρίς παιχνίδια, αγχώνονταν στα διαγωνίσματα, κρύβονταν μέσα στην ντουλάπα, ξεχνούσαν να τα πάρουν από το μάθημα των αγγλικών, ντρέπονταν, στέκονταν όρθια στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου κόντρα σε κάθε κανόνα ασφάλειας, έκαναν φασαρία, το έσκαγαν απ’ το σπίτι, έπεφταν απ’ το ποδήλατο, έλεγαν με το ζόρι την προσευχή στο σχολείο και πλακώνονταν στο ξύλο.

Όλα αυτά και πολλά άλλα είναι μικρές τελίτσες, που, αν τις ενώσεις, δίνουν ένα σκίτσο του εαυτού σου, που μοιάζει μ’ εκείνα, που έχουν τα περιοδικά με τα σταυρόλεξα. Καθόλου φιλοτεχνημένο, αλλά ταυτόχρονα πειστικό. Η στιγμή της ενηλικίωσης δεν είναι 18 κεράκια στη γενέθλια τούρτα. Για κάποιους, έρχεται πιο νωρίς, για κάποιους, πιο αργά και για κάποιους, ποτέ. Έχει να κάνει κυρίως με την ανάληψη της ευθύνης, που σημαίνει παίρνω τη ζωή μου στα χέρια μου. Είμαι υπεύθυνος/η για το λάθος και το σωστό.

Όσο και να μη μ’ αρέσει, βγάζω την παιδική πιζάμα και την καταχωνιάζω στο πατάρι. Κρατάω μόνο το παιδικό, αφιλτράριστο συναίσθημα και το φυλάω μέρα νύχτα, με νύχια και με δόντια, σ’ ένα σώμα, που γερνάει. Η φαντασία, αυτή που με ανάθρεψε, είναι η ίδια, με την οποία κάνω ενέσεις στη σημερινή πραγματικότητα. Ποιος/α να μου πει τι; Το κλισέ «όλα είναι στο μυαλό σου» δε μου κάνει. Έτσι κι αλλιώς, αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μόνο έμμεσα. Δημιουργούμε ένα μοντέλο, το οποίο δεν είναι τέλειο, αλλά είναι επαρκές. Πέρα και πάνω απ’ αυτό, είναι στο χέρι μας να φερόμαστε με αγάπη στο παιδί, που υπάρχει μέσα μας. Είναι αυτό, που σκεφτόταν κάποτε ότι, όταν μεγαλώσει, θα εφεύρει τη συσκευή για την τηλεμεταφορά.

Αλήθεια, πού είναι τώρα που την χρειάζομαι;