Ο Προφήτης Ελισσαίος στην Πλάκα: Ένα ζωντανό μνημείο πίστης, ιστορίας και παπαδιαμαντικής μνήμης

Ο μικρός αυτός ναός συνδέεται άρρηκτα με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, ο οποίος υπηρέτησε εκεί ως ψάλτης και τον έχει αποτυπώσει λογοτεχνικά στα διηγήματα «Χωρίς στεφάνι» και «Τραγούδια του Θεού». Το κατανυκτικό κλίμα του χώρου αποδίδεται εύγλωττα και στη φράση του Σκιαθίτη συγγραφέα: «Πάσχα τερπνόν, πανσεβάσμιον, λύτρον λύπης, άμωμον».

Την περσινή Μεγάλη Παρασκευή, η μεσημεριανή Ακολουθία του Επιταφίου τελέστηκε για πρώτη φορά στον ναό, προσελκύοντας εκατοντάδες Αθηναίους και επιβεβαιώνοντας το έντονο ενδιαφέρον για την ιστορική μνήμη και τη ζωντανή θρησκευτική παράδοση της πόλης.

Ο ναΐσκος εντάσσεται στο οικοδομικό σύνολο του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού, το οποίο αποτελεί διάδοχο του Μουσείου Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης και εκτείνεται στο τετράγωνο Αδριανού – Άρεως – Κλάδου – Βρυσακίου. Το συγκρότημα περιλαμβάνει 18 αποκατεστημένα κτήρια που φιλοξενούν εκθέσεις για τον ελληνικό πολιτισμό από τον 18ο αιώνα έως σήμερα. Ανάμεσά τους διασώζεται και ο ναός του Προφήτη Ελισσαίου, πρώην κτητορική εκκλησία της οικογένειας Λογοθέτη Χωματιανού, ένας μονόκλιτος ξυλόστεγος ναός με ημικυκλική κόγχη και νάρθηκα, που ανάγεται στη μεταβυζαντινή περίοδο.

Κατά τον 19ο αιώνα, το εσωτερικό του ναού κοσμούσαν τοιχογραφίες, οι οποίες έχουν καταγραφεί σε σχέδια του Γάλλου περιηγητή Πολ Ντιράντ (1842–1843). Κατά την περίοδο της Κατοχής, ο ναός υπέστη σοβαρές φθορές και κατεδαφίστηκε εν μέρει, διατηρώντας μόνο τον νότιο και δυτικό τοίχο, ύστερα από αυθαίρετη παρέμβαση του τότε ιδιοκτήτη. Η μεταγενέστερη κινητοποίηση της Εταιρείας Παπαδιαμαντικών Σπουδών οδήγησε το Υπουργείο Πολιτισμού σε παρέμβαση. Το 2003 το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο ενέκρινε την αναστήλωση του ναΐσκου και το 2005 ολοκληρώθηκε η αποκατάστασή του.

Ο Παπαδιαμάντης υπήρξε τακτικός ψάλτης στις αγρυπνίες που τελούνταν στον ναό, ενώ αριστερός ψάλτης ήταν ο τριτοξάδελφός του Αλέξανδρος Μωραϊτίδης. Ο ναός αποτέλεσε σημείο αναφοράς και για άλλες πνευματικές μορφές, όπως ο Παύλος Νιρβάνας, ο Γιάννης Βλαχογιάννης και ο Γεράσιμος Βώκος. Για δεκαετίες παρέμεινε εγκαταλελειμμένος, μέχρι την πλήρη αναβίωση του οικοδομικού τετραγώνου μέσα από έργο του Υπουργείου Πολιτισμού. Σήμερα, αν και ενταγμένος στο μουσείο, τελούνται περιοδικά θείες λειτουργίες από την Αρχιεπισκοπή Αθηνών, με σημαντικότερη αυτή της 14ης Ιουνίου, ημέρα εορτής του Προφήτη Ελισσαίου.

Το Puteoli, όπως ονομαζόταν τότε το πολυσύχναστο λιμάνι, ήταν κόμβος για πλοία που μετέφεραν και εμπορεύονταν αγαθά στη Μεσόγειο υπό τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία. Στην πόλη υπήρχαν αποθήκες γεμάτες με σιτηρά που εξήχθησαν από την Αίγυπτο και τη Βόρεια Αφρική κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Αυγούστου (31 π.Χ. έως το 14 μ.Χ.). Λόγω ηφαιστειακών εκρήξεων, το λιμάνι τελικά έπεσε στη θάλασσα.

Στη θάλασσα, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν έναν ναό 2.000 ετών που ανεγέρθηκε λίγο μετά την κατάκτηση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και την προσάρτηση του Ναβαταϊκού Βασιλείου, μια κίνηση που οδήγησε πολλούς κατοίκους να μετεγκατασταθούν σε διάφορα μέρη της αυτοκρατορίας. Ο ναός, ο οποίος ήταν αφιερωμένος σε έναν Ναβαταϊκό θεό Dushara, είναι το μόνο παράδειγμα αυτού του είδους που βρέθηκε εκτός της Μέσης Ανατολής.

Σε αντίθεση με τους περισσότερους ναούς των Ναβαταίων, οι οποίοι είναι εγγεγραμμένοι με κείμενο σε αραμαϊκή γραφή, αυτός έχει μια επιγραφή γραμμένη στα λατινικά. Το αρχιτεκτονικό του στυλ αντανακλά επίσης την επιρροή της Ρώμης. Στα 32 επί 16 πόδια, ο ναός είχε δύο μεγάλα δωμάτια με μαρμάρινους βωμούς διακοσμημένους με ιερές πέτρες. Μια συνεργασία μεταξύ του Πανεπιστημίου της Καμπανίας και του ιταλικού υπουργείου Πολιτισμού υποστήριξε την έρευνα των δομών και των αντικειμένων που αποκαλύφθηκαν.

Κάτω από τη βασιλεία του Αυγούστου και του Τραϊανού (98–117 μ.Χ.), οι Ναβαταίοι έλαβαν ελευθερία ως αποτέλεσμα του σημαντικού πλούτου από το εμπόριο πολυτελών ειδών από την Ιορδανία και τη Γάζα που έφτασαν στο Puteoli. Ωστόσο, όταν το Ναβαταίο Βασίλειο έχασε τον έλεγχο από τις λεγεώνες του Τραϊανού το 106 μ.Χ., οι Ρωμαίοι πήραν τον έλεγχο των εμπορικών δικτύων και οι Ναβαταίοι έχασαν την πηγή του πλούτου τους.

Δεν είναι ακόμη σαφές εάν οι ντόπιοι έθαψαν σκόπιμα τον ναό κατά τον 2ο αιώνα, πριν η πόλη βυθιστεί.

Πηγή: ARTnews