Οπότε αναρωτιέται κανείς: Για τι παλεύουμε νύχτα μέρα κλεισμένοι στα εργαστήριά μας; Παλεύουμε για ένα τίποτα, που ωστόσο είναι το παν. Είναι οι δημοκρατικοί θεσμοί, που όλα δείχνουν ότι δεν θ’ αντέξουν για πολύ. Είναι η ποιότητα, που γι’ αυτή δεν δίνει κανείς πεντάρα. Είναι η οντότητα του ατόμου, που βαίνει προς την ολική της έκλειψη. Είναι η ανεξαρτησία των μικρών λαών, που έχει καταντήσει ήδη ένα γράμμα νεκρό. Είναι η αμάθεια και το σκότος. Ότι οι λεγόμενοι «πρακτικοί άνθρωποι» -κατά πλειονότητα, οι σημερινοί αστοί- μας κοροϊδεύουν, είναι χαρακτηριστικό. Εκείνοι βλέπουν το τίποτα. Εμείς το πάν.

Πού βρίσκεται η αλήθεια, θα φανεί μια μέρα, όταν δεν θα μαστε πια εδώ. Θα είναι, όμως, εάν αξίζει, το έργο κάποιου απ’ όλους εμάς. Και αυτό θα σώσει την τιμή όλων μας -και της εποχής μας.

*Από τη συνέντευξη Τύπου που δόθηκε στις 19 Οκτωβρίου 1979, στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία με αφορμή την αναγγελία για τη βράβευση του Έλληνα ποιητή με το Νόμπελ Λογοτεχνίας (επιμέλεια: Ηλίας Καφάογλου, εκδ. Ύψιλον, 2011).

Ο Οδυσσέας Ελύτης (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Οδυσσέα Αλεπουδέλη, Ηράκλειο Κρήτης, 2 Νοεμβρίου 1911 – Αθήνα, 18 Μαρτίου 1996), ήταν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές, μέλος της λογοτεχνικής γενιάς του ’30. Βραβεύτηκε το 1960 με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης και το 1979 με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, ο δεύτερος μέχρι σήμερα Έλληνας που τιμήθηκε με βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Γνωστότερα ποιητικά του έργα είναι τα Άξιον εστί, ο Ήλιος ο πρώτος και οι Προσανατολισμοί. Διαμόρφωσε ένα προσωπικό ποιητικό ιδίωμα και θεωρείται ένας από τους ανανεωτές της ελληνικής ποίησης. Πολλά ποιήματά του μελοποιήθηκαν, ενώ συλλογές του έχουν μεταφραστεί μέχρι σήμερα σε πολλές ξένες γλώσσες. Το έργο του περιλαμβάνει ακόμα μεταφράσεις ποιητικών και θεατρικών έργων. Υπήρξε μέλος της Διεθνούς Ένωσης Κριτικών Έργων Τέχνης και της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Κριτικής, αντιπρόσωπος στις Rencontres Internationales της Γενεύης και Incontro Romano della Cultura της Ρώμης.

Κάποια δικά του λόγια:

Μέσα μας υπάρχει κάτι που δεν έχει όνομα· αυτό το κάτι είναι αυτό που είμαστε.

Ο άνθρωπος είναι ένα πλάσμα που βρίσκεται συνεχώς «υπό κατασκευήν», αλλά επίσης, κατά ένα παράλληλο τρόπο, πάντα σε μια κατάσταση αέναης καταστροφής.

Μπορούμε να ξεφύγουμε από όλα εκτός από τον εαυτό μας.

Ακριβώς όπως η συνήθεια δεν κάνει τον μοναχό, το σκήπτρο δεν κάνει τον βασιλιά.

To διάβασμα είναι ένας άλλος τρόπος να είσαι κάπου.

Οι ερωτήσεις σου είναι ψεύτικες αν ξέρεις ήδη την απάντηση.

Ο σοφός είναι ικανοποιημένος με αυτό που έχει μέχρι να εφεύρει κάτι καλύτερο.

Είμαστε περισσότερο τα ελαττώματά μας παρά τα προσόντα μας.

Λένε ότι ο χρόνος θεραπεύει τις πληγές, αλλά κανείς δεν έχει ζήσει αρκετά για να αποδείξει αυτή τη θεωρία.

Ο γάμος αποτελείται από τρεις ανθρώπους: τον άνδρα, τη γυναίκα και ένα τρίτο πρόσωπο, το σημαντικότερο, το οποίο αποτελείται από άνδρες και γυναίκες.

Υπάρχουν πάρα πολλοί λόγοι να μην ανεχτούμε τον κόσμο που έχουμε τώρα.

Τι είδους κόσμος είναι αυτός που μπορεί να στείλει μηχανές στον Άρη, αλλά παραμένει αδιάφορη πριν από τη σφαγή των ανθρώπων;

Ως πολίτες, όλοι έχουμε την υποχρέωση να παρέμβουμε και να εμπλακούμε. Είναι ο πολίτης που αλλάζει τα πράγματα.

Οι άνθρωποι ζουν κάτω από την ψευδαίσθηση ότι έχουμε ένα δημοκρατικό σύστημα, αλλά αυτή είναι μόνο η εξωτερική μορφή αυτού του συστήματος. Στην πραγματικότητα ζούμε σε μια πλουτοκρατία, το σύστημα διακυβέρνησης των πλουσίων.

Είναι η οικονομική δύναμη που καθορίζει την πολιτική εξουσία, έτσι ώστε οι κυβερνήσεις να γίνουν πολιτικές μαριονέτες της οικονομικής δύναμης.

Ο κόσμος κυβερνάται από μη δημοκρατικούς θεσμούς: την Παγκόσμια Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου κλπ.

Η κοινωνία πρέπει να αλλάξει, αλλά οι πολιτικές δυνάμεις που διαθέτουμε σήμερα δεν αρκούν για να κάνουν αυτή την αλλαγή. Για το λόγο αυτό, το δημοκρατικό σύστημα στο σύνολό του θα πρέπει να επανασχεδιαστεί.

Στο τέλος της ζωής μας, ανακαλύπτουμε ότι η μόνη προϋπόθεση για να ζήσουμε είναι ο θάνατος.

Το μυθιστόρημα τροφοδοτείται από την επιστήμη, τη φιλοσοφία, την ποίηση κ.λπ. Δεν πρόκειται μόνο για την αφήγηση μιας ιστορίας.

Δεν αμφιβάλλω ότι ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει μόνος του απόλυτα, αλλά είμαι πεπεισμένος ότι αρχίζει να πεθαίνει μόλις κλείσει την πόρτα του σπιτιού πίσω του.

Κάθε δευτερόλεπτο που περνάει είναι μια πόρτα για το μέλλον. Αλλά ίσως είναι πιο ακριβές να πούμε ότι το μέλλον είναι μια τεράστια κενότητα η οποία τρέφεται από το αιώνιο παρόν.

Οι συνειδήσεις παραμένουν σιωπηλές περισσότερο από ό, τι πρέπει.

Ένα στομάχι που είναι συνηθισμένο να πεινάει είναι ικανοποιημένο με πολύ λίγα.

Η ιστορία του ανθρώπου είναι η ιστορία των παρεξηγήσεών μας με το Θεό. Δεν μας καταλαβαίνει και δεν τον καταλαβαίνουμε.

Ο ζωγράφος ζωγραφίζει, ο μουσικός συνθέτει, ο μυθιστοριογράφος γράφει μυθιστορήματα. Αλλά νομίζω ότι όλοι έχουν κάποια κοινή επιρροή. όχι επειδή είναι καλλιτέχνες, αλλά επειδή είναι πολίτες.

Αν είμαι ειλικρινής σήμερα, τι έχει σημασία αν λυπάμαι αύριο;

Είναι δυνατόν να μην βλέπουμε ένα ψέμα ακόμη και αν είναι μπροστά μας.

Το ψωμί του σήμερα δεν αφαιρεί την πείνα του χθες, πόσο μάλλον του αύριο.

Η δημιουργία είναι πάντα πολύ πιο διεγερτική από την καταστροφή.

Η δυσκολία δεν είναι το να ζεις με άλλους ανθρώπους. Η δυσκολία είναι το να τους καταλάβεις.

Οι άνδρες είναι όλοι οι ίδιοι. Νομίζουν ότι επειδή προέρχονται από την κοιλιά μιας γυναίκας, ξέρουν τα πάντα που πρέπει να γνωρίζουν για τις γυναίκες.

Σε θέματα συναισθημάτων και καρδιάς, τα πολλά είναι πάντα καλύτερα από τα λίγα.

Σε όλα τα στάδια της ζωής, υπάρχουν πάντα νέα θαύματα που εκπλήσσουν τον άνθρωπο. Μέχρι να συνηθίσει και να χάσει το ενδιαφέρον του.

Αν δεν μπορούμε να ζήσουμε ως ανθρώπινα όντα, τουλάχιστον ας κάνουμε τα πάντα για να μην ζούμε εξ ολοκλήρου ως ζώα.

Αν δεν κάνετε ένα βήμα έξω από τον εαυτό σας, ποτέ δεν θα μάθετε ποιοι είστε.

Το χάος είναι μόνο η σειρά που περιμένει να αποκρυπτογραφηθεί.

Ο Ζοζέ (Ιωσήφ) ντε Σόζα Σαραμάγκου (πορτογαλικά: José de Sousa Saramago, 16 Νοεμβρίου 1922 – 18 Ιουνίου 2010), ήταν Πορτογάλος συγγραφέας, ποιητής, σεναριογράφος και δημοσιογράφος, τιμημένος με Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Τα έργα του, μερικά από τα οποία μπορούν να θεωρηθούν αλληγορικά, γενικά παρουσιάζουν ανατρεπτικές όψεις πάνω στα ιστορικά γεγονότα, δίνοντας έμφαση στον ανθρώπινο παράγοντα. Ο Σαραμάγκου κέρδισε το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1998. Ίδρυσε το Εθνικό Μέτωπο για την Προάσπιση του Πολιτισμού (Λισαβόνα, 1992) μαζί με τον Αρμίντο Φρέιτας-Μαγκαλιάες και άλλους. Ζούσε στο νησί Λανθαρότε των Καναρίων Νήσων της Ισπανίας.

Ας μου επιτραπεί, παρακαλώ, να μιλήσω στο όνομα της φωτεινότητας και της διαφάνειας. Επειδή οι ιδιότητες αυτές είναι που καθορίσανε τον χώρο μέσα στον οποίο μού ετάχθη να μεγαλώσω και να ζήσω. Και αυτές είναι που ένιωσα, σιγά-σιγά, να ταυτίζονται μέσα μου με την ανάγκη να εκφρασθώ. Είναι σωστό να προσκομίζει κανείς στην τέχνη αυτά που του υπαγορεύουν η προσωπική του εμπειρία και οι αρετές της γλώσσας του. Πολύ περισσότερο, όταν οι καιροί είναι σκοτεινοί και αυτό που του υπαγορεύουν είναι μια, όσο το δυνατόν, μεγαλύτερη ορατότητα. Δεν μιλώ για τη φυσική ικανότητα να συλλαμβάνει κανείς τ’ αντικείμενα σ’ όλες τους τις λεπτομέρειες, αλλά για τη μεταφορική, να κρατά την ουσία τους και να τα οδηγεί σε μια καθαρότητα τέτοια που να υποδηλώνει συνάμα την μεταφυσική τους σημασιολογία. Ο τρόπος με τον οποίο μεταχειρίστηκαν την ύλη οι γλύπτες της Κυκλαδικής περιόδου, που έφτασαν ίσια-ίσια να ξεπεράσουν την ύλη, το δείχνει καθαρά. Όπως επίσης, ο τρόπος που οι εικονογράφοι του Βυζαντίου επέτυχαν από το καθαρό χρώμα να υποβάλλουν το «θείο». Μια τέτοια, διεισδυτική και συνάμα μεταμορφωτική, επέμβαση, μέσα στην πραγματικότητα επεχείρησε, πιστεύω, ανέκαθεν και κάθε υψηλή ποίηση. Όχι ν’ αρκεστεί στο «νυν έχον» αλλά να επεκταθεί στο «δυνατόν γενέσθαι».

Κάτι που, είναι η αλήθεια, δεν εκτιμήθηκε πάντοτε. Ίσως γιατί οι ομαδικές νευρώσεις δεν το επέτρεψαν. Ίσως γιατί ο ωφελιμισμός δεν άφησε τα μάτια των ανθρώπων ανοιχτά όσο χρειάζεται. Η ομορφιά και το φως συνέβη να εκληφθούν άκαιρα ή ανώδυνα. Και όμως. Η διεργασία που απαιτείται για να φτάσει κανείς στο σχήμα του Αγγέλου είναι, πιστεύω πολύ πιο επώδυνη από την άλλη που εκμαιεύει όλων των λογιών τους Δαιμόνους. Βέβαια υπάρχει το αίνιγμα. Βέβαια υπάρχει το μυστήριο. Αλλά το μυστήριο δεν είναι μια σκηνοθεσία που επωφελείται από τα παιχνίδια της σκιάς και του σκότους για να μας εντυπωσιάσει απλώς. Είναι αυτό που εξακολουθεί να παραμένει μυστήριο και μέσα στο απόλυτο φως. Είναι τότε που προσλαμβάνει την αίγλη εκείνη που ελκύει και που την ονομάζουμε ομορφιά. Την ομορφιά που είναι μια οδός -η μόνη ίσως οδός- προς το άγνωστο μέρος του εαυτού μας, προς αυτό που μας υπερβαίνει. Επειδή αυτό είναι στο βάθος η ποίηση: η τέχνη να οδηγείσαι και να φτάνεις προς αυτό που σε υπερβαίνει. Από τα μυριάδες μυστικά σήματα, που μ’ αυτά είναι διάσπαρτος ο κόσμος και που αποτελούν άλλες τόσες συλλαβές μιας άγνωστης γλώσσας, να συνθέσεις λέξεις και από τις λέξεις φράσεις που η αποκρυπτογράφησή τους να σε φέρνει πιο κοντά στην βαθύτερη αλήθεια.

Πού, λοιπόν, βρίσκεται σε έσχατη ανάλυση η αλήθεια; Στη φθορά και τον θάνατο που διαπιστώνουμε κάθε μέρα γύρω μας ή στη ροπή που μας ωθεί να πιστεύουμε ότι αυτός ο κόσμος είναι ακατάλυτος και αιώνιος; Είναι φρόνιμο ν’ αποφεύγουμε τις μεγαλεπήβολες εκφράσεις, το ξέρω. Οι κατά καιρούς κοσμολογικές θεωρίες τις χρησιμοποίησαν, ήρθαν σε σύγκρουση, ακμάσανε, πέρασαν. Η ουσία όμως έμεινε, μένει. Και η ποίηση, που εγείρεται στο σημείον όπου ο ορθολογισμός καταθέτει τα όπλα του για να τ’ αναλάβει εκείνη και να προχωρήσει μέσα στην απαγορευμένη ζώνη, ελέγχεται να είναι ίσια-ίσια εκείνη που προσβάλλεται λιγότερο από τη φθορά. Διασώζει σε καθαρή μορφή τα μόνιμα, τα βιώσιμα στοιχεία που καταντούν δυσδιάκριτα μέσα στο σκότος της συνείδησης όπως τα φύκια μέσα στους βυθούς των θαλασσών.

Να γιατί μας χρειάζεται η διαφάνεια. Για να διακρίνουμε τους κόμπους στο νήμα που μες από τους αιώνες τεντώνεται και μας βοηθεί να σταθούμε όρθιοι πάνω σ’ αυτή τη γη.

Από τον Ηράκλειτο έως τον Πλάτωνα και από τον Πλάτωνα έως τον Ιησού διακρίνουμε αυτό το «δέσιμο» που φτάνει κάτω από διάφορες μορφές ως τις ημέρες μας και που μας λέει περίπου το ίδιο: ότι εντός του κόσμου τούτου εμπεριέχεται και με τα στοιχεία του κόσμου τούτου ανασυντίθεται ο άλλος κόσμος, ο «πέραν» η δεύτερη πραγματικότητα η υπερτοποθετημένη επάνω σ’ αυτήν όπου παρά φύσιν ζούμε. Είναι μια πραγματικότητα που τη δικαιούμαστε και που από δική μας ανικανότητα δεν αξιωνόμαστε.

Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι σε εποχές υγιείς το κάλλος ταυτίσθηκε με το αγαθόν και το αγαθόν με τον Ήλιο. Κατά το μέτρο που η συνείδηση καθαίρεται και πληρούται με φως, τα μελανά σημεία υποχωρούν και σβήνουν αφήνοντας κενά που -όπως ακριβώς στους φυσικούς νόμους- τα αντίθετά τους έρχονται να πληρώσουν τη θέση τους.

Κι αυτό, με τέτοιον τρόπο που τελικά το δημιουργημένο αποτέλεσμα να στηρίζεται και στις δύο πλευρές, θέλω να πω στο «εδώ» και στο «επέκεινα». Ο Ηράκλειτος δεν είχε ήδη μιλήσει για μιαν «εκ των διαφερόντων καλλίστην αρμονίην»; Εάν είναι ο Απόλλων ή η Αφροδίτη, ο Χριστός ή η Παναγία, που ενσαρκώνουν και προσωποποιούν την ανάγκη να δούμε υλοποιημένο εκείνο που σε ορισμένες στιγμές διαισθανόμαστε, δεν έχει σημασία. Σημασία έχει η αναπνοή της αθανασίας που μας επιτρέπουν. Η ποίηση οφείλει, κατά την ταπεινή μου γνώμη, πέραν από συγκεκριμένα δόγματα, να επιτρέπει αυτή την αναπνοή.

Πως να μην αναφερθώ εδώ πέρα στον Φρειδερίκο Χαίλντερλιν, τον μεγάλο ποιητή που με το ίδιο πνεύμα εστράφηκε προς τους Θεούς του Ολύμπου και προς τον Ιησού; Η σταθερότητα που έδωσε σ’ ένα είδος οράματος είναι ανεκτίμητη. Και η έκταση που μας αποκάλυψε μεγάλη. Θα έλεγα τρομακτική. Αυτή άλλωστε είναι που τον έκανε, όταν μόλις ακόμη άρχιζε το κακό που σήμερα μας πλήττει, ν’ ανακράξει: Wozu Dichter in durftiger Zeit!

Οι καιροί φευ εστάθηκαν ανέκαθεν για τον άνθρωπο durftiger. Αλλά και η ποίηση ανέκαθεν λειτουργούσε. Δύο φαινόμενα προορισμένα να συνοδεύουν την επίγεια μοίρα μας και που το ένα τους αντισταθμίζει το άλλο. Πως αλλιώς. Αφού και η νύχτα και τ’ άστρα εάν μας γίνονται αντιληπτά είναι χάρη στον ήλιο.

Με τη διαφορά ότι ο ήλιος, κατά τη ρήση του αρχαίου σοφού, εάν υπερβεί τα μέτρα καταντά «ύβρις». Χρειάζεται να βρισκόμαστε στη σωστή απόσταση από τον ηθικόν ήλιο, όπως ο πλανήτης μας από τον φυσικόν ήλιο, για να γίνεται η ζωή επιτρεπτή. Μας έφταιγε άλλοτε η αμάθεια. Σήμερα μας φταίει η μεγάλη γνώση. Δεν έρχομαι μ’ αυτά που λέω να προστεθώ στην μακρά σειρά των επικριτών του τεχνικού μας πολιτισμού. Μια σοφία παλαιή όσο και η χώρα που μ’ εξέθρεψε, μ’ εδίδαξε να δέχομαι την εξέλιξη, να χωνεύω την πρόοδο μαζί με όλα της τα παρεπόμενα, όσο δυσάρεστα και αν μπορεί να είναι αυτά.

Τότε όμως η ποίηση; Τί αντιπροσωπεύει μέσα σε μια τέτοια κοινωνία; Απαντώ: τον μόνο χώρο όπου η δύναμη του αριθμού δεν έχει πέραση. Και ακριβώς, η εφετινή απόφασή σας να τιμήσετε στο πρόσωπό μου την ποίηση μιας μικρής χώρας δείχνει σε πόσο αρμονική ανταπόκριση βρίσκεστε με την χαριστική αντίληψη της τέχνης, την αντίληψη ότι η τέχνη είναι η μόνη εναπομένουσα πολέμιος της ισχύος που κατήντησε να έχει στους καιρούς μας η ποσοτική αποτίμηση των αξιών.

Είναι, το ξέρω, άτοπο ν’ αναφέρεται κανείς σε προσωπικές περιπτώσεις. Και ακόμη πιο άτοπο να παινά το σπίτι του. Είναι όμως κάποτε απαραίτητο, στο βαθμό που αυτά βοηθούν να δούμε πιο καθαρά μιαν ορισμένη κατάσταση πραγμάτων. Και είναι σήμερα η περίπτωση. Μου εδόθηκε, αγαπητοί φίλοι, να γράφω σε μια γλώσσα που μιλιέται μόνον από μερικά εκατομμύρια ανθρώπων. Παρ’ όλ’ αυτά, μια γλώσσα που μιλιέται επί δυόμιση χιλιάδες χρόνια χωρίς διακοπή και μ’ ελάχιστες διαφορές. Η παράλογη αυτή, φαινομενικά, διάσταση, αντιστοιχεί και στην υλικο-πνευματική οντότητα της χώρας μου. Που είναι μικρή σε έκταση χώρου και απέραντη σε έκταση χρόνου. Και το αναφέρω όχι διόλου για να υπερηφανευθώ αλλά για να δείξω τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένας ποιητής όταν χρησιμοποιεί για τα πιο αγαπημένα πράγματα τις ίδιες λέξεις που χρησιμοποιούσαν μία Σαπφώ ή ένας Πίνδαρος π.χ. -χωρίς ωστόσο να έχει το αντίκρυσμα που είχαν εκείνοι επάνω στην έκταση της πολιτισμένης τότε ανθρωπότητας. Εάν η γλώσσα αποτελούσε απλώς ένα μέσον επικοινωνίας, πρόβλημα δεν θα υπήρχε.

Συμβαίνει όμως ν’ αποτελεί και εργαλείο μαγείας και φορέα ηθικών αξιών. Προσκτάται η γλώσσα στο μάκρος των αιώνων ένα ορισμένο ήθος. Και το ήθος αυτό γεννά υποχρεώσεις. Χωρίς να λησμονεί κανείς ότι στο μάκρος εικοσιπέντε αιώνων δεν υπήρξε ούτε ένας, επαναλαμβάνω ούτε ένας, που να μην γράφτηκε ποίηση στην ελληνική γλώσσα. Να τι είναι το μεγάλο βάρος παράδοσης που το όργανο αυτό σηκώνει. Το παρουσιάζει ανάγλυφα η νέα ελληνική ποίηση.

Η σφαίρα που σχηματίζει η νέα ελληνική ποίηση έχει, θα μπορούσε να πει κανείς, όπως κάθε σφαίρα δύο πόλους: τον βόρειο και τον νότιο. Στον ένα τοποθετείται ο Διονύσιος Σολωμός που από την άποψη της εκφραστικής επέτυχε -προτού υπάρξει ο Mallarme στα ευρωπαϊκά γράμματα- να χαράξει με άκρα συνέπεια και αυστηρότητα την αντίληψη της καθαρής ποίησης με όλα της τα παρεπόμενα: να υποτάξει το αίσθημα στη διάνοια, να εξευγενίσει την έκφραση και να δραστηριοποιήσει όλες τις δυνατότητες του γλωσσικού οργάνου προς την κατεύθυνση του θαύματος. Στον άλλο πόλο, τοποθετείται ο Κ. Π. Καβάφης, αυτός που παράλληλα με τον T.S. Eliot έφτασε στην άκρα λιτότητα, στη μεγαλύτερη δυνατή εκφραστική ακρίβεια, εξουδετερώνοντας τον πληθωρισμό στη διατύπωση των προσωπικών του βιωμάτων.

Ανάμεσα στους δύο αυτούς πόλους κινήθηκαν οι μεγάλοι μας άλλοι ποιητές, ο Ανδρέας Κάλβος, ο Κωστής Παλαμάς, ο Αγγελος Σικελιανός, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Γιώργος Σεφέρης, άλλος λιγότερο άλλος περισσότερο προς το έν ή το άλλο από τα δύο άκρα. Αυτή είναι μια πρόχειρη και όσο γίνεται πιο σχηματική χαρτογράφηση του νεοελληνικού ποιητικού λόγου. Το πρόβλημα για μας που ακολουθήσαμε ήταν να επωμιστούμε τα υψηλά διδάγματα που μας κληροδότησαν και, ο καθένας με τον τρόπο του, να τ’ αρμόσουμε πάνω στη σύγχρονη ευαισθησία. Πέραν από τα όρια της τεχνικής, οφείλαμε να φτάσουμε σε μια σύνθεση που από το ένα μέρος ν’ αναχωνεύει τα στοιχεία της ελληνικής παράδοσης και από το άλλο να εκφράζει τα κοινωνικά και ψυχολογικά αιτήματα της εποχής μας. Με άλλα λόγια, να φτάσουμε να προβάλλουμε τον τύπο του «Ευρωπαίου-Ελληνα». Δεν μιλώ για επιτυχίες μιλώ για προσπάθειες. Οι κατευθύνσεις είναι που έχουν σημασία για τον μελετητή της λογοτεχνίας.

Πώς όμως ν’ αναπτυχθούν οι κατευθύνσεις αυτές ελεύθερα όταν οι συνθήκες της ζωής είναι στις ημέρες μας εξοντωτικές για τον δημιουργό; Και πως να διαμορφωθεί η πνευματική κοινότητα όταν οι φραγμοί των γλωσσών ορθώνονται αξεπέραστοι; Σας γνωρίζουμε και μας γνωρίζετε από το 20 ή έστω το 30% που απομένει ύστερα από την μεταγλώτισση. Ειδικά εμείς όλοι, όσοι κρατάμε από μια συγκεκριμένη παράδοση και αποβλέπουμε στα θαύματα του λόγου, στον σπινθήρα που τινάζουν εκάστοτε δύο λέξεις κατάλληλα τοποθετημένες, παραμένουμε βουβοί, αμετάδοτοι. Πάσχουμε από την έλλειψη μιας κοινής γλώσσας. Και ο αντίκτυπος απ’ αυτή την έλλειψη -αν ανεβούμε την κλίμακα- σημειώνεται ακόμη και στην πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα της κοινής μας πατρίδας, της Ευρώπης.

Λέμε, και το διαπιστώνουμε κάθε μέρα, ότι ζούμε σ’ ένα χάος ηθικό. Κι αυτό, τη στιγμή που ποτέ άλλοτε η κατανομή των στοιχείων της υλικής μας ύπαρξης δεν έγινε με τόσο σύστημα, τόση στρατιωτική θα έλεγα τάξη, τόσον αδυσώπητο έλεγχο. Η αντίφαση είναι διδακτική. Οταν σε δύο σκέλη το ένα υπερτροφεί, το άλλο ατροφεί. Μια αξιέπαινη ροπή να συνενωθούν σε ενιαία μονάδα οι λαοί της Ευρώπης, προσκόπτει σήμερα στην αδυναμία να συμπέσουν τα ατροφικά και τα υπερτροφικά σκέλη του πολιτισμού μας. Οι αξίες μας ούτε αυτές δεν αποτελούν μια γλώσσα κοινή.

Για τον ποιητη – μπορεί να φαίνεται παράξενο αλλά είναι αληθές -η μόνη κοινή γλώσσα που αισθάνεται να του απομένει είναι οι αισθήσεις. Εδώ και χιλιάδες χρόνια, ο τρόπος που αγγίζονται δύο σώματα δεν άλλαξε. Μήτε οδήγησε σε καμιά σύγκρουση όπως οι εικοσάδες των ιδεολογιών που αιματοκύλισαν τις κοινωνίες μας και μας άφησαν με αδειανά χέρια.

Ομως όταν μιλώ για αισθήσεις δεν εννοώ το προσιτό, πρώτο ή δεύτερο, επίπεδό τους. Εννοώ το απώτατο. Εννοώ τις «αναλογίες των αισθήσεων» στο πνεύμα. Ολες οι τέχνες μιλούν με ανάλογα. Μια οσμή μπορεί να είναι ο βούρκος ή η αγνότητα. Η ευθεία γραμμή ή η καμπύλη, ο οξύς ή ο βαθύς ήχος, αποτελούν μεταφράσεις κάποιας οπτικής ή ακουστικής επαφής. Ολοι μας γράφουμε καλά ή κακά ποιήματα κατά το μέτρο που ζούμε και διανοούμαστε με την καλή ή την κακή σημασία του όρου. Μια εικόνα πελάγους από τον Ομηρο φτάνει άθικτη ως τις ημέρες μας. Ο Rimbaud την αναφέρει σαν mer melee au soleil και την ταυτίζει με την αιωνιότητα. Ενα κορίτσι που κρατάει ένα κλώνο μυρτιάς από τον Αρχίλοχο επιβιοί σ’ έναν πίνακα του Matisse και μας καθιστά πιο απτή την αίσθηση, τη μεσογειακή, της καθαρότητας.

Εδώ αξίζει να σκεφτεί κανείς ότι ακόμη και μία παρθένος της βυζαντινής εικονογραφίας, δεν διαφέρει πολύ. Παρά ένα κάτι ελάχιστο, συχνά, το εγκώσμιο φως γίνεται υπερκόσμιο και τανάπαλιν. Μια αίσθηση που μας δόθηκε από τους αρχαίους και μια άλλη από τους μεσαιωνικούς έρχονται να γεννήσουν μια τρίτη που τους μοιάζει όπως το παιδί στους γεννήτορές του.

Μπορεί η ποίηση ν’ ακολουθήσει έναν τέτοιο δρόμο; Οι αισθήσεις μες απ’ τον αδιάκοπο καθαρμό τους να φτάσουν στην αγιότητα; Τότε η αναλογία τους θα επαναστραφεί επάνω στον υλικό κόσμο και θα τον επηρεάσει.

Δεν αρκεί να ονειροπολούμε με τους στίχους. Είναι λίγο. Δεν αρκεί να πολιτικολογούμε. Είναι πολύ. Κατά βάθος ο υλικός κόσμος είναι απλώς ένας σωρός από υλικά. Θα εξαρτηθεί από το αν είμαστε καλοί ή κακοί αρχιτέκτονες το τελικό αποτέλεσμα. Ο Παράδεισος ή η Κόλαση που θα χτίσουμε. Εάν η ποίηση παρέχει μια διαβεβαίωση και δη στους καιρούς τους durftiger είναι ακριβώς αυτή: ότι η μοίρα μας παρ’ όλ’ αυτά βρίσκεται στα χέρια μας.

Η μνησικακία ορίζεται πολύ σωστά από τον Σέλερ ως μια αυτοτοξίνωση, ως η βλαβερή έκκριση, σε κλειστό χώρο, μιας παρατεταμένης ανικανότητας. Η εξέγερση, αντίθετα, τεμαχίζει τον άνθρωπο και τον βοηθά να δει πέρα από το άτομο του. Ελευθερώνει κύματα που από στάσιμα γίνονται ορμητικά. Ο ίδιος ο Σέλερ τονίζει την παθητική πλευρά της μνησικακίας, παρατηρώντας τη σημαντική θέση που κατέχει στην ψυχολογία που κλίνουν προς τον πόθο και την κτητικότητα. Απεναντίας, στην πηγή της εξέγερσης υπάρχει μια αρχή πληθωρικής δραστηριότητας και ενέργειας. Ο Σέλερ έχει, επίσης, δίκιο όταν αναφέρει ότι ο φθόνος χρωματίζει έντονα τη μνησικακία.

Μα φθονούμε κάτι που δεν έχουμε, ενώ ο εξεγερμένος υπερασπίζεται αυτό που είναι. Δεν διεκδικεί μόνο ένα αγαθό που δεν έχει ή που του στέρησαν. Επιδιώκει ν΄ αναγνωρίσουν οι άλλοι αυτό που έχει και που ο ίδιος το έχει ήδη αναγνωρίσει, σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, ως κάτι πιο σπουδαίο απ’ αυτό που θα μπορούσε να φθονήσει.

Η εξέγερση δεν είναι ρεαλιστική. Πάντα σύμφωνα με τον Σέλερ, η μνησικακία, αναλόγως με το αν αναπτύσσεται σε μια δυνατή ή σε μια αδύναμη ψυχή, μεταβάλλεται σε αριβισμό ή πικρία. Και στις δύο περιπτώσεις ωστόσο, θέλουμε να γίνουμε κάτι διαφορετικό απ΄αυτό που είμαστε. Η μνησικακία στρέφεται πάντα εναντίον αυτού που τη νιώθει. Αντίθετα, η πρώτη κίνηση του εξεγερμένου είναι να αρνηθεί στους άλλους να θίξουν αυτό που είναι. Αγωνίζεται για την ακεραιότητα μιας πλευράς του εαυτού του. Αρχικά, δεν ζητά να κατακτήσει, αλλά να επιβάλει.

Τέλος, φαίνεται ότι η μνησικακία απολαμβάνει εκ των προτέρων την οδύνη που θα ήθελε να νιώσει το αντικείμενο της κακίας της. Ο Νίτσε και ο Σέλερ πολύ σωστά βλέπουν μια θαυμάσια απεικόνιση αυτής της ευαισθησίας στο απόσπασμα όπου ο Τερτυλλιανός πληροφορεί τους αναγνώστες του πως, στον ουρανό, η μεγαλύτερη πηγή ευδαιμονίας για τους μακάριους ανθρώπους θα είναι το θέαμα των Ρωμαίων αυτοκρατόρων που θα σιγοκαίγονται στην κόλαση. Παρόμοια ευδαιμονία ένιωθαν οι καλοί άνθρωποι που παρακολουθούσαν τις δημόσιες εκτελέσεις.

Η εξέγερση, αντίθετα, έχει ως αρχή να περιορίζεται στην άρνηση της ταπείνωσης, χωρίς να απαιτεί την ταπείνωση των άλλων. Υπομένει ακόμη και τον πόνο αρκεί να σέβονται την ακεραιότητά της.

Καμύ: Ο επαναστατημένος άνθρωπος, εκδ. Πατάκης, μεταφραση · Νικη Καρακιτσου-Dougé. Μεταφραση · Μαρια Κασαμπαλογλου-Roblin. Αλμπέρ Καμύ (7 Νοεμβρίου 1913 – 4 Ιανουαρίου 1960). Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας, ιδρυτής του Theatre du Travail (1935), για το οποίο δούλεψε ως σκηνοθέτης, διασκευαστής και ηθοποιός. Ανάμεσα στα πιο γνωστά του έργα, περιλαμβάνονται τα μυθιστορήματα Ο Ξένος και Η Πανούκλα, τα θεατρικά Καλλιγούλας και Οι Δίκαιοι, αλλά και τα φιλοσοφικά δοκίμια Ο Μύθος του Σίσσυφου και Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος. Το 1957 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας.

Πηγή: Doctv

Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να φτιάξουμε έναν καλύτερο κόσμο, ίσως με λιγότερο φανταχτερές βιτρίνες, ίσως με λιγότερες λεωφόρους, αλλά με λιγότερες λιμουζίνες, με λιγότερους απατεώνες. Τους πραγματικούς απατεώνες, αυτούς τους μισάνθρωπους με τις χοντρές κοιλιές. Κι έτσι θα είχαμε δικαιοσύνη.

Έτσι, εμείς που βγάζουμε πάντα το φίδι απ’ την τρύπα για τους άλλους, θα μπορούμε επιτέλους να σκεφτούμε και τον εαυτό μας.

Να κτίζουμε σπίτια που να ανήκουν σε μας.
Να ζούμε μια ζωή που θα ‘ναι ολότελα δική μας.

Να ζούμε σαν ολοκληρωμένοι άνθρωποι, τέλος πάντων.

Να ζούμε σ’ έναν κόσμο, όπου η επιθυμία σου να γελάσεις, ξεσπάει από μέσα σου σα γιορτή, η επιθυμία να παίξεις και να γιορτάσεις και επιτέλους να κάνεις μια δουλειά που να σε ευχαριστεί. Σαν κανονικοί άνθρωποι κι όχι σαν ζώα, που ζουν και υπάρχουν χωρίς χαρά και φαντασία.

Ένας κόσμος, όπου μπορεί κανείς να δει ξανά ότι υπάρχει ακόμη ένας ουρανός. Tα λουλούδια που ανθίζουν. Ότι ακόμα υπάρχει άνοιξη και τα κορίτσια που γελούν και τραγουδούν.

Κι όταν μια μέρα πεθάνεις, δε θα πεθάνεις σαν γέρος, πεταμένος σαν στημένη λεμονόκουπα, αλλά σαν άνθρωπος που έζησε ελεύθερος κι ευχαριστημένος μαζί με τους άλλους ανθρώπους..».

Απόσπασμα από το έργο του Ντάριο Φο, «Δεν πληρώνω, δεν πληρώνω!» Το έργο γράφτηκε το 1974 και είναι απόρροια των κινημάτων διαμαρτυρίας της δεκαετίας του ’70. Ο Φο συνελήφθη όταν προσπάθησε να αποτρέψει την αστυνομία να σταματήσει την παράσταση, με την κατηγορία ότι παρότρυνε τον κόσμο να κλέβει. Στο δικαστήριο, υποστήριξε ότι δεν έκανε τίποτα, πέρα από το να κηρύττει την ατομική αντίδραση. Ο Ντάριο Φο (24 Μαρτίου 1926 – 13 Οκτωβρίου 2016) ήταν Ιταλός θεατρικός συγγραφέας, ευθυμογράφος, ηθοποιός, θεατρικός σκηνοθέτης και συνθέτης. Τιμήθηκε με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1997. Τα έργα του χαρακτηρίζονται από αντικομφορμισμό και καυστική σάτιρα απέναντι στην κυρίαρχη πολιτική, την ηθική και την εκκλησία. Από τα πιο γνωστά του έργα είναι: «Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού», «Κλέβε λιγότερο», «Δεν πληρώνω! Δεν πληρώνω!», «Οι αρχάγγελοι δεν παίζουν φλίπερ».

Ο Λάσλο Κρασναχορκάι γεννήθηκε το 1954 στη Γιούλα της Ουγγαρίας και πέρασε τα παιδικά του χρόνια στη Μεγάλη Ουγγρική Πεδιάδα (Αλφολντ). Αν και σπούδασε Νομική και Λογοτεχνία στο Σέγκεντ και τη Βουδαπέστη, τα χρόνια στη Γιούλα —και η εμπειρία της φυγής από εκεί— διαμόρφωσαν βαθιά την κοσμοθεωρία του.

Σε μια συνέντευξή του, ο συγγραφέας παραδέχτηκε πως στα 18 του χρόνια δραπέτευσε από τη Γιούλα, επαναστατώντας ενάντια στην οικογένειά του και τον τόπο καταγωγής του. Αυτή η πράξη φυγής απέναντι στις οικογενειακές και κοινωνικές επιταγές αποτέλεσε το μοτίβο που διαπερνά όλο το έργο του: την αμφιταλάντευση ανάμεσα στην ελευθερία και τη διαφυγή. Όταν επέστρεψε αργότερα, ανακάλυψε πως ο τόπος που άφησε δεν ήταν ποτέ ξανά ο ίδιος. Έτσι γεννήθηκαν στη λογοτεχνία του τα θέματα της ανεπανόρθωτης καταστροφής και της χαμένης τάξης.

Η αίσθηση αυτή δεν είναι άγνωστη ούτε σε μένα: ο πατέρας μου προέρχεται επίσης από εκείνη την περιοχή και όταν έφυγε, επιστρέφοντας ανακάλυψε ότι ο κόσμος των παιδικών του χρόνων είχε αλλάξει πλήρως.

Το μυθιστόρημά του Sátántangó (1985), που τον καθιέρωσε, γεννήθηκε από μια παρόμοια εμπειρία: μια αναγκαστική είσοδο σε έναν άγνωστο κόσμο. Εμπνευσμένος από τις νεανικές του εμπειρίες, ο Κρασναχορκάι επέλεξε συνειδητά να απεικονίσει «τη ζωή των πιο εκμεταλλευόμενων και δυστυχισμένων». Αυτή η εμπειρία χάρισε στο έργο του μια αδιάλλακτη κοινωνική ευαισθησία και σκληρή κριτική προς την πραγματικότητα. Η καθημερινή βαρβαρότητα διαπέρασε τόσο τη συνείδησή του ώστε δήλωσε: «Δεν είμαστε προετοιμασμένοι για την πραγματικότητα. Περιμένουμε αυτά τα πράγματα… μέσα από τα μυθιστορήματα. Ποτέ όμως δεν περιμένουμε να συναντήσουμε κάτι που δεν ταιριάζει σε αυτό που αποκαλούμε δική μας πραγματικότητα.»

Η διεθνής πορεία μετά τον κομμουνισμό

Μετά την πτώση του κομμουνισμού το 1990, ο Κρασναχορκάι εξελίχθηκε σε σημαντική μορφή της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Τα ταξίδια του —από τη Μογγολία και την Κίνα μέχρι τη Βοσνία και τις Ηνωμένες Πολιτείες— τον έφεραν σε επαφή με αμέτρητους πολιτισμούς. Αυτές οι εμπειρίες δεν αποτέλεσαν απλό σκηνικό, αλλά διαμόρφωσαν ουσιαστικά τη λογοτεχνική του ματιά.

Στην πρόζα του, η κεντροευρωπαϊκή αίσθηση της αποκάλυψης συνδυάζεται με την ανατολική φιλοσοφική σκέψη. Η εμπειρία της διάλυσης συνοδεύεται πάντα από την επιθυμία για αναγέννηση· πίσω από το χάος κρύβεται η αναζήτηση μιας υπερβατικής τάξης. Η υπομονή ως μέθοδος γραφής συνδέεται επίσης με αυτήν την ανατολική οπτική: «Το ύφος», λέει, «είναι στην πραγματικότητα η σωστά επιλεγμένη ταχύτητα». Δεν είναι η ανθρώπινη βούληση, αλλά η επίμονη, αργή προσοχή που επιτρέπει στο αντικείμενο να εμφανιστεί, να πάρει μορφή και τελικά να διαλυθεί.

Ανάμεσα στα πιο σημαντικά γεγονότα της ζωής του ξεχωρίζει η φιλία με τον Αμερικανό ποιητή των μπιτ Άλεν Γκίνσμπεργκ, ο οποίος τον στήριξε κατά τη συγγραφή της «Guerra y guerra», καθώς και η μακροχρόνια συνεργασία με τον σκηνοθέτη Béla Tarr. Ο Tarr διασκεύασε αρκετά μυθιστορήματά του (Sátántangó, «Αρμονίες του Βερκμάιστερ», «Το άλογο του Τορίνο»), συμβάλλοντας σημαντικά στη διεθνή απήχηση του συγγραφέα. Το εικαστικό σύμπαν και ο ρυθμός των ταινιών του Tarr είναι στενά δεμένα με την υπνωτιστική ροή της πρόζας του Κρασναχορκάι.

Το προφίλ ενός ασυμβίβαστου συγγραφέα

Όσον αφορά στην προσωπικότητά του, ο Κρασναχορκάι αυτοπροσδιορίζεται ως αδιάφθορος ελιτιστής, ανίκανος να δείξει επιείκεια στην άγνοια ή στους κινδύνους που κρύβονται στις εξαθλιωμένες μάζες. Στις συνεντεύξεις του ασκεί δριμεία κριτική στην κατάσταση της σύγχρονης ουγγρικής κοινωνίας, στη απόγνωση και τη «χαμένη γενιά». Ωστόσο —όπως έχει επισημάνει ο εκδότης του— αυτές οι κριτικές πηγάζουν από αγάπη για την πατρίδα και ανησυχία για αυτήν, όχι από αποστασιοποίηση.

Τα έργα του, παρότι έχουν παγκόσμια απήχηση, πραγματεύονται θέματα ευαλωτότητας, εξαπάτησης και καταπίεσης μέσα από μια βαθιά ουγγρική βάση, γεγονός που τους προσδίδει αυθεντικότητα και δύναμη.

Ο Κρασναχορκάι εμφανίζεται ως ένας μοναδικός δημιουργός, αδύνατον να εγκλωβιστεί σε λογοτεχνικά σχήματα· ωστόσο η φιλία με τον Miklós Mészöly και η συγγένεια με τον Imre Kertész φανερώνουν πως ανήκει σε μια συγκεκριμένη παράδοση της ουγγρικής λογοτεχνίας. Η ανθρώπινη πλευρά —οι αγροτικές ρίζες, η νεανική εξέγερση, το ταξιδιωτικό πνεύμα, η κοινωνική ενσυναίσθηση και η ανελέητη διάγνωση της κοινωνίας— συμπληρώνουν το πορτρέτο ενός συγγραφέα που πρόσφερε μια από τις πιο διορατικές φωνές στη λογοτεχνία του 21ου αιώνα.

Η τέχνη του επαναβεβαιώνει τη δύναμη της δημιουργίας ακόμη και μέσα στην καταστροφή και μας διδάσκει πως η αναζήτηση βαθύτερου νοήματος στη ζωή απαιτεί βραδύτητα και προσοχή.

*Emoke Jambor είναι καθηγήτρια ουγγρικής γλώσσας στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης

Πηγή: El País

Το σπίτι με τα μπλε παράθυρα και τους κάτασπρους τοίχους, στην οδό Άγρας 20, μια ανάσα από το Καλλιμάρμαρο, είναι το σπίτι που πέρασε τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, μαζί με την σύζυγό του Μαρώ Ζάννου – Σεφέρη. Ένα σπίτι, σχεδόν, ίδιο εξωτερικά με αυτά, που συναντάει κανείς στην Λαγκάδα της Αμοργού (χτισμένο από τον αρχιτέκτονα Παναή Μανουηλίδη), με εσωτερική στιβαρότητα και με μιαν αυλή γεμάτη ελιές, ροδιές, μουσμουλιές, μωβ αγάπανθους, που αγαπούσε ιδιαίτερα ο ποιητής.

Δεν έχει αλλάξει τίποτα. Μπαίνεις μέσα κι αισθάνεσαι την παρουσία του Σεφέρη παντού. Ακόμη και στην πλήρη ησυχία, νιώθει κανείς τον ήχο της δημιουργίας. Ένα ιδανικό γραφείο για να ρέει η σκέψη και να ανθίζουν οι ιδέες. Από το πολύφωτο, κρέμεται ακόμη η «Κυρία Ζεν», μια μικρή κούκλα από καρύδι και λίγα βαλανίδια, φτιαγμένη στο χέρι. Ακουμπισμένη στο λακαριστό έπιπλο η μικρή κούκλα-τίγρης, που λάτρευε ο Σεφέρης και που κάποτε της κάλυψε το χαμένο της μάτι με (αυτοσχέδιο) πειρατικό μαντίλι. Τα μολύβια και οι πένες του. Ένα ξύλινο κουτί με ζωγραφισμένες (από τον ίδιο πάντα) γοργόνες. Οι φωτογραφίες του. Αυτές που τραβούσε ο ίδιος κι αυτές που τον απεικονίζουν, άλλοτε με τα παιδιά της Μαρώς, την Άννα και την Μίνα κι άλλοτε με την Μαρώ. Ξεχωρίζει μια μικρή ασπρόμαυρη, πάνω σε σεκρετέρ του σαλονιού, όπου η Μαρώ τού χαρίζει το φιλί θριάμβου. Είναι Οκτώβριος του 1963 και μόλις έχει μόλις ανακοινωθεί η βράβευσή του με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Και παντού, βιβλία και πολλά αντικείμενα αγορασμένα από διάφορες πόλεις του εξωτερικού, από τις οποίες πέρασε με την ιδιότητα του διπλωμάτη.

Το σπίτι του Σεφέρη δεν είναι το ψυχρό μουσείο, που δέχεται επισκέπτες, που θαυμάζουν, δεν αγγίζουν κι αποχωρούν. Είναι ένας ζωντανός, ολάνθιστος χώρος, που στο κέντρο του αναπνέει με αφοσίωση η κ. Άννα Λόντου, κόρη της Μαρώς Σεφέρη από τον πρώτο της γάμο. Ένας ακούραστος άνθρωπος, ευαίσθητος και με μνήμες, που όταν μοιράζονται ενώνουν το παρόν και το μέλλον, χωρίς τον παραμικρό πόνο του νόστου. «Τον Γιώργο Σεφέρη τον αγάπησα και με αγάπησε βαθιά. Τον γνώρισα, για πρώτη φορά, όταν ήμουν πέντε χρόνων, στην Αίγινα. Ήμουν φίλη και συμμαθήτρια και φίλη με την ανιψιά του. Θυμάμαι ότι με πήρε στους ώμους του και μπήκαμε μαζί στη θάλασσα. Ήταν ωραίος άνθρωπος και ήμουν πάντα φίλη μαζί του. Με την μητέρα μου έζησε ωραία χρόνια. Γύρω τους, η ατμόσφαιρα ήταν ωραία. Όλο γέλια», αναφέρει.

Η ημέρα που ανακοινώθηκε η βράβευσή του συνοψίζεται ωραία στις παρακάτω φράσεις: «Τη μέρα που βραβεύτηκε, ένας εφημεριδοπώλης, τον θυμάσαι ντε, τον Κώτσο από το Παγκράτι, ροβολούσε την οδό Αρχιμήδους, αναστατώνοντας τη γειτονιά και ανεμίζοντας το «Βήμα» με οκτάστηλη την είδηση, πρωτοσέλιδη. «Πήραμε το Νόμπελ, πήραμε το Νόμπελ». Και το σπίτι του ποιητή, κατάλαβες, οδός Άγρας, πάροδος Αρχιμήδους πίσω από το Στάδιο. Ο Μαραθωνοδρόμος. Ο Κώτσος από το Παγκράτι. Τότε θυμήθηκα αμυδρά κάποιους στίχους, που απαγγέλθηκαν σε κείνη την εκπομπή. Στρατής Τσίρκας.

«Η μητέρα μου ήταν στους ουρανούς», συνεχίζει η κ. Άννα Λόντου. «Ο ίδιος τής έλεγε συνεχώς ‘’μη μ’ αφήσεις να το πάρω πάνω μου’’». Θυμάμαι και κάτι Σουηδάκια, που τραγουδούσαν έξω από το σπίτι μας, αφού έμαθαν το νέο. Πρώτος κατέφθασε ο Ηλίας Βενέζης, κατασυγκινημένος. Λίγες μέρες μετά, ο Σεφέρης και η μητέρα μου έφυγαν για τους Δελφούς. Αγαπημένος προορισμός του Γιώργου οι Δελφοί».

Ανατρέχοντας στη συγκεκριμένη στιγμή, ανασύρεται το παρακάτω ντοκουμέντο, όπου ο Σεφέρης μιλάει στους εκπροσώπους του Τύπου: «Διαλέγοντας έναν Έλληνα ποιητή για το βραβείο Νομπέλ, νομίζω πως η Σουηδική Ακαδημία θέλησε να εκδηλώσει την αλληλεγγύη της με τη ζωντανή πνευματική Ελλάδα. Εννοώ: αυτή την Ελλάδα για την οποία τόσες γενεές αγωνίστηκαν, προσπαθώντας να κρατήσουν ό,τι ζωντανό από τη μακριά παράδοση της. Νομίζω, ακόμη, ότι η Σουηδική Ακαδημία θέλησε να δείξει πως η σημερινή ανθρωπότητα χρειάζεται και την ποίηση – κάθε λαού – και το ελληνικό πνεύμα».

Περνάω από την Άγρας, συχνά. Στο Σούνιο, Κυριακές. Και στην Αίγινα και τον Πόρο. Και στην Ασίνη φυσικά. Τι ωραίο να κρατάς σταθερό, στην καρδιά σου, έστω κι έναν ποιητή. Δεν υπάρχει κενό, δεν υπάρχει μοναξιά. Υπάρχει μνήμη και ρίζα.

Από την άλλη μεριά, όσα μου συμβαίνουν στις σπάνιες ώρες τις χαράς μου, όσα για μένα είναι ζωή, ευδαιμονία, έκσταση και πνευματική ανάταση, οι άνθρωποι, γενικά, τα αναζητούν μόνο στην φαντασία. Στην πραγματική ζωή, τα βρίσκουν παράλογα κι απίθανα. Κι έτσι, αν οι άνθρωποι έχουν δίκιο, αν αυτή η μουσική των νυχτερινών κέντρων είναι απόλαυση, αν αυτή η μαζική διασκέδαση δίνει χαρά κι αν αυτό το αμερικανοποιημένο πλήθος που ευχαριστιέται με το τίποτα έχει δίκιο, τότε εγώ έχω άδικο, είμαι τρελός. Είμαι στ’ αλήθεια ο Λύκος της Στέπας, όπως συχνά αποκαλώ τον εαυτό μου, αυτό το ξεστρατισμένο αγρίμι, που δε βρίσκει ούτε σπιτικό, ούτε χαρά, ούτε ελπίδα σ’ έναν κόσμο παράξενο και ακατανόητο.

Ο μοναχικός λύκος της Στέπας

Ο Έρμαν Έσσε γεννήθηκε στο Καλβ της Βυρτεμβέργης στην Γερμανία το 1877, σε αυστηρό προτεσταντικό περιβάλλον. Ο πατέρας του ήταν ιεραπόστολος, ενώ ο παππούς του γνωστός ινδολόγος και ιεραπόστολος. Ξεκίνησε να εργάζεται ως βιβλιοπώλης και, παράλληλα, συνέγραφε. Έγινε γρήγορα γνωστός με τα ποιήματα και τα μυθιστορήματά του. Το 1904, δημοσίευσε το πρώτο του μυθιστόρημα, Πήτερ Κάμεντσιντ. Το 1946, τιμήθηκε με το βραβείο Γκαίτε και το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας και το 1955, με το βραβείο Ειρήνης του Γερμανικού Συνδέσμου Εμπορίας Βιβλίων. Πέθανε στις 9 Αυγούστου του 1962.

Ο κόσμος είναι αυτός
ο καπνός που κυνηγάει τον σκύλο
το φυτό που ορθώνεται
και τρέχει με τη μουσική
τα παιδιά που ζωγραφίζουν τοίχους
και ανοίγουν την ομπρέλα τους
ίδιοι αρχαίοι Αιολείς
ν’ αναληφθούν συμπαρασύροντας
το πιο παρθένο μέρος των πραγμάτων. Η σύνθεση
απ’ όλα αυτά.
Μια ζωή πλήρης εντέλει.

Μαρία Νεφέλη («Το μάτι της ακρίδας» – απόσπασμα, εκδ. Ίκαρος)

Ο Οδυσσέας Ελύτης (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Οδυσσέα Αλεπουδέλλη, Ηράκλειο Κρήτης, 2 Νοεμβρίου 1911 – Αθήνα, 18 Μαρτίου 1996), ήταν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές, μέλος της λογοτεχνικής γενιάς του ’30. Βραβεύτηκε το 1960 με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης και το 1979, στις 18 Οκτωβρίου, με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Ο δεύτερος μέχρι σήμερα Έλληνας που τιμήθηκε με βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Γνωστότερα ποιητικά του έργα είναι τα Άξιον εστί, ο Ήλιος ο πρώτος και οι Προσανατολισμοί. Διαμόρφωσε ένα προσωπικό ποιητικό ιδίωμα και θεωρείται ένας από τους ανανεωτές της ελληνικής ποίησης.

Συγγραφέας πολύ σημαντικών έργων όπως «Το Πράσινο σπίτι», «Η πόλη και τα σκυλιά» και «H γιορτή του τράγου», ήταν ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της σύγχρονης λογοτεχνίας σε οποιαδήποτε γλώσσα. Μυθιστοριογράφος, δοκιμιογράφος, πολεμιστής, αρθρογράφος και ακαδημαϊκός, ο Vargas Llosa θα μείνει στην ιστορία ως ένας εξαιρετικός αφηγητής και ένας ισχυρός διανοούμενος της παλιάς σχολής, δηλαδή πριν από τα social media.

«Ο θάνατός του θα λυπήσει τους συγγενείς, τους φίλους και τους αναγνώστες του, αλλά ελπίζουμε ότι θα βρουν παρηγοριά, όπως κι εμείς, στο γεγονός ότι απόλαυσε μια μακρά, ποικίλη και γόνιμη ζωή και άφησε πίσω του ένα έργο που θα τον κρατήσει ζωντανό για πάντα. Θα συνεχίσουμε τις επόμενες ώρες και ημέρες σύμφωνα με τις οδηγίες του», αναφέρει η δήλωση των παιδιών του. «Δεν θα πραγματοποιηθεί καμία δημόσια τελετή. Η μητέρα μας, τα παιδιά μας και εμείς οι ίδιοι πιστεύουμε ότι θα έχουμε τον χώρο και την ιδιωτικότητα να τον αποχαιρετήσουμε με την οικογένεια και τους στενούς μας φίλους. Τα λείψανά του, σύμφωνα με τη διαθήκη του, θα αποτεφρωθούν», πρόσθεσαν.

Τον Οκτώβριο του 2023, δημοσίευσε το τελευταίο του μυθιστόρημα, Le dedica mi silencio (Σας αφιερώνω τη σιωπή μου), το οποίο ολοκλήρωνε με μια σύντομη αποφώνηση που ανήγγειλε τον αποχαιρετισμό του στη μυθοπλασία. Δύο μήνες αργότερα, αποχαιρέτησε και τη αρθρογραφία των εφημερίδων, δηλαδή τη στήλη του “Piedra de toque”, τη στήλη που δημοσίευε κάθε δεκαπενθήμερο στην EL PAÍS από το 1990. Αυτά τα άρθρα έδειχναν την ανεξάντλητη πνευματική του περιέργεια και την προθυμία του να παρέμβει σε όλες τις τρέχουσες κοινωνικές και πολιτικές συζητήσεις.

Σε αυτά, όπως και σε ορισμένα από τα δοκίμιά του, ο Vargas Llosa εμφανίστηκε ως ένας ηθικά προοδευτικός αλλά οικονομικά νεοφιλελεύθερος άνθρωπος που μπέρδεψε (και μάλιστα εκνεύρισε) τους χιλιάδες θαυμαστές των μυθιστορήματών του. Ήταν η συντηρητική πολιτική του δέσμευση που επικαλούνταν για χρόνια για να εξηγήσει την καθυστέρηση στην παραλαβή ενός βραβείου για το οποίο φαινόταν προορισμένος: το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Το 2010, καθώς είχε εξαφανιστεί από τη σκηνή του στοιχήματος, η Σουηδική Ακαδημία τον ξύπνησε τα μεσάνυχτα στη Νέα Υόρκη -ήταν επισκέπτης καθηγητής στο Πρίνστον- για να του ανακοινώσει ότι επιτέλους του απονεμήθηκε το πιο πολυπόθητο μετάλλιο στην παγκόσμια λογοτεχνία. Ο λόγος; «Για τη χαρτογράφηση των δομών εξουσίας και τις αιχμηρές εικόνες της αντίστασης, της εξέγερσης και της ήττας του ατόμου». Ήταν 74 ετών και μόλις είχε στείλει στον τυπογράφο ένα μυθιστόρημα για την άγρια ​​αποικιοκρατία που σχετίζεται με την εκμετάλλευση καουτσούκ: Το όνειρο του Κέλτου.

Ο Vargas Llosa ήταν ένα θεμελιώδες μέρος του παγκόσμιου ρεύματος boom —του περίφημου boom — της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας από το 1963, όταν ήταν μόλις είκοσι χρονών, και με το «Η πόλη και τα σκυλιά» κέρδισε ένα άλλο βραβείο, τo Biblioteca Breve, που διοργάνωσε ο εκδοτικός οίκος της Βαρκελώνης Seix Barral. Η έμπνευσή του προήλθε από το δικό του παρελθόν: την εφηβεία του στη Στρατιωτική Σχολή Leoncio Prado στη Λίμα, ένα άθλιο μέρος όπου ο πατέρας του τον τοποθέτησε για να τον απομακρύνει από την υπάκουη τροχιά της μητρικής του οικογένειας.

Πόλεις όπως η Λίμα, η Μαδρίτη, το Παρίσι, το Λονδίνο και η Βαρκελώνη σχηματίζουν τον χάρτη ζωής ενός ανθρώπου στον οποίο ταίριαζε σαν γάντι η ταμπέλα του παγκόσμιου συγγραφέα. Έπινε από όλες τις πηγές και συμμετείχε σε όλες τις συζητήσεις. Αν ο λογοτεχνικός μέντοράς του ήταν ο Flaubert – από τον οποίο έμαθε ότι όπου δεν φτάνει το ταλέντο, θα φτάσει η προσπάθεια – η πρώτη του ιδεολογική αναφορά ήταν ο Jean-Paul Sartre. Με τον καιρό, αστειευόταν με το παιδικό του παρατσούκλι γενναίος μικρός Sartre, αλλά για χρόνια πίστευε τυφλά στη δέσμευση του συγγραφέα, στον τρόπο του Γάλλου φιλοσόφου.

Για αυτόν, η γραφή και η πολιτική ήταν πάντα οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: της ατομικής ελευθερίας. Ακόμη και με τίμημα την κοινωνική δικαιοσύνη. Γι’ αυτό ολοκλήρωσε την ομιλία του για το Νόμπελ υπενθυμίζοντας ότι «τα ψέματα της λογοτεχνίας γίνονται αλήθειες μέσα από εμάς, τους μεταμορφωμένους αναγνώστες, μολυσμένους από λαχτάρα και, λόγω της μυθοπλασίας, σε μόνιμη σύγκρουση με τη μέτρια πραγματικότητα». Το διάβασμα, είχε πει, ενσταλάζει την εξέγερση στο ανθρώπινο πνεύμα: «Γι’ αυτό πρέπει να συνεχίσουμε να ονειρευόμαστε, να διαβάζουμε και να γράφουμε. Είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος που έχουμε βρει για να ανακουφίσουμε τη φθαρτή κατάστασή μας, να νικήσουμε τη φθορά του χρόνου και να κάνουμε το αδύνατο δυνατό».

Και στην περίπτωσή του, κάτι άλλο: Να είναι αθάνατος για τους αναγνώστες του.

Πιστός στο γράψιμο, ο Llosa έγραφε ως τη στιγμή που πέθανε. Ο θάνατος έκοψε το τελευταίο του λογοτεχνικό έργο: Ένα δοκίμιο για το ίδιο του το έργο.

Τα βιβλία του Mario Vargas Llosa κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.

Πηγή: El Pais / Κεντρική φωτογραφία: Cristóbal Manuel