Νίκος Γκάτσος, κάτοικος της οδού Σπετσών 101, μέχρι το 1992. Ο αλησμόνητος συνομιλητής, ο διαμορφωτής ενός οριστικού ήθους κι ενός οριστικού βλέμματος. Σήμερα, 12 Μαΐου, συμπληρώνονται 33 χρόνια από τον θάνατό και 82 από την έκδοση της «Αμοργού», της μοναδικής ποιητικής σύνθεσης που εξέδωσε.

Ο Νίκος Γκάτσος γεννήθηκε το 1911 στην Ασέα Αρκαδίας από τους αγρότες Γεώργιο Γκάτσο και Βασιλική Βασιλοπούλου. Όταν το 1930 ήρθε στην Αθήνα για να σπουδάσει στη Φιλοσοφική Σχολή, δεν ήταν ένας συνηθισμένος νέος, που θα άφηνε ανεκμετάλλευτη την ευγενή πνευματικότητα της πρωτεύουσας. Ο Γκάτσος είχε ήδη μελετήσει Παλαμά και Σολωμό, καθώς και το δημοτικό τραγούδι, ενώ παρακολουθούσε με θέρμη και ζήλο τις νεωτεριστικές τάσεις στην ποίηση της Ευρώπης. Αμέσως, άρχισε να έρχεται σε επαφή με τους λογοτεχνικούς κύκλους της εποχής. Πρωτοδημοσίευσε ποιήματά του, μικρά σε έκταση και με κλασικό ύφος, στα περιοδικά «Νέα Εστία» και «Ρυθμός». Την ίδια περίοδο, δημοσίευσε κριτικά σημειώματα στα περιοδικά «Μακεδονικές Ημέρες», «Ρυθμός» και «Τα Νέα Γράμματα» (για τον Κωστή Μπαστιά, την Μυρτιώτισσα και τον Θράσο Καστανάκη αντίστοιχα), ενώ αργότερα συνεργάστηκε με τα «Καλλιτεχνικά Νέα» και τα «Φιλολογικά Χρονικά».

Το 1936, γνωρίζει τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη στο πατάρι του Λουμίδη, στο στέκι όλης της αφρόκρεμας. Είναι και οι δύο εικοσιπέντε χρόνων. Μια νιότη που έχει ήδη καθορίσει το περιεχόμενό της. Ο Γκάτσος ασχολήθηκε ιδιαίτερα και με τη μετάφραση θεατρικών έργων, κυρίως για λογαριασμό του Εθνικού Θεάτρου, του Θεάτρου Τέχνης και του Λαϊκού Θεάτρου. Το όνομά του όμως είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το ελληνικό τραγούδι. Ό,τι έγραψε και μελοποιήθηκε δύσκολα αφήνει τη μνήμη του ακροατή. Ό,τι φώτισε, πήρε γιγάντιες διαστάσεις. Έφερε την ποίηση στον στίχο και κατάφερε να δώσει, κυρίως μέσω της συνεργασίας του με τον Μάνο Χατζιδάκι, τον κανόνα του ποιητικού τραγουδιού. Η γνωριμία και η συνεργασία του Γκάτσου με τον Χατζιδάκι χρονολογείται από τα μέσα της δεκαετίας του ’40 και αποτέλεσε σταθμό στην ιστορία της ελληνικής μουσικής. Για πενήντα σχεδόν χρόνια οι δυο τους υπήρξαν στενοί φίλοι, συνομιλητές, συνεργάτες.

«Την πίκρα έχω μάνα μου, γυναίκα την ανάγκη, στα χώματα που χόρεψαν, Αγαρηνοί και Φράγκοι», «εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες, ευλαβικά πριν μπουν στο τελεστήριο, τώρα πετάνε τ’ αποτσίγαρα οι τουρίστες, και το καινούριο παν να δουν διυλιστήριο», «θα γυρίσω λυπημένη Παναγιά. Έχε γεια, μην κλαις το μαράζι, μάθε φυλακτό να μην κρεμάς. Να λες Δεν πειράζει, θα ρθει η άσπρη μέρα και για μας”, «Πρωτομαγιά, με το σουγιά χαράξαν το φεγγίτη, και μια βραδιά, σαν τα θεριά, σε πήραν απ’ το σπίτι», «Θε μου, σαν πόσες αμαρτίες του ανθρώπου η μοίρα σου χρωστά. Ολοι τραβούν στην αγορά κι οι ρήτορες απ’το μπαλκόνι ποτίζουν τις ψυχές μ’αφιόνι και κόβουν χέρια και φτερά», «Αύριο πάλι, αύριο πάλι θαρθω να σου πω, κρίμα που δε με πιστεύεις, κρίμα που δεν ξέρεις πόσο σ’ αγαπώ».

Ο Νίκος Γκάτσος είτε εξαντλούσε την αγάπη και τον έρωτα με ένα «πάλι» δίπλα στο «αύριο» είτε περιείχε την αιμάτινη Πρωτομαγιά με ουσιαστικά βίας και αγώνα, δεν ξέφευγε από τα όρια της ολοκληρωμένης ποίησης. Είναι, ναι, δικαίως, κομμάτι της ζωής που ζούμε τώρα, αλλά «και αντικατάσταση δεν έγινε καμία». Πάντως, ο ήλιος πάνω από τους καθιερωμένους δρόμους παραμένει ο ίδιος. Όπως παραμένει ίδια και η ανάγκη του χορτάτου ποιητή να εκφράζει τα αισθήματα όλων των εποχών.

Νίκος Γκάτσος, Αμοργός, Εκδόσεις Πατάκη

Η «Αμοργός» είναι το πρώτο πλήρες ποιητικό έργο που δημοσίευσε ο ποιητής και στιχουργός, Νίκος Γκάτσος. Πρόκειται για μια μικρή σε έκταση υπερρεαλιστική σύνθεση αναμεμειγμένη με στοιχεία της ελληνικής δημοτικής και λόγιας παράδοσης. Θεωρείται κορυφαίο δημιούργημα της νεοελληνικής γραμματείας. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός ότι ο Γκάτσος δεν δημοσίευσε άλλα παρόμοια ποιητικά έργα, με εξαίρεση ίσως δυο-τρία ποιήματα. Η «Αμοργός» κυκλοφόρησε για πρώτη φορά σε 308 αντίτυπα το 1943, στα χρόνια της γερμανικής Κατοχής, από τον αθηναϊκό εκδοτικό οίκο Αετός ΑΕ. Μέχρι τότε, ο ποιητής είχε δημοσιεύσει λίγα μόνο ποιήματα σε κλασικό ρυθμό και κάποιες κριτικές στα λογοτεχνικά περιοδικά Νέα Εστία και Ρυθμός.

Η «Αμοργός» ήταν η πρώτη ποιητική σύνθεση του Γκάτσου σε ελεύθερο στίχο και εικόνες ολότελα υπερρεαλιστικές. Σ’ αυτό, συνέβαλε η γνωριμία του ποιητή με τον Ελύτη και άλλους υπερρεαλιστές ποιητές της εποχής, Έλληνες και μη. Κατά ομολογία του Τάκη Παπατσώνη, ο Γκάτσος επέλεξε τον τίτλο «Αμοργός» όχι επειδή έχει κάποια σχέση με το ομώνυμο νησί, αλλά «μονό ηχητικά — σαν ένα τμήμα ελληνικό». Κατά άλλες ερμηνείες, ο τίτλος του έργου αποτελεί αναφορά σε ένα ουτοπικό, ελληνικό και σκοτεινό (λόγω Κατόχης) τοπίο.

Μετά την δημοσίευση της «Αμοργού», ο Γκάτσος δημοσίευσε ελάχιστα άλλα ποιήματα, και ασχολήθηκε σχεδόν αποκλειστικά με την γραφή στίχων για τραγούδια. Η Αμοργός κυκλοφόρησε σε β΄ έκδοση στην Αθήνα το 1963, από τις εκδόσεις Ίκαρος. Από την γ΄ έκδοση, που βγήκε από τον Ίκαρο το 1969, και έπειτα συμπεριλήφθηκαν δύο ποιήματα μεταγενέστερα της «Αμοργού»: «Ο Ιππότης και ο Θάνατος (1513)» και, το «Ελεγείο». Η δ΄ έκδοση της «Αμοργού» έγινε το 1987 από τον Ίκαρο και ακολούθησαν πολλές ανατυπώσεις. Από το 1998, το έργο αυτό του Γκάτσου κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκης. Οι πωλήσεις του μέχρι το 2002 είχαν ξεπεράσει τα 40.000 αντίτυπα.

Ο Μάνος Χατζιδάκις μελοποίησε την «Αμοργό», αλλά μόνο κομμάτια της είχαν κυκλοφορήσει σε δίσκους όσο καιρό ζούσαν ο ποιητής και ο συνθέτης. Η πλήρης μελοποίηση κυκλοφόρησε σε δίσκο το 2005, δεκατρία χρόνια μετά τον θάνατο του Γκάτσου και έντεκα χρόνια μετά τον θάνατο του Χατζιδάκι.

Ήταν Ιούλιος 2007 (άλλη φάση τότε)

Με μια σκηνή και λίγα υπάρχοντα. Έτσι ξεκίνησα. Από έναν Πειραιά που ζεματούσε. Εννοείται Ιούλιος, εννοείται θα ξεπερνούσα τις εφτά μέρες, στο κάμπινγκ της Αιγιάλης. Ποιος μένει ατάραχος ενώ διασχίζει το Αιγαίο; Ούτε ένας. Από το καράβι που θα μοίραζε κόσμο σε Δονούσα, Κουφονήσια και Αστυπάλαια, στην Αμοργό κατέβηκαν πολλοί. Άνθρωποι σε έξαψη, άφηναν πίσω τους μιαν αγχωμένη Δευτέρα για να ζουμάρουν μια μπλε πιτσιλιά, 136 ναυτικά μίλια από την πύλη Ε6.

Στήσαμε τη σκηνή, ελεύθεροι και χαρούμενοι. Χωρίς να μας νοιάζει που δεν υπήρχε μισό δεντράκι κοντά μας ή εντελώς ομαλό έδαφος. Κάτι πετρούλες κάτω από το στρώμα, που άφηναν σημάδια στο μάγουλό μου, κάτι τζιτζίκια σε ντελίριο, αλλά εγώ..

Από τα ντους μέχρι τη σκηνή, με το μαγιό. Από το κάμπινγκ μέχρι το Que, με το μαγιό. Μέχρι το βράδυ, στη θάλασσα. Ενυδατωμένα βλέμματα. Μέρα με τη μέρα, η φιγούρα μας εναρμονίζεται με την απλότητα της ντόπιας ζωής. Όπου και να βρεθείς, αυτό που ξετυλίγεται μπροστά σου, σού προκαλεί παραλυσία. Στα μονοπάτια, μυρίζει κάτι σαν θυμάρι. Ο φίλος μου παραιτείται από την προσπάθεια να αφαιρέσει και τα υπόλοιπα αγκαθάκια (αχινού) από την αριστερή του φτέρνα. Μια άχρονη στιγμή στον Μούρο. Μια αιωνιότητα στα Θολάρια. Γλυκό του κουταλιού μαζί με έναν καφέ που μυρίζει κάρδαμο. Η Αμοργός μας τρέλανε. Ένα σπιτάκι, ναι, αυτό θα ήθελα. Ένα μόνιμο σπιτάκι που το χειμώνα «θα χαλάει» η πρόσοψή του από τα κύματα και το καλοκαίρι, με υπομονή, θα το φέρνω στα ίσα του εγώ.

Οι αφαιρετικές εικόνες, οι λευκές, οι μπλε γραμμές, το περιεκτικό μοτίβο, η μόνιμη διαφυγή προς τη θάλασσα. Δεν ξέρω τι άλλο μπορεί να θέλει ο άνθρωπος. Δεν ξέρω αν υπάρχει άλλη αλήθεια που να ορίζει τη χορτασμένη του χαρά από αυτό που φέρουν οι Κυκλάδες. Δανείζομαι μικρό βιβλιαράκι από την παρέα της διπλανής σκηνής. Δεν το τελειώνω.

Στη Χώρα της Αμοργού, για κάμποσα λεπτά, κι αφού έχω ακουμπήσει το κεφάλι μου στον ασβεστωμένο τοίχο του «Γιασεμιού», έφτιαχνα εικόνες μιας πιθανής ζωής σε αυτό το μικρό νησάκι. Να κάνω μαθήματα σε κανά σχολείο, να μάθω να ψαρεύω, να μη σταματήσω τα μπάνια ούτε τον Δεκέμβρη, να κάνω εκεί Χριστούγεννα και να περιμένω να κυλήσει ο χρόνος μέχρι τους θριάμβους του επόμενου καλοκαιριού.

«Δεν είναι εύκολο», είπαν οι δύο φίλοι μου, «κράτα τις αποστάσεις σου για να αυξάνεις την ένταση». Η κουβέντα συνεχίστηκε στο μικρό νησάκι της Γραμβούσας. Μετάγγιση αγριότητας στις φλέβες μας. Μιλάμε με κάτι Γάλλους, στα ελληνικά. «Ακ, τάλασσα». Το νησί δονείται. Αντέχει τόσους και τόσους διψασμένους. Δεν εξαντλείται η καθαρή του πληρότητα. Με τίποτα. Ένα μουσικό χαλί, μόνιμο και διαπεραστικό, σε κάθε σημείο αυτού του τόπου. Leonard Cohen και “Bird on the Wire”.

Η Ξ., η μικρή μου αδερφή, για πρώτη φορά επισκέφθηκε το νησί στα 10 της. Ένα κοριτσάκι με πολλά μωβ κοκαλάκια κι ένα άσπρο φουστάνι με λεκέ παγωτού και τις δέκα μέρες που τριγυρνούσε στην Αιγιάλη. Ένα πρωί, με μια κάμερα στο χέρι, τραβούσε τον εαυτό της. «Καλώς ήρθατε στη σκηνή μας, που χωράνε όλα μας τα πράγματα. Να μια κατσαρολίτσα, να και το καλάμι για το ψάρεμα, να κι εγώ. Πετάω. Δε φαίνεται»;

Ψάχνω κάτι πιο αφοπλιστικό από αυτή τη σκηνή με το ανυποψίαστο κορίτσι. Δεν έχω βρει. Δεν ξέρω αν θα βρω όσα χιλιόμετρα κυκλαδικής μνήμης και να προσθέσω στην ιστορία μου.

Στο ημερολόγιό μου γράφω:
Βουνό Κρίκελος στο νότιο τμήμα του νησιού. Χριστέ μου!
Ακρωτήριο Ξόδωτος. Άφωνη. Μόνο επιφωνήματα.
Λαγκάδα, Θολάρια, Ποταμός. Σε αυτά τα χωριά, αναθεμάτισα για τη θνητότητά μου.
Αιγιάλη. Ένα μπαράκι στη θάλασσα που δεν κλείνει ποτέ. Τρως φρούτα πάνω σε γιαούρτι και βυθίζεις τα πόδια σου στην άμμο. Ένας σκύλος γελάει με τη ραστώνη μας. Δεν τον παρεξηγώ. Δύση: Άντε να αγαπήσεις κόκκινους ήλιους αλλού.
Χώρα. Ποιος νους την έφτιαξε; Από ποια δεξαμενή άντλησε κέφι;

«Μπερδεύουνται κραυγές παιδιών με το κελάδημα του πουνέντε»
Γκάτσος φορ έβερ.

Υγ: Γύρισα τη μνήμη στο τότε για να θυμηθώ και τον τόπο και τον ενθουσιασμό. Εύκολο ήταν. Σήμερα, λέμε «οι Κυκλάδες». Λείπει το «μας». Και με λυπεί.

Πηγή φωτογραφιών: Shutterstock

Σήμερα, τριάντα χρόνια μετά το θάνατό του (15 Ιουνίου 1994), το στιχουργικό- ποιητικό του έργο έχει μελετηθεί ελάχιστα. Άλλωστε, πολύ λίγοι γνωρίζουν ότι σε πολλά από τα γνωστά του τραγούδια δεν έχει γράψει μόνο την μουσική. Επίσης, ποιήματά του έχουν μελοποιηθεί από άλλους συνθέτες.

Στους δίσκους «Μπαλάντες» (1965) περιλαμβάνεται το τραγούδι «Πνιγμένη κόρη» σε μουσική Γιώργου Ρωμανού. Στο «παιδί της γης» (1977) ο Νότης Μαυρουδής έχει μελοποιήσει αποκλειστικά ποίηση του Μάνου Χατζιδάκι. Στο δίσκο περιλαμβάνεται και ένα ποίημα με τίτλο: «Κρίση», το οποίο μελοποιήθηκε αργότερα από τον συνθέτη Σταύρο Ξαρχάκο και περιλαμβάνεται στο δίσκο του «Αγάπη είν’ η ζωή» που κυκλοφόρησε το (1994).

Ας θυμηθούμε σήμερα, 15 Ιουνίου, τον ποιητή Μάνο Χατζιδάκι

Ερωτικό
Κι αν γεννηθείς κάποια στιγμή
Μιαν άλλη που δε θα υπάρχω
Μη φοβηθείς
Και θα με βρεις είτε σαν άστρο
Όταν μονάχος περπατάς στην παγωμένη νύχτα
Είτε στο βλέμμα ενός παιδιού που θα σε προσπεράσει
Eίτε στη φλόγα ενός κεριού που θα κρατάς
Διαβαίνοντας το σκοτεινό το δάσος

Γιατί ψηλά στον ουρανό που κατοικούνε τ’ άστρα
Μαζεύονται όλοι οι ποιητές
Και οι εραστές καπνίζουν σιωπηλοί πράσινα φύλλα
Μασάν χρυσόσκονη πηδάνε τα ποτάμια
Και περιμένουν
Να λιγωθούν οι αστερισμοί και να λιγοθυμήσουν
Να πέσουν μεσ’ στον ύπνο σου
Να γίνουν αναστεναγμός στην άκρη των χειλιών σου
Να σε ξυπνήσουν και να δεις απ’ το παραθυρό σου

Το πρόσωπό μου φωτεινό
Να σχηματίζει αστερισμό
Να σου χαμογελάει
Και να σου ψιθυρίζει
Καλή νύχτα

Ιδιωτική στιγμή
Ένας παπάς
από τ’ αντικρυνό παράθυρο
κοιτάζει που κοιμάμαι.
Θέλει να διαπιστώσει
πού έχω τα χέρια μου,
πάνω ή κάτω από το προσκεφάλι.

Ένας αστυνόμος
από τ’ αντικρυνό παράθυρο
μ’ επιμονή παρατηρεί τον ύπνο μου.
Θέλει να διαπιστώσει
αν γέρνω αριστερά, αν γέρνω δεξιά.

Ένα παιδί
από τ’ αντικρυνό παράθυρο
με βλέπει μ’ απορία να κοιμάμαι.
Θέλει να διαπιστώσει
αν είμαι δράκος
για Θεός ή ένα πουλί
που τραγουδά περίεργα τραγούδια.

Εγώ μέσ’ απ’ τον ύπνο μου
τους βλέπω και χαμογελώ,
γιατί ο παπάς δεν μ’ αναγνώρισε
πως είμαι ο Χριστός κι έχω
τα χέρια μου στο στήθος σταυρωμένα.

Γιατί ο αστυνόμος δεν γνωρίζει
πως ειδικά γι αυτόν είμαι αξιωματικός
και το παιδί ούτε καν μπόρεσε
να φανταστεί πως είμαι ο ποιητής.

Στον Οδυσσέα Ελύτη
Ό,τι χάραζε σε στίχους τάπαιρνε
η θάλασσα πούχε στα χέρια του.
Ό,τι ζωγράφιζαν τα χείλη του
τάσβηνε ο ουρανός πούχε στα μάτια του
κι έτσι δεν μπόρεσε να δει αν έπρεπε
να παραμείνει Αττικός ή Αιγαιοπελαγίτης.

Στον Γιώργο Σεφέρη
Από τη Μικρασία μετά την καταστροφή,
ένας αστός ξεκίνησε με μια βαλίτσα
αναμνήσεων στο χέρι, γύρισε χώρες μακρινές
και πολιτείες άγνωστες, μάζεψε ακριβό υλικό
και συνταγές, μέτρα, ρυθμούς και χρώματα
και τέλος γύρισε στη χώρα του, έχτισε με τα χέρια του
σπίτι σημερινό κι ελληνικό, εμπήκε μέσα, κλείδωσε
και από τότε πια κανείς δεν τον συνάντησε στην αγορά.

Στον Νίκο Γκάτσο
Η γη καθώς τον γέννησε,
τον στόλισε πράσινα φύλλα της ιτιάς,
του έλατου και της ελιάς.
Μα η σκέψη του τον βύθισε
στης πολιτείας την άσφαλτο
κ’ έγινε πέτρα αρχαϊκή
στη μνήμη των εφήβων.

Κρίση
Κρίση την είπαν την στιγμή
σαν εκοιμήθης πλάι μου με χάρη,
την ώρα που ξεχύθηκαν μ’ ορμή
χίλια πουλιά να σκίσουν το φεγγάρι.

Κρίση την είπαν την πηγή
που πάνε τ’ άστρα να λουστούν το βράδυ,
να πιουν νερό να χτενιστούν στη γη
και να πλαγιάσουν στης αυλής μου το πηγάδι.

Κρίση την είπαν την ορμή
που φτιάχνει η αγάπη μέσα στο λιβάδι
κι η αναπνοή σου γίνεται στιγμή
που μ’ ακουμπά τ’ αγέρι του Θεού σαν χάδι.

Τα ποιήματα του Μάνου Χατζιδάκι είναι από τη συλλογή «Μυθολογία», (1966)